{"id":12647,"date":"2019-04-24T22:10:16","date_gmt":"2019-04-24T17:10:16","guid":{"rendered":"http:\/\/kultur.az\/?p=12647"},"modified":"2019-04-24T22:10:16","modified_gmt":"2019-04-24T17:10:16","slug":"h%c9%99mid-arasli-v%c9%99-turk-mus%c9%99lman-xalqlari-%c9%99d%c9%99biyyati","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=12647","title":{"rendered":"H\u0259mid Arasl\u0131 v\u0259 t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman xalqlar\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/amea.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignleft size-medium wp-image-12648\" src=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/amea-300x300.jpg\" alt=\"amea\" width=\"300\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/amea-300x300.jpg 300w, https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/amea-150x150.jpg 150w, https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/amea-50x50.jpg 50w, https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/amea.jpg 800w\" sizes=\"(max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a>G\u00f6rk\u0259mli \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas-alim v\u0259 ictimai xadim, \u018fm\u0259kdar elm xadimi, akademik H\u0259mid Arasl\u0131 \u0259d\u0259biyyat tariximizin folklor, a\u015f\u0131q yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, klassik irs v\u0259 \u0259d\u0259bi \u0259laq\u0259 probleml\u0259rinin t\u0259dqiqi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olub v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixinin yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan biri kimi tan\u0131n\u0131b.<\/p>\n<p>Alimin elmi t\u0259dqiqatlar\u0131nda \u0259d\u0259bi \u0259laq\u0259l\u0259r m\u00f6vzusu m\u00fch\u00fcm yer tutub. Bu \u0259laq\u0259l\u0259rin vacib tezisl\u0259ri, m\u00fch\u00fcm elmi m\u00fcdd\u0259alar\u0131 ilkin renessans d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (XII \u0259sr) Q\u0259tran T\u0259brizi, Xaqani \u015eirvani, Nizami G\u0259nc\u0259vi v\u0259 M\u0259hs\u0259ti G\u0259nc\u0259vi irsinin \u00d6zb\u0259kistan, Tacikistan, Hindistan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 xalqlar\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131; Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 (XIV-XVI \u0259srl\u0259r) Mara\u011fal\u0131 \u018fvh\u0259di, \u0130mad\u0259ddin N\u0259simi, Ki\u015fv\u0259ri, \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai v\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli irsi il\u0259 \u015e\u0259rq xalqlar\u0131 v\u0259 Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259ri \u0259d\u0259biyyat\u0131; erk\u0259n yeni d\u00f6vr \u00fczr\u0259 (XVII-XVIII \u0259srl\u0259r) M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmani, F\u0259dai, M\u0259sihi, Saib T\u0259brizi, Q\u00f6vsi T\u0259brizi, M\u0259hcur \u015eirvani, Molla V\u0259li Vidadi v\u0259 Molla P\u0259nah Vaqif irsinin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 poetik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri, habel\u0259, Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rq xalqlar\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131na t\u0259siri il\u0259 ba\u011fl\u0131 olub.