{"id":11706,"date":"2018-12-07T14:18:08","date_gmt":"2018-12-07T10:18:08","guid":{"rendered":"http:\/\/kultur.az\/?p=11706"},"modified":"2018-12-07T14:18:08","modified_gmt":"2018-12-07T10:18:08","slug":"7-dekabr-f%c9%99t%c9%99li-xan-xoyskinin-dogum-gunudur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=11706","title":{"rendered":"7 dekabr F\u0259t\u0259li Xan Xoyskinin do\u011fum g\u00fcn\u00fcd\u00fcr"},"content":{"rendered":"<div class=\"mif_studio_com_fulstor_all_full\" style=\"color: #282828;\"><span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/feteli-xan-x.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignleft wp-image-11707 \" src=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/feteli-xan-x-224x300.jpg\" alt=\"feteli xan x\" width=\"317\" height=\"300\" \/><\/a><em><strong>F\u0259t\u0259li Xan Xoyski&#8230;<\/strong><\/em><\/span><\/div>\n<div class=\"mif_studio_com_fulstor_all_full\" style=\"color: #282828;\"><span style=\"color: #000000;\"><em><strong> \u0130lk d\u0259f\u0259 olaraq o, Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin h\u00f6kum\u0259tini formala\u015fd\u0131r\u0131b. Ilk d\u0259f\u0259 olaraq o, Az\u0259rbaycanda ali t\u0259hsil oca\u011f\u0131n\u0131n yaranmas\u0131n\u0131n vacibliyini qeyd edib. V\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259hsilinin flaqman\u0131 olan Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcskar\u0131d\u0131r. \u018fn n\u0259hay\u0259t, m\u0259hz o, Az\u0259rbaycanda ba\u015f nazir idar\u0259 formas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 qoyub v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n ilk ba\u015f naziri kimi tarix\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcb.\u00a0<\/strong><\/em><\/p>\n<p>1875-ci il dekabr\u0131n 7-d\u0259 \u015e\u0259ki \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 anadan olan F\u0259t\u0259linin atas\u0131 rus ordusunun general-leytenant\u0131 idi. Onlar\u0131n \u0259sli C\u0259nubi Az\u0259rbaycan\u0131n Xoy \u015f\u0259h\u0259rind\u0259ndir. Xoy xan\u0131 olan ulu babas\u0131 C\u0259f\u0259rqulu \u0130ran \u015fah\u0131 F\u0259t\u0259li il\u0259 m\u00fcharib\u0259d\u0259 m\u0259\u011flub oldu\u011fundan 20000 n\u0259f\u0259rlik qo\u015funu il\u0259 \u00dc\u00e7 kils\u0259y\u0259 \u2013 E\u00e7mi\u0259dzin\u0259 s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. 1803-1806-c\u0131 ill\u0259r Rus-\u0130ran m\u00fcharib\u0259l\u0259ri d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 rus qo\u015funlar\u0131na qo\u015fulan C\u0259f\u0259rqulu Xan \u0130mperator I Aleksandr t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259ltif edilmi\u015fdi. O, 22 dekabr 1806-c\u0131 il tarixd\u0259 \u015e\u0259ki xan\u0131 t\u0259yin olunmu\u015f v\u0259 general-leytenant r\u00fctb\u0259sin\u0259 layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. C\u0259f\u0259rqulu xan 3 sentyabr 1814-c\u00fc il tarixd\u0259 v\u0259fat etdikd\u0259n sonra \u015e\u0259ki Xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 onun o\u011flu \u0130smay\u0131l idar\u0259 edir. 1819-cu ild\u0259 \u0130smay\u0131l\u0131n v\u0259fat\u0131ndan sonra \u015e\u0259ki Xanl\u0131\u011f\u0131 l\u0259\u011fv edilir v\u0259 Rusiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Bu n\u0259sild\u0259n g\u00f6rk\u0259mli s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259r, d\u00f6vl\u0259t xadiml\u0259ri v\u0259 ziyal\u0131lar \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. Bunlardan biri d\u0259 F\u0259t\u0259li Xan Xoyskidir. O, G\u0259nc\u0259 Klassik Gimnaziyas\u0131n\u0131, 1901-ci ild\u0259 is\u0259 Moskva Universitetinin h\u00fcquq fak\u00fclt\u0259sini bitirmi\u015fdir. F\u0259t\u0259li Xan \u0259vv\u0259lc\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259, sonra Suxumi, Batumi v\u0259 Kutaisi dair\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259mi\u015fdir. Yekaterinador dair\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259sind\u0259 prokuror m\u00fcavini t\u0259yin edilm\u0259si Xoyskinin ictimai-siyasi f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 yeni m\u0259rh\u0259l\u0259 olmu\u015fdur. O, Yelizavetpol (G\u0259nc\u0259) quberniyas\u0131ndan II D\u00f6vl\u0259t dumas\u0131na deputat se\u00e7ilmi\u015fdir. Fevral\u0131n 2-d\u0259 Peterburqun m\u0259\u015fhur Tavriya saray\u0131nda toplanan Rusiya parlamentinin iclaslar\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n F\u0259t\u0259li Xan \u00e7ar h\u00f6kum\u0259tinin Zaqafqaziyada v\u0259 Az\u0259rbaycanda yeritdiyi m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7ilik siyas\u0259tini t\u0259nqid at\u0259\u015fin\u0259 tuturdu. O, kadet partiyas\u0131na \u00fczv olmas\u0131na baxmayaraq, duman\u0131n m\u00fcs\u0259lman deputat fraksiyas\u0131na daxil idi. F. Xoyski Rusiyan\u0131n m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259sind\u0259ki xalqlara m\u0259h\u0259lli muxtariyy\u0259t verilm\u0259sini h\u00f6kum\u0259td\u0259n t\u0259l\u0259b edirdi. O, sonralar m\u00fcxt\u0259lif ill\u0259rd\u0259 Bak\u0131 v\u0259 G\u0259nc\u0259 dair\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259rind\u0259 i\u015f k\u0259sm\u0259k \u00fczr\u0259 and\u00e7\u0131 &#8211; m\u00fcv\u0259kkil v\u0259zif\u0259sini icra etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1917-ci ild\u0259 Rusiyada Fevral burjua inqilab\u0131 ba\u015f verdi. F\u0259t\u0259li Xan Xoyski mart\u0131n 27-d\u0259 Bak\u0131da yaranm\u0131\u015f Milli M\u00fcs\u0259lman \u015euras\u0131n\u0131n M\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin \u00fczv\u00fc se\u00e7ilmi\u015fdir. O, h\u0259min ilin aprelind\u0259 Bak\u0131da \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lan Qafqaz m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n qurultay\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>F. Xoyski burjua inqilab\u0131ndan sonra he\u00e7 bir partiyaya m\u0259nsub olmasa da, 1917-ci il oktyabr\u0131n 26-dan 31-d\u0259k Bak\u0131da ke\u00e7iril\u0259n T\u00fcrk \u018fd\u0259mi &#8211; m\u0259rk\u0259ziyy\u0259t partiyas\u0131 M\u00fcsavat\u0131n birinci qurultay\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f v\u0259 i\u015ftirak ed\u0259r\u0259k h\u0259min qurultayda ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259n &#8220;Az\u0259rbaycana muxtariyy\u0259t&#8221; \u015f\u00fcar\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etmi\u015fdir. O, 1917-ci ilin dekabr\u0131nda yaranan Zaqafqaziya seyminin \u00fczv\u00fc v\u0259 m\u00fcst\u0259qil Zaqafqaziya Federativ Respublikas\u0131 h\u00f6kum\u0259tinin \u0259dliyy\u0259 naziri olmu\u015fdur.<br \/>\n1918-ci il may\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131 elan olundu. T\u0259kc\u0259 t\u00fcrkdilli xalqlar aras\u0131nda deyil, b\u00fct\u00fcn islam al\u0259mind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq respublika \u00fcsul-idar\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259m qoyan Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n ilk m\u00fcst\u0259qil h\u00f6kum\u0259tini t\u0259\u015fkil etm\u0259k- bit\u0259r\u0259f F\u0259t\u0259li Xan Xoyskiy\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131. O, h\u00f6kum\u0259td\u0259 h\u0259m nazirl\u0259r \u015furas\u0131n\u0131n s\u0259dri, h\u0259m d\u0259 daxili i\u015fl\u0259r naziri v\u0259zif\u0259sini tuturdu. 