{"id":1015,"date":"2014-02-16T12:58:10","date_gmt":"2014-02-16T08:58:10","guid":{"rendered":"http:\/\/kultur.az\/?p=1015"},"modified":"2018-12-07T00:06:16","modified_gmt":"2018-12-06T20:06:16","slug":"kuma-manic-cok%c9%99kliyi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=1015","title":{"rendered":"\u201cKuma-Man\u0131\u00e7 \u00c7\u00f6k\u0259kliyi\u201d"},"content":{"rendered":"<p><center><a href=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/azad-qaradereli1.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignleft wp-image-2217 size-medium\" src=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/azad-qaradereli1-300x230.jpg\" alt=\"azad qaradereli\" width=\"300\" height=\"230\" \/><\/a><\/center><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">(Azad Qarad\u0259r\u0259linin \u201cKuma-Mani\u00e7 \u00c7\u00f6k\u0259kliyi\u201d roman\u0131 bar\u0259d\u0259&#8230;)<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">\u00a0<strong><em>\u201c\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev yaz\u0131rd\u0131: \u201cG\u0259lin a\u00e7\u0131q v\u0259 s\u0259mimi dan\u0131\u015faq. <\/em><\/strong><strong><em>\u018fcdadlar\u0131m\u0131z biz\u0259 n\u0259yi miras qoyub gedibl\u0259r? Onlara n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 h\u00f6rm\u0259t etm\u0259liyik? \u00d6zl\u0259rinin s\u0259fehlikl\u0259ri v\u0259 a\u011f\u0131ls\u0131zl\u0131qlar\u0131 ucbat\u0131ndan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri, qar\u0259t olunmu\u015f k\u0259ndl\u0259ri t\u0259rk edib getdikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259mi, \u00f6z \u0259cdadlar\u0131n\u0131n \u0259m\u0259yi il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f b\u00fct\u00f6v, n\u0259h\u0259ng orqanizml\u0259ri viran qoyduqlar\u0131na g\u00f6r\u0259mi?\u2026 \u018fcdadlar\u0131m\u0131za n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 h\u00f6rm\u0259t etm\u0259liyik? Zorak\u0131l\u0131q qar\u015f\u0131s\u0131nda qorxub, geri \u00e7\u0259kilm\u0259k \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259mi, bizim q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizi h\u0259l\u0259 d\u0259 kor\u015faldan, bizi ya\u015famaq qabiliyy\u0259tind\u0259n tamamil\u0259 m\u0259hrum ed\u0259n g\u00fccl\u00fcl\u0259rin qaba\u011f\u0131nda kor-koran\u0259, m\u0259nas\u0131zcas\u0131na ba\u015f \u0259ym\u0259k xasiyy\u0259tinin n\u0259sild\u0259n-n\u0259sl\u0259 irs\u0259n ke\u00e7m\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259mi? Kaspi q\u0259zeti, 18 yanvar 1905 ci il\u2026\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\">\u201cKuma-Mani\u00e7 \u00c7\u00f6k\u0259kliyi\u201d roman\u0131ndan\u2026<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">M\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcm\u00fcz\u00fcn nasirl\u0259ri s\u0131ras\u0131nda Azad Qarad\u0259r\u0259linin \u00f6z yeri var. S\u00f6hb\u0259t \u0259sl yazar, \u0259sl nasird\u0259n gedir. Onun \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n m\u0259lumatl\u0131 oxucu \u00d6z yerinin q\u0259drini bilir, qiym\u0259tl\u0259ndirir.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><strong>\u201cKuma-Mani\u00e7 \u00c7\u00f6k\u0259kliyi\u201d<\/strong> roman\u0131 (\u0259s\u0259r \u201cYaz\u0131\u201d d\u0259rgisinin 4 say\u0131nda hiss\u0259-hiss\u0259 \u00e7ap olunub) m\u00fc\u0259llifin <strong>\u201cDumduru su\u201d<\/strong> -hekay\u0259l\u0259r-1987, <strong>\u201cUlart\u0131\u201d<\/strong> -hekay\u0259l\u0259r- 1989, <strong>\u201cD\u0259hr\u0259\u201d<\/strong> (hekay\u0259l\u0259r v\u0259 na\u011f\u0131llar\u201d, u\u015faqlar \u00fc\u00e7\u00fcn-2004, <strong>\u201cQar a\u011fl\u0131\u011f\u0131\u201d<\/strong> \u2013 hekay\u0259l\u0259r- 2008, \u201cBurda yer f\u0131rlanm\u0131rd\u0131\u201d \u2013 hekay\u0259l\u0259r, roman- 2011 v\u0259 <strong>\u201cBurada ki\u015fi var?\u201d <\/strong>-hekay\u0259l\u0259r-20013 \u2013 n\u0259sr \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n sonra m\u00fc\u0259llifin oxucular\u0131 il\u0259 yeni g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr. Bundan ba\u015fqa Azad Qarad\u0259r\u0259li \u00e7ox sayda elmi-publisistik kitablar\u0131n da m\u00fc\u0259llifidir.<br \/>\n\u018fs\u0259rin ad\u0131 niy\u0259 m\u0259hz \u201cKuma-Mani\u00e7 \u00c7\u00f6k\u0259kliyi\u201ddir? El\u0259 roman\u0131n \u0259vv\u0259lind\u0259 m\u00fc\u0259llif m\u0259lumat verir: <em>\u201cUral da\u011flar\u0131, Ural \u00e7ay\u0131, X\u0259z\u0259r d\u0259nizi, Kuma-Man\u0131\u00e7 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi\u2026\u201d<\/em> v\u0259 co\u011frafiya d\u0259rsind\u0259 \u00f6yr\u0259ndikl\u0259ri Kuma-Man\u0131\u00e7 \u00e7\u00f6k\u0259kliyini Qaraba\u011fdak\u0131 Kumm\u0131ca il\u0259 eynil\u0259\u015fdirdikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0259s\u0259r\u0259 d\u0259 bel\u0259 ad se\u00e7ib. Amma \u0259slind\u0259 bu ad h\u0259m d\u0259 r\u0259mzi mahiyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r: ax\u0131 Kuma-Man\u0131\u00e7 \u00e7\u0259k\u0259kliyi Avropan\u0131 Asiyadan ay\u0131ran \u00e7\u00f6k\u0259klikdir.