<\/p>\n<p>H\u0259mid Arasl\u0131n\u0131n t\u0259dqiqat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 t\u0259sviri, informativ xarakterli olmaqla b\u0259rab\u0259r, faktlar\u0131n t\u0259sdiqi v\u0259 ya t\u0259shihl\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 olub, iqrari v\u0259 inkari h\u00f6kml\u0259r\u0259 yol a\u00e7\u0131b, m\u00fchakim\u0259li v\u0259 m\u0259ntiqli g\u00f6r\u00fcn\u00fcb, m\u00fclahiz\u0259l\u0259r\u0259 v\u0259 m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 yer qoyub. Bu o dem\u0259kdir ki, H\u0259mid Arasl\u0131n\u0131n t\u0259dqiqatlar\u0131n\u0131n \u00e7oxu ilkinlikl\u0259, f\u0259rdi t\u0259dqiqat \u00fcsulu il\u0259 ba\u011fl\u0131 olub, vaxt ke\u00e7dikc\u0259, axtar\u0131\u015flar\u0131n\u0131, elmi u\u011furlar\u0131n\u0131 z\u0259nginl\u0259\u015fdirib.<\/p>\n<p>\u018fd\u0259biyyat\u015f\u00fcnas-alim ciddi m\u0259nb\u0259\u015f\u00fcnasl\u0131q v\u0259 m\u0259tn\u015f\u00fcnasl\u0131q i\u015fl\u0259ri g\u00f6r\u00fcb. B\u0259dii-elmi materiala yax\u0131n olma\u011f\u0131 bacar\u0131b. Buna \u0259r\u0259b, fars v\u0259 rus dill\u0259rini, \u0259d\u0259bi qaynaqlar\u0131 daha d\u0259rind\u0259n bilm\u0259si z\u0259min olub.<\/p>\n<p>H\u0259mid Arasl\u0131n\u0131n elmi-filoloji bilikl\u0259ri Az\u0259rbaycan, Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rq, habel\u0259 Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 konfranslar, \u0259h\u0259miyy\u0259tli m\u00f6vzu-probleml\u0259r \u0259traf\u0131nda t\u0259dqiql\u0259r, t\u0259dris m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fchazir\u0259l\u0259r fonunda z\u0259nginl\u0259\u015fib. Alimin t\u0259dqiqatlar\u0131n\u0131n geni\u015f bir \u015f\u0259b\u0259k\u0259si tarixi-m\u00fcqayis\u0259li metoda, analitik t\u0259hlil \u00fcsuluna \u0259saslan\u0131b. O, probleml\u0259ri \u0259hat\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259, \u0259n\u0259n\u0259, irs v\u0259 varislik z\u0259minind\u0259 t\u0259qdim etm\u0259y\u0259, m\u00fcasirliy\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verib, sosial-siyasi \u015f\u0259raitl\u0259 elmi-m\u0259d\u0259ni m\u00fchiti bir yerd\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259yi vacib bilib.<\/p>\n<p>G\u00f6rk\u0259mli alim tarixi-\u0259d\u0259bi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri: Homer, \u018fb\u00fclqasim Firdovsi, Nizami G\u0259nc\u0259vi, \u015eota Rustaveli, Aligyeri Dante, \u018fbd\u00fcrr\u0259hman Cami, \u018fli\u015fir N\u0259vai, Uilyam \u015eekspir, Corc Bayron, \u0130ohan Volfhanq H\u00f6te, Aleksandr Pu\u015fkin, Mirz\u0259 F\u0259t\u0259li Axundzad\u0259, Namiq Kamal v\u0259 Tofiq Fikr\u0259ti d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn m\u00fcasirl\u0259ri s\u0259viyy\u0259sind\u0259n d\u0259y\u0259rl\u0259ndirib.<\/p>\n<p>H\u0259mid Arasl\u0131 Nizami G\u0259nc\u0259vi irsini cahan\u015f\u00fcmul hesab edib. Onun Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rq, habel\u0259 Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259ri \u015fairl\u0259rin\u0259 geni\u015f t\u0259sirind\u0259n dan\u0131\u015f\u0131b. Buna s\u0259b\u0259b Nizami humanizmi v\u0259 b\u0259\u015f\u0259riliyi olub. Alim bu ideyalar\u0131 Nizami G\u0259nc\u0259vi \u0259d\u0259bi m\u0259kt\u0259binin \u0259sas\u0131nda g\u00f6r\u00fcb. O, \u015e\u0259rq xalqlar\u0131n\u0131n z\u0259ngin m\u0259n\u0259vi irsin\u0259, b\u00f6y\u00fck \u0259r\u0259b v\u0259 q\u0259dim yunan m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259, \u015fifahi xalq yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na d\u0259rind\u0259n b\u0259l\u0259d olub. Bu poetik m\u0259kt\u0259b \u00f6z\u00fcn\u0259q\u0259d\u0259rki poetika m\u0259kt\u0259bl\u0259rind\u0259n se\u00e7ilib v\u0259 \u015fairi \u0259srimiz\u0259 q\u0259d\u0259r \u015e\u0259rq v\u0259 Q\u0259rb (Avropa) \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 tan\u0131d\u0131b. Bunu \u201cG\u00fcl\u015f\u0259hri v\u0259 Nizami G\u0259nc\u0259vi\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259 d\u0259 qeyd edib. Bu bax\u0131mdan, alim hind \u015fairi \u018fmir Xosrov D\u0259hl\u0259vi, \u0130ran \u015fairi M\u0259kt\u0259bi, tacik \u015fairi \u018fbd\u00fcrr\u0259hman Cami, \u00f6zb\u0259k \u015fairi \u018fli\u015fir N\u0259vai v\u0259 t\u00fcrk \u015fairi \u015eeyxinin ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kib.