1918-ci il iyunun 17-d\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n g\u00f6st\u0259ri\u015fin\u0259 \u0259sas\u0259n F\u0259t\u0259li xan Xoyskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ikinci h\u00f6kum\u0259t kabin\u0259si t\u0259\u015fkil olundu.<\/p>\n<p>1918-ci il sentyabr\u0131n 15-d\u0259 Bak\u0131n\u0131n oyuncaq Sentrokaspi q\u00fcvv\u0259l\u0259rind\u0259n t\u0259mizl\u0259nm\u0259si m\u00fcnasib\u0259til\u0259 F\u0259t\u0259li xan Xoyski \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k demi\u015fdir: &#8220;Bizim d\u0259 azad ya\u015fama\u011fa h\u00fcququmuz var. He\u00e7 bir zirehli ma\u015f\u0131n, hidroplan, aeroplan, kanonerka, m\u0259ftilli \u00e7\u0259p\u0259r, mina v\u0259 sair\u0259 texniki qur\u011fu, he\u00e7 bir q\u00fcvv\u0259 v\u0259 onlar\u0131n havadarlar\u0131 tarixin t\u0259bii axar\u0131na mane ola bilm\u0259dil\u0259r. Bak\u0131n\u0131n 50 minlik qo\u015fun v\u0259 texnika il\u0259 birlikd\u0259 ki\u00e7ik bir q\u00fcvv\u0259nin h\u0259ml\u0259si qar\u015f\u0131s\u0131nda s\u00fcqutu ba\u015fqas\u0131n\u0131n f\u0259lak\u0259ti \u00fcz\u0259rind\u0259 \u00f6z xo\u015fb\u0259xtliyini qurmaq ist\u0259y\u0259nl\u0259r\u0259 ibr\u0259t d\u0259rsi olmal\u0131d\u0131r.&#8221; (Az\u0259rbaycan q\u0259zeti, 19. IX. 1918. \u2116 2)<br \/>\nProfessor V. \u0130. Razumoskinin 1922-ci ild\u0259 \u00e7ap etdirdiyi &#8220;Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 universitetin \u0259sas\u0131n\u0131n qoyulmas\u0131&#8221; adl\u0131 m\u0259qal\u0259sind\u0259 m\u0259lum olur ki, Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Universitetinin yaranmas\u0131 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc F\u0259t\u0259li Xan Xoyskiy\u0259 m\u0259xsusdur.<\/p>\n<p>F. Xoyski 1918-ci il dekabr\u0131n 26-da t\u0259\u015fkil etdiyi III h\u00f6kum\u0259t kabin\u0259sind\u0259 d\u0259 Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri v\u0259 Xarici \u0130\u015fl\u0259r naziri v\u0259zif\u0259sini tuturdu. M\u0259hz onun d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcl\u00fc qoyulmu\u015fdu. M\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 siyas\u0259tinin r\u0259mzi olan Yelizavetpol \u015f\u0259h\u0259ri v\u0259 quberniyas\u0131n\u0131n yenid\u0259n G\u0259nc\u0259 v\u0259 G\u0259nc\u0259 quberniyas\u0131 adland\u0131r\u0131lmas\u0131, Qaryagin q\u0259zas\u0131n\u0131n C\u0259brail q\u0259zas\u0131 ad\u0131 il\u0259 \u0259v\u0259z edilm\u0259si, \u00e7oxpartiyal\u0131 parlament sisteminin yarad\u0131lmas\u0131, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n pul v\u0259 po\u00e7t markalar\u0131n\u0131n burax\u0131lmas\u0131, ana dilind\u0259 m\u0259kt\u0259b v\u0259 seminariyalar\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 v\u0259 dig\u0259r m\u00fct\u0259r\u0259qqi t\u0259dbirl\u0259r Xoyskinin r\u0259hb\u0259rlik etdiyi h\u00f6kum\u0259t kabin\u0259l\u0259ri d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259y\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>1919-cu ilin mart ay\u0131nda F\u0259t\u0259li Xan Xoyskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi h\u00f6kum\u0259t istefaya \u00e7\u0131xd\u0131. F\u0259t\u0259li Xan Xoyski Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259ylinin t\u0259\u015fkil etdiyi ikinci h\u00f6kum\u0259t kabin\u0259sind\u0259 Xarici \u0130\u015fl\u0259r naziri v\u0259zif\u0259sini icra etmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131n\u0131n beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 v\u0259 xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nmas\u0131nda onun m\u00fc\u0259yy\u0259n xidm\u0259tl\u0259ri olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>1920-ci il yanvar\u0131n 2-d\u0259 RSFSR-in Xarici \u0130\u015fl\u0259r \u00fczr\u0259 Xalq Komissar\u0131 G. V. \u00c7i\u00e7erin