<br \/>\nRoman epik n\u00f6vd\u0259 yaz\u0131lan, kompozisiya bax\u0131m\u0131ndan, tarixi faktlarla z\u0259ngin \u0259s\u0259r kimi d\u0259 diqq\u0259t\u0259layiqdir. Lakin \u201cKuma-Mani\u00e7 \u00c7\u00f6k\u0259kliyi\u201dni biz s\u0131rf tarixi \u0259s\u0259r kimi d\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259ndir\u0259 bilm\u0259rik. Buradak\u0131 hadis\u0259l\u0259r tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 s\u00f6yk\u0259ns\u0259 d\u0259, b\u0259dii boyalarla \u0259t\u0259-qana g\u0259lir (sevimli m\u00fc\u0259llimim S\u0259dnik Pa\u015fayevi xat\u0131rlad\u0131m, \u201c\u0259t\u0259-qana g\u0259lir\u201donun \u0259n \u00e7ox i\u015fl\u0259tdiyi s\u00f6z idi). Bu s\u0259n\u0259dl\u0259r m\u00fc\u0259llifin soyk\u00f6k\u00fcn\u0259 s\u00f6yk\u0259n\u0259n yadda\u015f\u0131n\u0131n arxivind\u0259n boylan\u0131r. Bu arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rl\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r z\u0259ngin olsa da, t\u0259hkiy\u0259\u00e7inin b\u0259dii t\u0259svirl\u0259rind\u0259n qanad al\u0131r, p\u0259rvazlan\u0131r.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">\u201cKuma-Mani\u00e7 \u00c7\u00f6k\u0259kliyi\u201dnin m\u00f6vzusu ta Nadir \u015fah \u018ff\u015far d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r ba\u015f\u0131m\u0131za g\u0259l\u0259n b\u0259lalardan qaynaqlansa da, ideya v\u0259 m\u0259qs\u0259d \u0259n yeni tariximizd\u0259 (1988-95) ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259ri qabartmaq, bu hadis\u0259l\u0259r\u0259 daha a\u00e7\u0131q g\u00f6zl\u0259 yana\u015fmaq, g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 \u00f6t\u00fcrm\u0259kdir. \u018fslind\u0259, \u0259s\u0259rd\u0259ki q\u0259dim tarix\u0259 ba\u015f vurmaq \u00f6z\u00fc ideyaya xidm\u0259t ed\u0259n yard\u0131m\u00e7\u0131 m\u00f6vzu kimi d\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndiril\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">Romanda \u0259n \u00e7ox diqq\u0259t c\u0259lb ed\u0259n is\u0259 m\u00fc\u0259llifin yaratd\u0131\u011f\u0131 obrazlar, o obrazlar\u0131n f\u0259rqli xarakterl\u0259ridi. Bu obrazlar h\u0259yatdan g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcb, bu obrazlarla m\u00fc\u0259llif bilavasit\u0259 \u00fcnsiyy\u0259td\u0259 olub. V\u0259 h\u0259min obrazlar\u0131n b\u0259dii portreti o q\u0259d\u0259r canl\u0131d\u0131r ki, oxucu onlar\u0131 qap\u0131 qon\u015fusu kimi tan\u0131y\u0131r, sevir, nifr\u0259t edir (Hafiz m\u00fc\u0259llim, Dursun, Ha\u015f\u0131m b\u0259y, Yetim Eylas, Z\u0259ri\u015f, Teyf\u0259 xala, S\u0259kin\u0259, Xosrov, Asya, Zir\u0259ddin v\u0259 s).<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">M\u00fc\u0259llif hans\u0131 hadis\u0259y\u0259 toxunursa, b\u0259hs ed\u0259c\u0259yi obyektin alt qat\u0131na var\u0131r, oxucuya d\u0259qiq tan\u0131d\u0131r: <em>\u201cErm\u0259nil\u0259r 1918 \u2013 ci ild\u0259 ruslar\u0131n \u0259liyl\u0259 silahlan\u0131b Qaraba\u011fda, Z\u0259ng\u0259zurda, Bak\u0131da q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259d\u0259nd\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n Qafqaz \u0130slam ordusu Mosul-T\u0259briz-Nax\u00e7\u0131van-Qaraba\u011f-G\u0259nc\u0259-Yevlax yoluyla Az\u0259rbaycana g\u0259lir\u201d<\/em> dey\u0259n m\u00fc\u0259llif yeri g\u0259ldikc\u0259 buradaki yer adlar\u0131na a\u00e7\u0131qlamalar verir. Uzun ill\u0259r sovetl\u0259rin boyunduru\u011fu alt\u0131nda ya\u015fayan biz, b\u00fct\u00fcn bu yer adlar\u0131n\u0131n t\u00fcrk toponiml\u0259ri oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr, t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259nirik: <em>\u201cD\u0259d\u0259m bura Al\u00e7al\u0131 dem\u0259zdi, Uf\u00e7al\u0131 dey\u0259rdi. B\u0259zil\u0259ri d\u0259 Of\u00e7ala, Af\u00e7ala dey\u0259rdi. G\u00fcrc\u00fcstanda da Of\u00e7ala var, m\u0259n orda \u0259sk\u0259rlik \u00e7\u0259kmi\u015f\u0259m\u2026 \u018fslind\u0259 bu, \u201cov \u2013 \u00e7alad\u0131\u201d, y\u0259ni ovun bol oldu\u011fu \u00e7ala yer\u2026\u201d<\/em> v\u0259 yaxud <em>\u201cR\u0259zd\u0259r\u0259 v\u0259 Sobu k\u0259ndl\u0259rinin aras\u0131nda, g\u00f6z i\u015fl\u0259dikc\u0259 uzanan qal\u0131n me\u015f\u0259nin i\u00e7\u0259risind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n bu k\u0259ndin ad\u0131 Top idi. \u018fvv\u0259ll\u0259r erm\u0259nil\u0259rin davaml\u0131 h\u00fccumlar\u0131, sonralarsa Xru\u015f\u015fovun \u201ck\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259, birl\u0259\u015fdirm\u0259\u201d siyas\u0259ti bu k\u0259ndin adamlar\u0131n\u0131 iki-bir, \u00fc\u00e7-bir burdan qa\u00e7aq sald\u0131. Bir g\u00fcn ay\u0131ld\u0131lar ki, k\u0259ndd\u0259 be\u015f-alt\u0131 kolaili\u015f\u0259n qoca qal\u0131b.