<\/p>\n<p>\u018fd\u0259bi \u0259laq\u0259l\u0259r ara\u015fd\u0131r\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n m\u0259qal\u0259l\u0259ri t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman xalqlar\u0131 m\u0259cras\u0131ndad\u0131r. Bu m\u0259nada \u201cG\u00fcl\u015f\u0259hri v\u0259 Nizami G\u0259nc\u0259vi\u201d (1968), \u201cNizami v\u0259 \u00f6zb\u0259k \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d (1980), \u201cQ\u00fcdr\u0259tli \u015fair, ictimai xadim\u201d (1968), \u201cCami v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d (1964), \u201cAz\u0259rbaycan v\u0259 Hindistan xalqlar\u0131 aras\u0131nda m\u0259d\u0259ni \u0259laq\u0259l\u0259rin tarixind\u0259n\u201d (1957), \u201cN\u0259vai v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d (1940), \u201cTofiq Fikr\u0259t v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d (1966), \u201cSabir v\u0259 \u015e\u0259rq \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d (1962), \u201cF\u00fczuli \u0259r\u0259b t\u0259dqiqat\u0131nda\u201d (1971), \u201c\u018fd\u0259biyyat tariximiz haqq\u0131nda yeni \u0259s\u0259r\u201d (1982), \u201cF\u00fczuli haqq\u0131nda yeni kitab\u201d (1956) kimi m\u0259qal\u0259l\u0259ri qeyd oluna bil\u0259r.<\/p>\n<p>H\u0259mid Arasl\u0131 \u0259d\u0259bi \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259nin roluna, ciddi filoloji-elmi t\u0259rc\u00fcm\u0259y\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259t verib. Alimin t\u0259rc\u00fcm\u0259y\u0259 yana\u015fmas\u0131 m\u00fcnasib\u0259tli, m\u00fcdaxil\u0259li olub. \u201cNizami \u0259s\u0259rl\u0259rini yazan katibl\u0259r onun t\u00fcrkc\u0259 i\u015fl\u0259tdiyi s\u00f6zl\u0259ri n\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259yi\u015fdirs\u0259l\u0259r d\u0259, \u015fairin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 bu s\u00f6zl\u0259r, x\u00fcsusil\u0259 xalq deyiml\u0259ri \u00e7ox qalm\u0131\u015fd\u0131r. Nizaminin s\u0259n\u0259t dilin\u0259 t\u00fcrk dili bax\u0131m\u0131ndan yana\u015fmayan \u015f\u0259rh\u00e7il\u0259r bu deyiml\u0259rin \u00e7oxunu izah ed\u0259 bilm\u0259mi\u015f, t\u0259xmini \u015f\u0259kild\u0259 \u015f\u0259rh etmi\u015fl\u0259r\u201d.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 Nizami G\u0259nc\u0259vi \u0259s\u0259rl\u0259rininilk d\u0259f\u0259 XIV \u0259srd\u0259 Q\u0131z\u0131l Orda \u015fairi Q\u00fctb t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259si fikrin\u0259 etiraz edib. \u018fsasland\u0131r\u0131b ki, Q\u00fctbd\u0259n yar\u0131m \u0259sr \u00f6nc\u0259, 1313-c\u00fc ild\u0259 t\u00fcrk \u015fairi G\u00fcl\u015f\u0259hri ilk d\u0259f\u0259 Nizami \u015feirini t\u00fcrk dilin\u0259 \u00e7evirib.<\/p>\n<p>H\u0259mid Arasl\u0131 qeyd edib ki, Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259 elm v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131n inki\u015faf\u0131nda s\u0259lcuqil\u0259rin b\u00f6y\u00fck xidm\u0259ti olub. Fars dilind\u0259 yaranan \u015feirin \u0259n q\u00fcdr\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri S\u0259lcuqil\u0259r saray\u0131nda yeti\u015fib, Atab\u0259yl\u0259rin maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi yard\u0131m\u0131 say\u0259sind\u0259 \u015f\u00f6hr\u0259tl\u0259nib.