a\u011fqvardiya\u00e7\u0131 general Denikin\u0259 qar\u015f\u0131 vahid c\u0259bh\u0259 yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Xoyskiy\u0259 nota il\u0259 m\u00fcraci\u0259t etdi. Ay\u0131n 19-da Xoyskinin verdiyi cavabda g\u00f6st\u0259rilirdi ki, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n daxili i\u015fl\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015fm\u0131r v\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 bit\u0259r\u0259fdir. G.V. \u00c7i\u00e7erin 23 yanvar tarixli ikinci notas\u0131nda yen\u0259 h\u0259min m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 qay\u0131daraq, Az\u0259rbaycan\u0131 RSFSR il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa d\u0259v\u0259t edir v\u0259 yaz\u0131rd\u0131 ki, biz h\u0259mi\u015f\u0259 bir s\u0259ma alt\u0131nda, bir yerd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f\u0131q v\u0259 yen\u0259 d\u0259 bir yerd\u0259 ya\u015famal\u0131y\u0131q. Xoyski fevral\u0131n 1-d\u0259 \u00c7i\u00e7erin\u0259 \u00f6z h\u00f6kum\u0259tinin r\u0259smi fikrini bildirmi\u015f v\u0259 onun t\u0259klifini r\u0259dd etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1920-ci il fevral\u0131n 20-d\u0259 \u00c7i\u00e7erinin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc notas\u0131 v\u0259 mart\u0131n 7-d\u0259 Xoyskinin cavab\u0131 eyni m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 h\u0259sr olunmu\u015fdur. Mart\u0131n ax\u0131r\u0131nda \u00c7i\u00e7erin sonuncu notas\u0131n\u0131 g\u00f6nd\u0259rmi\u015f, aprelin 27-d\u0259 Xoyski Az\u0259rbaycan parlamentind\u0259 cavab notas\u0131n\u0131 oxuyark\u0259n XI Q\u0131z\u0131l Ordunun Bak\u0131ya yax\u0131nla\u015fd\u0131\u011f\u0131 x\u0259b\u0259ri al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Bu hadis\u0259l\u0259rd\u0259n sonra F\u0259t\u0259li Xan \u00f6z ail\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 Tiflis\u0259 getmi\u015fdir. 1920-ci ilin iyunun 19-da erm\u0259ni milliy\u0259t\u00e7isi, qatil Aram Yerganian (Erm\u0259nistan Milli Q\u0259hr\u0259man\u0131) t\u0259r\u0259find\u0259n arxadan g\u00fcll\u0259 il\u0259 vurulmu\u015f v\u0259 M. F. Axundovun yan\u0131nda d\u0259fn edilmi\u015fdir.<\/span><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"11706\">Yaz\u0131ya 748 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>F\u0259t\u0259li Xan Xoyski&#8230; \u0130lk d\u0259f\u0259 olaraq o, Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin h\u00f6kum\u0259tini formala\u015fd\u0131r\u0131b. Ilk d\u0259f\u0259 olaraq o, Az\u0259rbaycanda ali t\u0259hsil oca\u011f\u0131n\u0131n yaranmas\u0131n\u0131n vacibliyini qeyd edib. V\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259hsilinin flaqman\u0131 olan Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcskar\u0131d\u0131r. \u018fn n\u0259hay\u0259t, m\u0259hz o, Az\u0259rbaycanda ba\u015f nazir idar\u0259 formas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 qoyub v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n ilk ba\u015f naziri kimi tarix\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcb.\u00a0 1875-ci il dekabr\u0131n [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1,5],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11706"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=11706"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11706\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11708,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11706\/revisions\/11708"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=11706"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=11706"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=11706"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}