\u201d<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><em><br \/>\n<\/em>Ha\u015f\u0131m b\u0259yin qoruyub sax\u0131lad\u0131\u011f\u0131 \u201cQaraba\u011fnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259n: <em>\u201c\u2026\u015eu\u015fan\u0131n m\u0259h\u0259ll\u0259l\u0259ri\u2026 Yuxar\u0131 m\u0259h\u0259ll\u0259 \u2013 Xanl\u0131q, Saatl\u0131, K\u00f6\u00e7\u0259rli, Mamay\u0131, Xoca M\u0259rcanl\u0131, D\u0259mir\u00e7il\u0259r, Hamam qaba\u011f\u0131, T\u0259z\u0259 m\u0259h\u0259ll\u0259, Qurdlar, Seyidl\u0259r\u2026 n\u0259 bilim ax\u0131 daha hans\u0131lar v\u0259 sonda doqquzuncu m\u0259h\u0259ll\u0259 \u00c7\u00f6l-qala, yaxud Cuhudlar m\u0259h\u0259ll\u0259si\u2026\u201d<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">V\u0259 yaxud kuman t\u00fcrkl\u0259ri bar\u0259d\u0259 a\u00e7\u0131qlamaya n\u0259z\u0259r salaq: <em>\u201cKuma-Man\u0131\u00e7 \u00e7\u00f6k\u0259kliyinin yerl\u0259\u015fdiyi \u0259razil\u0259rd\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 Kuman t\u00fcrkl\u0259ri d\u00f6vran s\u00fcr\u00fcb ki, bu da oradak\u0131 kalm\u0131klar\u0131n, yaxud kum\u0131klar\u0131n ad\u0131nda qal\u0131b. El\u0259 Kuma-Man\u0131\u00e7 \u00e7\u00f6k\u0259kliyinin ad\u0131ndak\u0131 \u201ckuma\u201d s\u00f6z\u00fc \u201ckuman\u201dlar dem\u0259kdir\u2026 Bax, \u00fcz\u00fc bel\u0259, bir ucu Balxa\u015f g\u00f6l\u00fc, bir ucu Karpatlar, bir ucu Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131, bir ucu da \u0130til bulqarlar\u0131, y\u0259ni Kazandan Rastovacan b\u00f6y\u00fck bir \u0259razid\u0259 Kumanlar\u0131n, yaxud Q\u0131b\u00e7aqlar\u0131n d\u00f6vl\u0259ti olub\u2026 Kumanlar, yaxud q\u0131p\u00e7aqlar q\u0131y\u0131q, balaca g\u00f6zl\u00fc, sar\u0131\u015f\u0131n, yaxud q\u0259hv\u0259yi sa\u00e7l\u0131, b\u0259zil\u0259ri h\u00fcnd\u00fcrboylu, b\u0259zil\u0259ri d\u0259 g\u00f6d\u0259r\u0259k, amma g\u00fccl\u00fc, davakar adamlar olublar\u2026\u201d<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><em><br \/>\n<\/em>\u018fs\u0259r atalar s\u00f6z\u00fc, el m\u0259s\u0259ll\u0259ri il\u0259 d\u0259 z\u0259ngindir. M\u0259s\u0259l\u0259n: <em>\u201cBunlar q\u0131\u015fq\u0131randa boylu arvadlar u\u015faq sal\u0131r\u201d, \u201cBizd\u0259 q\u0131z\u0131 ail\u0259d\u0259n saymazd\u0131lar \u2013 o ba\u015fqas\u0131n\u0131n oca\u011f\u0131n\u0131 qalayand\u0131 ax\u0131\u201d v\u0259 s.<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><em><br \/>\nKitabda Qaraba\u011f dan\u0131\u015f\u0131q \u015fiv\u0259si obrazlar\u0131n dilind\u0259n \u00e7ox t\u0259bii \u015f\u0259kild\u0259 verilib: \u201cDilii fara\u011fat saxla dana\u201d<\/em> v\u0259 s.<br \/>\n\u018fs\u0259r m\u00fc\u0259llifin \u00f6z\u00fcn\u00fcn yaratd\u0131\u011f\u0131 aforizml\u0259rl\u0259 d\u0259 z\u0259ngindir: <em>\u201cS\u00f6zl\u0259r mill\u0259tin yol x\u0259rit\u0259sidir. Hardan-hara gedibs\u0259, s\u00f6z\u00fcn\u00fc da\u015flara yaz\u0131b, da\u015flara yaza bilm\u0259s\u0259, yer\u0259-yurda, talaya, \u00e7alaya, d\u0259r\u0259y\u0259-t\u0259p\u0259y\u0259 veirib, k\u0259nd-k\u0259s\u0259y\u0259 qoyub\u201d, \u201cQad\u0131n b\u00f6y\u00fck q\u00fcvv\u0259dir. G\u00f6z\u0259l qad\u0131nlar\u0131n a\u011fl\u0131 bir az g\u00f6d\u0259k olar, amma g\u00f6z\u0259l qad\u0131n kimi sevs\u0259, onun h\u0259yat\u0131 bir c\u0259nn\u0259t ba\u011f\u00e7as\u0131 kimi olar, onun i\u00e7i limhalim h\u0259yat e\u015fqiyn\u0259n dolar. Bel\u0259l\u0259rinin d\u00fc\u015fm\u0259ni \u00e7ox olar, \u00f6mr\u00fc q\u0131sa s\u00fcr\u0259r, amma o q\u0131sa \u00f6m\u00fcr onlara d\u00fcnya tam\u0131n\u0131n l\u0259zz\u0259tini dadma\u011fa b\u0259s ed\u0259r.\u201d<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><em><br \/>\n<\/em>Q\u0259dim ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rimizi d\u0259 m\u00fc\u0259llif \u0259s\u0259rind\u0259 ya\u015fad\u0131b. M\u0259s\u0259l\u0259n, barama saxlama v\u0259 ondan ip\u0259k almaya q\u0259d\u0259r ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011f\u0131 \u00e7ox g\u00f6z\u0259l \u015f\u0259kild\u0259 oxucuya g\u00f6st\u0259rir: <em>\u201cKimin ki tut ba\u011f\u0131 vard\u0131, ona m\u0259cbur\u0259n barama qurdu verirdil\u0259r. \u2026Baraman\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u0259r, yarpa\u011f\u0131n\u0131 da \u00f6zl\u0259ri y\u0131\u011f\u0131b g\u0259tirib qurdun \u00fcst\u00fcn\u0259 s\u0259p\u0259rdil\u0259r. \u00c7\u0259tinlik birc\u0259 qurdun t\u0259n\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259n yer\u0259 sal\u0131nmas\u0131 vaxt\u0131 olard\u0131. \u00c7\u00fcnki onda az\u0131ndan \u00fc\u00e7-d\u00f6rd mal t\u00f6vl\u0259si, ya da ev laz\u0131md\u0131 ki, qurdu ora t\u00f6ks\u00fcnl\u0259r.<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><em><br \/>\n\u2026Yarpa\u011f\u0131 \u0259ll\u0259 sivirm\u0259zdil\u0259r. El\u0259c\u0259n\u0259 tut \u015fumallar\u0131n\u0131 d\u0259hr\u0259yl\u0259 q\u0131r\u0131b, g\u00fcll\u0259y\u0259r (y\u0259ni q\u0131saldar, yo\u011fun hiss\u0259sini atar, uc hiss\u0259sini g\u00f6t\u00fcr\u0259rdil\u0259r), sonra da ba\u011f ba\u011flay\u0131b g\u0259tirib t\u00f6k\u0259rdil\u0259r qurt laxtalar\u0131n\u0131n (hiss\u0259l\u0259rinin) \u00fcst\u00fcn\u0259. Bir d\u0259qiq\u0259 sonra qurtlar \u015f\u0131rha\u015f\u0131r yey\u0259rdil\u0259r bu yarpaqlar\u0131\u201d.