<\/p>\n<p>G\u00f6rk\u0259mli \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas-alimin t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131ndan daha \u00e7ox m\u0259\u015f\u011ful oldu\u011fu s\u0259n\u0259tkar Nizami G\u0259nc\u0259vidir. O, Az\u0259rbaycan renessans\u0131n\u0131n bu dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259ti haqq\u0131nda monoqrafiya, \u201cB\u00f6y\u00fck Az\u0259rbaycan \u015fairi Nizami G\u0259nc\u0259vinin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d, \u201cNizamid\u0259 xalq s\u00f6zl\u0259ri, xalq ifad\u0259 v\u0259 z\u0259rb\u00fcl- m\u0259s\u0259ll\u0259ri\u201d, \u201cNizami v\u0259 v\u0259t\u0259n\u201d, \u201cNizami v\u0259 Az\u0259rbaycan xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d, \u201cNizaminin lirik \u015feirl\u0259ri\u201d, \u201cSirl\u0259r x\u0259zin\u0259si\u201d, \u201c\u00d6lm\u0259z m\u0259h\u0259bb\u0259t dastan\u0131\u201d, \u201cNizami yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda xalqlar dostlu\u011fu\u201d, \u201c\u015eairin d\u00fcnya \u015f\u00f6hr\u0259ti\u201d v\u0259 ba\u015fqa m\u0259qal\u0259l\u0259rini yaz\u0131b. H\u0259mid Arasl\u0131 Nizaminin Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rql\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rini \u00f6zb\u0259k, tacik, hind, t\u00fcrk, fars \u0259d\u0259biyyat\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 izah edib. Bu bax\u0131mdan, \u201cG\u00fcl\u015f\u0259hri v\u0259 Nizami\u201d, \u201cQ\u00fcdr\u0259tli \u015fair, ictimai xadim\u201d, \u201cCami v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d, \u201cAz\u0259rbaycan v\u0259 Hindistan xalqlar\u0131 aras\u0131nda m\u0259d\u0259ni \u0259laq\u0259l\u0259rin tarixind\u0259n\u201d m\u0259qal\u0259l\u0259rikonfranslar, tarixi bayramlar, \u0259d\u0259bi yubileyl\u0259r, faktoloji b\u0259dii \u0259laq\u0259l\u0259r v\u0259 t\u0259dris m\u00fcnasib\u0259til\u0259 yaz\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p>H\u0259mid Arasl\u0131n\u0131n Nizamiy\u0259 aid elmi-metodoloji t\u0259dqiqatlar\u0131n\u0131n vacib t\u0259r\u0259fi n\u0259dir? Alim yaz\u0131r: \u201cX\u0259ms\u0259\u201d el\u0259 b\u00f6y\u00fck \u015f\u00f6hr\u0259t qazanm\u0131\u015fd\u0131r ki, bu m\u00f6vzularda \u0259s\u0259r yazmaq Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259 \u015fairlik s\u0131na\u011f\u0131 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilmi\u015fdir\u201d. \u201cNizaminin ad\u0131 \u015e\u0259rq t\u0259zkir\u0259 m\u00fc\u0259llifl\u0259ri v\u0259 tarix\u00e7il\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 b\u00f6y\u00fck say\u011f\u0131 il\u0259 an\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r\u201d. \u201cYax\u0131n \u015e\u0259rq xalqlar\u0131 Nizami \u0259s\u0259rl\u0259rini \u0259srl\u0259r boyu orijinalda oxuduqlar\u0131 kimi, onu ba\u015fqa dill\u0259r\u0259 \u00e7evirm\u0259k yolu il\u0259 d\u0259 \u015fairi \u00f6z \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 \u015f\u00f6hr\u0259tl\u0259ndirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar\u201d.<\/p>\n<p>H\u0259mid Arasl\u0131n\u0131n t\u00fcrk-islam m\u0259cras\u0131nda m\u0259\u015f\u011ful oldu\u011fu ikinci b\u00f6y\u00fck s\u0259n\u0259tkar fars-tacik \u015fairi \u018fbd\u00fcrr\u0259hman Camidir. O, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya xalqlar\u0131n\u0131n tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 v\u0259 z\u0259ngin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan s\u0259n\u0259tkard\u0131r. \u018f.Cami \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lki s\u0259n\u0259tkarlara b\u0259l\u0259d olub, m\u0259nzum v\u0259 m\u0259nsur \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 onlardan b\u0259hs edib. Az\u0259rbaycan h\u00f6kmdarlar\u0131n\u0131, alim v\u0259 \u015fairl\u0259rini tan\u0131y\u0131b, onlarla m\u0259ktubla\u015f\u0131b. \u201cBahar\u0131stan\u201d v\u0259 \u201cN\u0259f\u0259hat\u00fcl-\u00fcns\u201d \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 Xaqani, Nizami, \u015eah Qas\u0131m \u018fnvar v\u0259 \u018fssar T\u0259brizi haqq\u0131nda m\u0259lumat verib.