<br \/>\n<\/em>Ba\u015fqa bir misal. \u00d6l\u00fc d\u0259fn etm\u0259 m\u0259rasiminin \u00f6z\u00fcnd\u0259 bir tarixd\u0259n g\u0259lm\u0259 \u0259n\u0259n\u0259 var: <em>\u201c\u00d6l\u00fcs\u00fc d\u00fc\u015f\u0259n gec\u0259l\u0259r gec yatar. Qonaq-qaran\u0131n aya\u011f\u0131 y\u0131\u011f\u0131\u015fandan sonra qab-qa\u015f\u0131\u011f\u0131 yuyar, ev-e\u015fiyi, h\u0259y\u0259t-bacan\u0131 t\u0259mizl\u0259y\u0259r, \u2026o yan-bu yandan s\u00f6hb\u0259tl\u0259\u015f\u0259r, b\u00fct\u00fcn k\u0259ndd\u0259 \u2026c\u0131qq\u0131rt\u0131 k\u0259sil\u0259nd\u0259n sonra gedib y\u0131x\u0131l\u0131b-yatard\u0131lar ki, s\u0259h\u0259r b\u00fct\u00fcn k\u0259nd camaat\u0131ndan tez dura bilsinl\u0259r. B\u0259s n\u0259, d\u00fcz q\u0131rx g\u00fcn, q\u0131rx g\u00fcc\u0259 bu bel\u0259 s\u00fcr\u0259r.\u201d<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><em><br \/>\n<\/em>Roman\u0131n ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131nda Eylas (Xosrovun atas\u0131) arvad\u0131 Z\u0259ri\u015fin day\u0131s\u0131 q\u0131z\u0131n\u0131 me\u015f\u0259d\u0259 \u201czorlay\u0131r\u201d. Bu epizodda b\u0259dii dill\u0259 veril\u0259n hadis\u0259 \u0259vv\u0259lki bir ne\u00e7\u0259 qaranl\u0131q m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 d\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259titirir: <em>\u201cNe\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 ill\u0259r qabaq bu ba\u011fda qanl\u0131 olaylar olmu\u015f, ba\u011f qan ucundan bir n\u0259sild\u0259n o birin\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, h\u0259r d\u0259f\u0259 d\u0259 qan ba\u011flansa da qan durmam\u0131\u015f, axd\u0131qca axm\u0131\u015fd\u0131. Buran\u0131n da ad\u0131 qalm\u0131\u015fd\u0131 Kann\u0131ca. \u00c7ay\u0131n o \u00fcz\u00fcnd\u0259ki k\u0259ndin adamlar\u0131 bura Qann\u0131ca, bu \u00fcz\u00fcnd\u0259 is\u0259 Kann\u0131\u00e7a deyirdil\u0259r. K\u00f6hn\u0259 ki\u015fil\u0259rs\u0259 el\u0259c\u0259 Kann\u0131ca deyirdil\u0259r. \u0130ndi \u0259sr-\u0259sr bu ba\u011fda axan qan t\u0259z\u0259d\u0259n ax\u0131rd\u0131\u201d.<\/em> Burada oxucu Eylasa da, evli ki\u015fiyl\u0259 zina t\u00f6r\u0259d\u0259n Asyaya da nifr\u0259t edir. Lakin m\u00fc\u0259llifin g\u00fccl\u00fc \u0259d\u0259bi priyomlar\u0131 say\u0259sind\u0259 \u0259s\u0259rin sonunda bu m\u00fcnasib\u0259tin \u0259slind\u0259 ke\u00e7mi\u015fi olan bir sevgid\u0259n do\u011fdu\u011funun \u015fahidi oluruq. V\u0259 m\u0259nfi obraz kimi tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z sur\u0259tl\u0259r \u00e7irkd\u0259n t\u0259mizl\u0259nm\u0259y\u0259 do\u011fru gedir.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, \u201cKuma-Man\u0131\u00e7 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi\u201dnd\u0259 tam olaraq m\u0259nfi, nifr\u0259t\u0259 layiq obraza rast g\u0259lmirik. \u018fn iyr\u0259nc, q\u0259ddar sur\u0259t Qaraba\u011f d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 \u015f\u0259xsi m\u0259nafel\u0259rini g\u00fcd\u0259n Dursun v\u0259 onun atas\u0131 \u018fbd\u00fcrr\u0259hmand\u0131rsa, onlar\u0131n da m\u00fcsb\u0259t t\u0259r\u0259fl\u0259rini m\u00fc\u0259llif oxucuya g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259n \u00e7\u0259kinmir. Sanki m\u00fc\u0259llifin i\u00e7ind\u0259ki b\u0259\u015f\u0259ri sevgi onda insanlara nifr\u0259t hisssini bo\u011fur.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">\u018fs\u0259r boyunca r\u0259ngar\u0259ng peyzaj yaradan, t\u0259bi\u0259ti sevgi-sevgi dan\u0131\u015fd\u0131ran m\u00fc\u0259llif, o t\u0259bi\u0259tin sakinl\u0259ri insanlarla birg\u0259 a\u011faclar\u0131, da\u015flar\u0131 da ox\u015fay\u0131r: <em>\u201cBizim me\u015f\u0259l\u0259rd\u0259 h\u0259r c\u00fcr a\u011faca, kol-kosa rast g\u0259l\u0259rs\u0259n. Amma a\u011faclardan pal\u0131d, kollardan qaratikan bizim me\u015f\u0259nin \u0259n g\u0259r\u0259kli s\u0259rv\u0259tidir. Ba\u015fqalar\u0131 da qiym\u0259tlidi, m\u0259s\u0259l\u0259n v\u0259n a\u011fac\u0131 evl\u0259rin dam\u0131n\u0131 \u015fiferl\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u015fiferalt\u0131 sallamaya, s\u0131r\u0131\u011fa \u00e7ox yaray\u0131r. \u015e\u0259f, zo\u011fal kollar\u0131n\u0131n b\u0259rk odunca\u011f\u0131ndan balta sap\u0131, yaba, bel sap\u0131 d\u00fcz\u0259ldirl\u0259r. Allah\u0131n b\u00f6y\u00fcrtk\u0259ni bizim camaat\u0131n \u00e7ox \u0259lind\u0259n tutur: h\u0259m \u00f6zl\u0259ri m\u00fcr\u0259bb\u0259 bi\u015firirl\u0259r, h\u0259m d\u0259 y\u0131\u011f\u0131b sat\u0131rlar. Zo\u011fal\u0131n meyv\u0259si d\u0259 ki, \u0259l\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259z. Q\u0131\u015fda x\u0259st\u0259l\u0259nib-el\u0259s\u0259n, birc\u0259 qa\u015f\u0131q zo\u011fal m\u00fcr\u0259bb\u0259siyl\u0259 \u00e7ay i\u00e7, t\u0259rl\u0259, y\u00fcng\u00fcll\u0259\u015f. H\u0259l\u0259 zo\u011fal ara\u011f\u0131! Bunun he\u00e7 tay\u0131-b\u0259rab\u0259ri yoxdu.<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><em><br \/>\nDedim ax\u0131, bunlar\u0131n ham\u0131s\u0131n\u0131n yan\u0131nda pal\u0131dla qaratikan \u0259v\u0259zsizdir. Ba\u015flayaq pal\u0131ddan. Bu a\u011fac\u0131n q\u0131rm\u0131z\u0131 pal\u0131d deyil\u0259n n\u00f6v\u00fc var ki, o, qiym\u0259tli mebel material\u0131d\u0131r. Onu Qorxmaz ki\u015fi g\u00f6z\u00fc kimi qoruyard\u0131. Bir d\u0259f\u0259 Bak\u0131dan g\u0259l\u0259n alim yax\u015f\u0131ca vurandan sonra me\u015f\u0259d\u0259 t\u0259k-t\u00fck rast g\u0259lin\u0259n bu a\u011fac\u0131 qucaqlay\u0131b a\u011flam\u0131\u015f, demi\u015fdi ki, bunun k\u00f6k\u00fc k\u0259silir, q\u0131rm\u0131z\u0131 kitaba d\u00fc\u015f\u0259c\u0259k\u2026<br \/>\nQald\u0131 ki, \u0259sl pal\u0131da, o \u0259v\u0259zsiz yanacaq idi. \u0130st\u0259r odun kimi, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 k\u00f6m\u00fcr kimi. H\u0259m d\u0259 ev tik\u0259nd\u0259 qabaqlar mil \u0259v\u0259zin\u0259, tir \u0259v\u0259zin\u0259 k\u0259sib i\u015fl\u0259d\u0259rdil\u0259r pal\u0131d\u0131.<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><em><br \/>\nQaratikan is\u0259\u2026 bu k\u0259nd-k\u0259s\u0259yin \u0259sl ab\u0131r yeriydi. Adamlar bu tikanl\u0131 kolu d\u0259hr\u0259yl\u0259 q\u0131rar, ata-ula\u011fa, sonralarsa y\u00fck ma\u015f\u0131n\u0131na y\u00fckl\u0259y\u0259r, g\u0259tirib h\u0259y\u0259t-bacalar\u0131n\u0131 \u00e7\u0259p\u0259rl\u0259y\u0259rdil\u0259r. Son vaxtlaracan k\u0259ndl\u0259rd\u0259 evl\u0259rin h\u0259y\u0259t-bacas\u0131n\u0131 da qaratikanla tutard\u0131lar. Bu bir q\u0259d\u0259r yara\u015f\u0131qs\u0131z, kor-kobud g\u00f6rs\u0259ns\u0259 d\u0259, h\u0259r halda ail\u0259l\u0259rin ab\u0131r-h\u0259yalar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131nda \u0259v\u0259zi yoxdu.\u201d<br \/>\n<\/em>Bu hiss\u0259ni oldu\u011fu kimi yazmaqda m\u0259qs\u0259dim, Qaraba\u011fla b\u0259rab\u0259r hans\u0131 z\u0259nginliklikl\u0259ri itirdiyimizi oxuculara xat\u0131rlatmaqd\u0131r. \u018fslind\u0259, bu a\u00e7\u0131qlamayla m\u00fc\u0259llif d\u0259 bunu dem\u0259k ist\u0259yib.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">\u018fs\u0259rin q\u0259hr\u0259man\u0131 Xosrov 1988-1989 cu ill\u0259rd\u0259 art\u0131q a\u011fl\u0131 k\u0259s\u0259n yetkin bir g\u0259ncdir. O hadis\u0259l\u0259ri g\u00f6r\u00fcb, analiz edib n\u0259tic\u0259 \u00e7\u0131xarma\u011f\u0131 bacar\u0131r. Bu g\u0259nc o\u011flan Qaraba\u011f\u0131n m\u0259\u015fhur Baharl\u0131larla Cavan\u015firl\u0259r n\u0259slinin t\u00f6r\u0259m\u0259sidir. Babas\u0131 d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn \u0259n tan\u0131nm\u0131\u015f adam\u0131 Ha\u015f\u0131m b\u0259y (H\u0259tta Ha\u015f\u0131m b\u0259yin Qrom\u0131koyla da dostlu\u011fu olur), atas\u0131 is\u0259 Eylas ki\u015fidir. Eylas\u0131n s\u0259hvind\u0259n v\u0259 q\u0259tlind\u0259n sonra Xosrovun anas\u0131 Z\u0259ri\u015f birc\u0259 balas\u0131na p\u0259nahlanaraq ail\u0259 qurmur.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">Eylas yuxar\u0131da dediyim kimi g\u00fcnahkard\u0131r, lakin Eylas\u0131n c\u0259zaland\u0131rma m\u0259rasimini g\u00f6r\u00fcnc\u0259 oxucu bu nifr\u0259t etdiyi obraza ac\u0131y\u0131r v\u0259 tam \u0259ksin\u0259 olaraq o, zaman\u0131n qan davas\u0131n\u0131 l\u0259n\u0259tl\u0259yir. B\u00fct\u00fcn bunlar m\u00fc\u0259llifin oxucu hissini r\u0259ngd\u0259n-r\u0259ng\u0259 salmaq ustal\u0131\u011f\u0131ndan ir\u0259li g\u0259lir.<br \/>\n\u018fs\u0259rd\u0259 1989-90 c\u0131 ill\u0259r o q\u0259d\u0259r s\u0259listlikl\u0259 verilmi\u015fdir ki, oxucu o d\u00f6vr\u00fc ya\u015fay\u0131r, mitinql\u0259r\u0259 gedir, gec\u0259l\u0259ri meydanda yat\u0131r, 20 Yanvar\u0131 g\u00f6r\u00fcr, m\u00fcst\u0259qilliyin sevincini ya\u015fay\u0131r, bir-bir qurban ged\u0259n torpaqlar\u0131 \u00fcr\u0259k a\u011fr\u0131s\u0131 il\u0259 yad edir\u2026<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">Ha\u015f\u0131m ki\u015fi Z\u0259ng\u0259zurda M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y A\u015fiq Z\u0259ngilani, B\u0259hlul Behc\u0259t, Sar\u0131ca N\u0259bi (Sar\u0131 A\u015f\u0131q), Qaraba\u011fda Bal\u0131m A\u011fa, Seyid Nigari kimi ustadlar\u0131n \u0259lyazmalar\u0131n\u0131, Qaraba\u011fnam\u0259 m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin qiym\u0259tli s\u0259n\u0259dl\u0259rini, \u015eah \u0130smay\u0131ldan Sar\u0131 A\u015f\u0131\u011fa, Bal\u0131m A\u011faya v\u0259 dig\u0259rl\u0259rin\u0259 verilmi\u015f b\u0259lg\u0259l\u0259ri, \u00e7oxlu \u2026tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259ri qoruyub saxlay\u0131r. Sovetl\u0259rin at oynatd\u0131\u011f\u0131, represiyalar\u0131n, g\u00fcll\u0259l\u0259nm\u0259l\u0259rin ba\u015f ald\u0131\u011f\u0131 bir zamanda m\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra \u0259sir d\u00fc\u015f\u0259n v\u0259 Almaniyadan k\u0259ndl\u0259rin\u0259 \u2013 qohumlar\u0131na m\u0259ktub yazan Baba ki\u015fiy\u0259 Ha\u015f\u0131m\u0131n cavab\u0131 \u00e7ox m\u0259ntiqlidir: \u201c\u2026<em>K\u0259ndimiz o q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fcy\u00fcb ki, bir ucu burdad\u0131, bir ucu da Sibird\u0259. Orda da bir k\u0259nd salm\u0131\u015f\u0131q. \u0130\u015fdi-\u015fay\u0259d g\u0259ls\u0259n, g\u00f6nd\u0259r\u0259c\u0259kl\u0259r ordak\u0131 k\u0259nd\u00e7il\u0259rimiz\u0259 ba\u015f \u00e7\u0259km\u0259y\u0259\u2026\u201d\u2026<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">M\u00fc\u0259llif \u0259s\u0259rd\u0259 k\u0259nd psixologiyas\u0131n\u0131 o q\u0259d\u0259r d\u0259qiqlikl\u0259 g\u00f6st\u0259rib ki, h\u0259tta \u0259ks\u0259r k\u0259ndl\u0259rd\u0259 sakinl\u0259r\u0259 veril\u0259n l\u0259q\u0259bqoyma ad\u0259tini d\u0259 unutmay\u0131b. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u201cA\u011fz\u0131yar\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259r\u201d, \u201cQanc\u0131q Zir\u0259ddin\u201d, \u201cDaban\u0131yan\u0131q S\u00fcleyman\u201d, \u201cErk\u0259k Yet\u0259r\u201d, \u201cQ\u0131r\u0131\u015f\u201d, \u201cQ.Q\u0259r\u0259nfil\u201d v\u0259 s.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">Q\u0259hr\u0259man\u0131n ismi Z\u0259ng\u0259zurun m\u0259\u015fhur b\u0259yi \u018fbd\u00fcss\u0259m\u0259d b\u0259yin o\u011flunun ad\u0131ndan g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcb. G\u0259lin \u018fbd\u00fcs\u0259m\u0259d b\u0259yin o\u011flu Xosrovu tan\u0131yaq: <em>\u201cOnun atas\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y Cavan\u015fir idi ki, \u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti onu Z\u0259ngilandan \u0259vv\u0259l \u00c7arits\u0131na, sonra is\u0259 Ordubada s\u00fcrg\u00fcn el\u0259mi\u015fdi. (Bu yerd\u0259yi\u015fm\u0259 r\u0259hm\u0259tlik Mirz\u0259 F\u0259t\u0259li Axundovun v\u0259 Qas\u0131m b\u0259y Zakirin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 ba\u015f tutmu\u015fdu) El\u0259 \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonunacan, y\u0259ni 1861-ci il\u0259 kimi orda ya\u015fad\u0131. Onun da atas\u0131 Behbud b\u0259y olub. Behbud b\u0259y Cavan\u015fir Qaraba\u011f xan\u0131 \u0130brahim xan\u0131n qarda\u015f\u0131 \u018fbd\u00fcss\u0259m\u0259d b\u0259yin qarda\u015f\u0131 o\u011flu idi. A\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d \u015fah Qacar 1791-ci ild\u0259 \u015eu\u015faya h\u00fccum ed\u0259nd\u0259 \u0130brahim xandan \u00fc\u00e7 \u015f\u0259xsi girov qismind\u0259 ist\u0259mi\u015fdi: Batmanq\u0131l\u0131nc M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y, \u018fbd\u00fcss\u0259m\u0259d b\u0259y v\u0259 Mirz\u0259 V\u0259li Baharl\u0131. Batmanq\u0131l\u0131nc bunu e\u015fid\u0259n kimi adamlar\u0131yla da\u011flara qa\u00e7d\u0131 \u2013 he\u00e7 \u0130brahim xan da bunun b\u0259rkin tutmad\u0131, onun ordu ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131yd\u0131 ax\u0131. \u018fbd\u00fcss\u0259m\u0259d b\u0259yl\u0259 Mirz\u0259 V\u0259lini is\u0259 \u015faha girov qismind\u0259 verdil\u0259r.\u201d<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><em><br \/>\n<\/em>Arxaik s\u00f6zl\u0259r d\u0259 (v\u0259 yaxud l\u0259hc\u0259) \u0259s\u0259rd\u0259 geni\u015f yer al\u0131b. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u201cBozala\u015fma\u201d (m\u00fcbahis\u0259), \u201cl\u0259j d\u00fc\u015fm\u0259k\u201d (\u00f6c olmaq), \u201ctap\u201d (h\u00fcnd\u00fcr yer), \u201ch\u0259nd\u201d (h\u00fcnd\u00fcr, q\u0259lbi), \u201cde\u015fd\u0259\u201d (\u00e7\u00f6ld\u0259, e\u015fikd\u0259), \u201cazaylana-azaylana\u201d (t\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259n\u0259-t\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259n\u0259), \u201cray\u201d (rey, raz\u0131l\u0131q), \u201cg\u00fcll\u0259m\u0259k\u201d (y\u0259ni q\u0131saltmaq (buda\u011f\u0131n), yo\u011fun hiss\u0259sini at\u0131b, uc hiss\u0259sini g\u00f6t\u00fcrm\u0259k (barama alma prosesind\u0259) v\u0259 s.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">Qa\u00e7aq \u0130srafilin q\u0259hr\u0259manl\u0131\u011f\u0131ndan sev\u0259-sev\u0259 dan\u0131\u015fan m\u00fc\u0259llif onun erm\u0259ni q\u0131z\u0131 Marqoya olan m\u0259h\u0259bb\u0259tind\u0259n v\u0259 Marqonun \u0130srafil\u0259 s\u0259daq\u0259tind\u0259n d\u0259 s\u00f6z a\u00e7\u0131r.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">Burada oxucuda \u0259slind\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n kimi tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z mill\u0259tin n\u00fcmay\u0259nd\u0259sin\u0259 r\u0259\u011fb\u0259t oyan\u0131r. Bu r\u0259\u011fb\u0259ti yaradan is\u0259 b\u0259\u015f\u0259ri hissl\u0259r\u0259 malik, sevgiy\u0259-s\u0259daq\u0259t\u0259 d\u0259y\u0259r ver\u0259n m\u00fc\u0259llifdir.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">Marqonu q\u0259lbl\u0259rd\u0259 ya\u015fadan \u0259n t\u0259sirli s\u0259hn\u0259 Qa\u00e7aq \u0130srafili axtaran zaman Marqonun evin\u0259 soxulan \u00e7inovnik\u0259 \u2013 A\u011fas\u0131ya verdiyi cavabd\u0131r<em>: \u201cAd\u0131n\u0131 da tork qoymusan, \u00f6z mill\u0259tinin igid o\u011fluna t\u0259l\u0259 qurursan\u2026 M\u0259n \u0130srafili ona g\u00f6r\u0259 sevir\u0259m ki, o m\u0259rd adamd\u0131r! Sizin kimi padles deyil!\u201d.<br \/>\n<\/em>(\u0130srafili sovet \u00e7innil\u0259ri q\u0259tl\u0259 yetirdikd\u0259n sonra A\u011fasi ki\u015fi Marqo il\u0259 evl\u0259n\u0259c\u0259k, Marqonun \u0130srafild\u0259n olan o\u011flu H\u00fcseyni do\u011fulacaq \u00f6vladlar\u0131ndan se\u00e7m\u0259y\u0259c\u0259k. H\u00fcseyn polisd\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259c\u0259k v\u0259 onun o\u011flu d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 \u015e\u0259hid olacaq.)<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">Burada A\u011fas\u0131 ki\u015finin s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 m\u00fc\u0259llifin tolerantl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir daha s\u00fcbutunu g\u00f6r\u00fcr\u00fck: \u201c\u0130ndi ay o\u011ful, erm\u0259ni d\u0259, musurman da allah\u0131n alt\u0131nda bir adamd\u0131. G\u0259r\u0259k bir-biriyn\u0259n yola ged\u0259l\u0259r. Biz Marqoynan \u0259lli il bir yerd\u0259 ya\u015fad\u0131q. M\u0259n ona Maral deyirdim. El\u0259 maral kimi g\u00f6z\u0259ldi ax\u0131\u2026 Dinimizi q\u0259bul el\u0259di, ba\u015f\u0131na \u015fal \u00f6rtd\u00fc, m\u0259n\u0259 d\u00fcz be\u015f u\u015faq do\u011fdu. H\u00fcseyni d\u0259 qatd\u0131q \u00f6z u\u015faqlar\u0131m\u0131za b\u00f6y\u00fctd\u00fck. Vallah, d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik bir \u015fey deyil\u2026\u201d<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">V\u0259 yaxud, bizimkil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259sir g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n erm\u0259ninin onun qa\u00e7aca\u011f\u0131n\u0131 z\u0259nn ed\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131ya cavab\u0131: \u201cAra, hara qa\u00e7\u0131ram? O\u011flumu qoyaram qa\u00e7aram?\u201d Burada yen\u0259 d\u0259 m\u00fc\u0259llifin humanistliyin\u0259, insani hissl\u0259r\u0259 verdiyi d\u0259y\u0259r\u0259 heyran qal\u0131r\u0131q. Ata yalvara-yalvara deyir: Kirv\u0259, ba\u015fa d\u00f6num, onun qolu a\u00e7ma, \u0259limi qabaxdan ba\u011flam\u0131san onsuz\u201d, O, balas\u0131n\u0131n cavanl\u0131q edib, qa\u00e7aca\u011f\u0131ndan v\u0259 g\u00fcll\u0259y\u0259 tu\u015f g\u0259l\u0259c\u0259yind\u0259n qorxur. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 o\u011flunun qolunun a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 ist\u0259mir. V\u0259 eyni zamanda, erm\u0259ni-mus\u0259lman davas\u0131n\u0131n sad\u0259 k\u0259ndliy\u0259 he\u00e7 bir aidiyyat\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, b\u00fct\u00fcn bunlarda iyr\u0259nc siyas\u0259tin \u0259linin oldu\u011funu m\u00fc\u0259llif yen\u0259 d\u0259 \u0259sir erm\u0259ninin dili il\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r: \u201cAra mannan d\u00fc\u015fman olar? Man na biliram Qarabax harad\u0131? Man yetim ermaniyam. \u00d6z\u00fc d\u0259 o allah haqq\u0131, man siz turklar\u0131 ham\u0131\u015fa \u00e7ox istami\u015fam. Siz zor mill\u0259tsiz\u2026 Ara, man neyniram Qarabax\u0131?\u201d<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">Sad\u0259 \u0259halinin davaya m\u00fcnasib\u0259tini az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259sirin d\u0259 dilind\u0259n e\u015fidirik. \u018fsirlikd\u0259n d\u00f6n\u0259n Zir\u0259ddin dostlar\u0131na s\u00f6hb\u0259t edir: \u201c\u00c7\u00f6nd\u00fc maa t\u0259y\u0259f, dedi Qayaba\u011f kimindi? M\u0259n d\u0259 o dili-a\u011fz\u0131 quyumu\u015f q\u0259hb\u0259 ayvadd\u0131 Hafiz m\u0259llimin dilinc\u0259n dedim ki, bizimdi. Bil\u0259m, dey\u0259m sizindi, k\u00fcl m\u0259nim ba\u015f\u0131ma! Onda g\u00f6yd\u00fcm, p\u0131\u00e7a\u011f\u0131 siviyib qula\u011f\u0131m\u0131 dibinn\u0259n k\u0259sdi\u2026 \u00dc\u00fc\u00fc\u00fc\u00fc-\u00fch\u00fc\u00fc\u00fc\u00fc\u2026.\u201d<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">\u018fs\u0259rd\u0259 \u0259n \u00e7ox diqq\u0259timi c\u0259lb ed\u0259n m\u0259qamlardan biri d\u0259 m\u00fc\u0259llifin sevgiy\u0259 verdiyi d\u0259y\u0259rdir. O sevgiy\u0259 ki, \u0259ski zamanlardan ta bu g\u00fcn\u0259 kimi dastanlarda ya\u015fayan \u201cYusif Z\u00fcleyxa\u201d, \u201cVamiq v\u0259 G\u00fcl\u015fa\u201d, \u201c\u018fsli-K\u0259r\u0259m\u201d v\u0259 s. sevgisidir. Burada \u201cZ\u0259ri\u015f-\u018fbd\u00fcrr\u0259hman\u201d (n\u0259sil aras\u0131ndak\u0131 qan davas\u0131na g\u00f6r\u0259 evl\u0259nmirl\u0259r), \u201cEylas-Asya\u201d, \u201cXosrov-S\u0259kin\u0259\u201d, \u201c\u0130srafil-Marqo\u201d, \u201cFatma-F\u0259rhad\u201d (yen\u0259 d\u0259 n\u0259sill\u0259r aras\u0131ndak\u0131 dava evlilikl\u0259rin\u0259 imkan vermir v\u0259 ba\u015f g\u00f6t\u00fcr\u00fcb uzaqlara gedirl\u0259r. Fatma-F\u0259hrad sevgisi v\u0259 onlar\u0131n \u00f6m\u00fcr yollar\u0131 bir dastana s\u0131\u011facaq q\u0259d\u0259r z\u0259ngindir), \u201cM\u0259din\u0259-Ha\u015f\u0131m\u201d m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin safl\u0131\u011f\u0131na, \u0259sil sevginin varl\u0131\u011f\u0131na m\u00fc\u0259llif oxucunu inand\u0131ra bilir.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">Roman boyunca m\u00fc\u0259llif m\u00f6t\u0259riz\u0259l\u0259r a\u00e7araq \u201cna\u011f\u0131l\u00e7\u0131\u201d ad\u0131 il\u0259 m\u00fcxt\u0259lif a\u00e7\u0131qlamalar verir. Bu m\u0259qam\u0131 q\u0259bul ed\u0259 bilm\u0259dim. Onsuz da t\u0259hkiy\u0259\u00e7i oxucunu o q\u0259d\u0259r inand\u0131r\u0131r ki, burada m\u00f6t\u0259riz\u0259d\u0259 n\u0259yi is\u0259 qeyd el\u0259m\u0259y\u0259 l\u00fczum qalm\u0131r. H\u0259tta bu m\u0259qamlarda b\u0259dii \u0259s\u0259r publisistikaya meyl edir sanki\u2026<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">Vulqarizm d\u0259 kitabda \u00f6z\u00fcn\u0259 yer al\u0131b. Bu is\u0259 m\u00fc\u0259llifin yaratd\u0131\u011f\u0131 \u0259s\u0259rin \u00e7ox t\u0259bii v\u0259 h\u0259yat hadis\u0259l\u0259rini \u00e7\u0131lpaql\u0131\u011f\u0131 il\u0259 g\u00f6st\u0259rm\u0259k \u00fcslubundan ir\u0259li g\u0259lir.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">\u018fs\u0259rin epiloqu d\u0259h\u015f\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 a\u011fr\u0131l\u0131d\u0131r. M\u00fc\u0259llifin sin\u0259sind\u0259n \u00e7\u0131xaraq g\u00f6zl\u0259rind\u0259n daman qan m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u0259v\u0259zi s\u0259hif\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259pilir\u2026<br \/>\nM\u0259n d\u0259 s\u00f6z\u00fcm\u00fc bitirir\u0259m.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">S\u00f6z\u00fcn bitdiyi yer m\u0259hz bu yerdir: \u201c\u018fvv\u0259l Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259ti Xocal\u0131 d\u00f6vl\u0259tiyn\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fd\u00fc, \u0259liyal\u0131n camaat\u0131 q\u0131rd\u0131. Hay\u0131na yet\u0259n olmad\u0131\u2026 Sohra erm\u0259nil\u0259r \u015eu\u015fa d\u00f6vl\u0259tiyn\u0259n a\u011f\u0131r m\u00fcharib\u0259 el\u0259di, \u015fu\u015fal\u0131lar qalan\u0131 qoyub qa\u015fd\u0131lar. La\u00e7\u0131n d\u00f6vl\u0259ti Erm\u0259nistanla d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 b\u00f6y\u00fck itki verib qa\u015fd\u0131\u2026 He-he-heheeee\u2026 he\u015f La\u00e7\u0131n adl\u0131 yer olmuyub e\u2026 Hafiz m\u0259llim deyirdi ki, bu d\u00f6vl\u0259t\u0259 La\u00e7\u0131n ad\u0131n\u0131 S\u00fcleyman Sani Axundov qoyub, ha-ha-ha-haaaa! K\u0259lb\u0259c\u0259r d\u00f6vl\u0259ti d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 F\u00fczuli, A\u011fdam d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinn\u0259n k\u00f6m\u0259k ist\u0259di, ver\u0259n olmad\u0131\u2026 H\u0259\u0259\u0259, sohra Fizuli d\u00f6vl\u0259tini m\u0259\u011flub el\u0259dil\u0259r\u2026 he-he\u2026 b\u0131 da Qarabulaxd\u0131 dana, \u0259vv\u0259l rus d\u0259yi\u015fib eliyib Karyagin, sohra da \u00f6z\u00fcm\u00fcz d\u0259yi\u015fib F\u00fczuli qay\u0131rm\u0131\u015f\u0131x\u2026 H\u0259\u0259\u0259, sohra A\u011fdam d\u00f6vl\u0259tini\u2026 A\u011fdam d\u00f6vl\u0259ti yaman d\u00f6vl\u0259t idi haaa! Sovetin guruldayan vaxt\u0131nda tapan\u00e7a sat\u0131rm\u0131\u015flar bazarlar\u0131nda\u2026 Ama bu d\u00f6vl\u0259t d\u0259 f\u0131s \u00e7\u0131xd\u0131\u2026 G\u0259bray\u0131l, Qubadl\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri d\u0259 bir-birin\u0259 k\u00f6m\u0259k el\u0259m\u0259di\u2026 ax\u0131ra biz qald\u0131q, Z\u0259ngilan d\u00f6vl\u0259ti\u2026 Yaman g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259t idik e! Erm\u0259nistan ordusu \u0259limizd\u0259 aciz qalm\u0131\u015fd\u0131\u2026\u201d<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><em>P.S. Bu il Azad Qarad\u0259r\u0259linin yubiley ilidir- martda 60 ya\u015f\u0131 tamam olur. El\u0259 bu yaz\u0131mla b\u0259ri ba\u015fdan onun ad g\u00fcn\u00fcn\u00fc v\u0259 h\u0259min g\u00fcnl\u0259rd\u0259 ayr\u0131ca kitab \u015f\u0259klind\u0259 \u00e7\u0131xacaq \u201cKuma-Mani\u00e7 \u00c7\u00f6k\u0259kliyi\u201d roman\u0131n\u0131 t\u0259brik edir, \u0259ziz yazar\u0131m\u0131z, var olun, deyir\u0259m!<\/em><\/p>\n<p>\u0130rad\u0259 Aytel<\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"1015\">Yaz\u0131ya 1400 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>(Azad Qarad\u0259r\u0259linin \u201cKuma-Mani\u00e7 \u00c7\u00f6k\u0259kliyi\u201d roman\u0131 bar\u0259d\u0259&#8230;) \u00a0\u201c\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev yaz\u0131rd\u0131: \u201cG\u0259lin a\u00e7\u0131q v\u0259 s\u0259mimi dan\u0131\u015faq. \u018fcdadlar\u0131m\u0131z biz\u0259 n\u0259yi miras qoyub gedibl\u0259r? Onlara n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 h\u00f6rm\u0259t etm\u0259liyik? \u00d6zl\u0259rinin s\u0259fehlikl\u0259ri v\u0259 a\u011f\u0131ls\u0131zl\u0131qlar\u0131 ucbat\u0131ndan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri, qar\u0259t olunmu\u015f k\u0259ndl\u0259ri t\u0259rk edib getdikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259mi, \u00f6z \u0259cdadlar\u0131n\u0131n \u0259m\u0259yi il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f b\u00fct\u00f6v, n\u0259h\u0259ng orqanizml\u0259ri viran qoyduqlar\u0131na g\u00f6r\u0259mi?\u2026 \u018fcdadlar\u0131m\u0131za n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 h\u00f6rm\u0259t etm\u0259liyik? [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[7,3],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1015"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1015"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1015\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11696,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1015\/revisions\/11696"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1015"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1015"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1015"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}