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131ya g\u00f6r\u0259, \u018f.Camiy\u0259 t\u0259sir ed\u0259n ilk qaynaq Xaqani \u015eirvani yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Xaqani ilk d\u0259f\u0259 q\u0259sid\u0259l\u0259rin\u0259 f\u0259ls\u0259fi m\u0259zmun a\u015f\u0131lay\u0131b, \u201cQ\u0259sideyi-\u015finiyy\u0259\u201d \u015e\u0259rq \u015fairl\u0259rinin 40-dan \u00e7oxuna t\u0259sir edib. \u018f.Caminin \u201cCilair-ruh\u201d q\u0259sid\u0259si d\u0259 Xaqani \u0259s\u0259rin\u0259 cavab olaraq yaz\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p>Fars-tacik \u015fairi Nizaminin \u201cX\u0259ms\u0259\u201dsin\u0259 cavab yaz\u0131b. Teymuril\u0259r saray\u0131nda (XV \u0259sr) \u018f.X.D\u0259hl\u0259vi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 Nizamid\u0259n \u00fcst\u00fcn tutulub. Cami is\u0259 \u0259ksin\u0259, Sultan H\u00fcseyn Baykara v\u0259 t\u0259r\u0259fdarlar\u0131ndan f\u0259rqli olaraq Nizami yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirib, onu \u018f.X.D\u0259hl\u0259vi s\u0259n\u0259tind\u0259n art\u0131q tutub. Cami \u00fc\u00e7 \u0259s\u0259ril\u0259 Nizamini t\u0259qlid edib, lakin \u201cXir\u0259dnameyi-\u0130sk\u0259nd\u0259ri\u201d v\u0259 \u201cYeddi g\u00f6z\u0259l\u201d m\u00f6vzular\u0131nda \u0259s\u0259r yazmay\u0131b.<\/p>\n<p>H\u0259mid Arasl\u0131 g\u00f6st\u0259rir ki, \u018fbd\u00fcrr\u0259hman Caminin \u015feirl\u0259rin\u0259 d\u0259 Nizaminin t\u0259siri olub. O, Mara\u011fal\u0131 \u018f\u015fr\u0259f v\u0259 \u015eah Qas\u0131m \u018fnvardan da b\u0259hr\u0259l\u0259nib. Onun Mirz\u0259 Cahan\u015fah H\u0259qiqiy\u0259 m\u0259ktubu da olub. Herat \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 qay\u0131td\u0131qdan sonra Uzun H\u0259s\u0259nin o\u011flu Sultan Yaqubla da m\u0259ktubla\u015f\u0131b.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan \u015fairl\u0259ri d\u0259 Camini ustad kimi sevibl\u0259r. M.F\u00fczuli \u201c\u018fnis\u00fcl-q\u0259lb\u201d \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 onu h\u00f6rm\u0259tl\u0259 xat\u0131rlay\u0131b v\u0259 \u201cH\u0259disi-\u0259rb\u0259in\u201d \u0259s\u0259rini dilimiz\u0259 \u00e7evirib, q\u0259z\u0259l v\u0259 q\u0259sid\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259 n\u0259zir\u0259l\u0259r yaz\u0131b, ondan t\u0259zminl\u0259r edib. Mirz\u0259 F\u0259t\u0259li Axundzad\u0259 d\u0259 \u018f.Cami irsin\u0259 b\u0259l\u0259d olub, onun f\u0259ls\u0259fi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rini qiym\u0259tl\u0259ndirib, f\u0259ls\u0259fi m\u0259ktublar\u0131nda \u015eeyx Mahmud \u015e\u0259b\u00fcst\u0259ri, \u015e\u0259ms T\u0259brizi, C\u0259lal\u0259ddin Rumi v\u0259 \u018fbd\u00fcrr\u0259hman Cami f\u0259ls\u0259f\u0259sini Q\u0259rb panteizmi il\u0259 m\u00fcqayis\u0259 edib. M.F.Axundzad\u0259nin fikir qayna\u011f\u0131nda Cami, \u015e.M.\u015e\u0259b\u00fcst\u0259ri v\u0259 Rumi f\u0259ls\u0259f\u0259si \u0259sas olub. Caminin ad\u0131 M.P.Vaqif, Q.Zakir, S.\u018f.\u015eirvani v\u0259 M.\u018f.Sabirin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 d\u0259 \u00e7\u0259kilib. S\u0259n\u0259tkar\u0131n \u201cYusif v\u0259 Z\u00fcleyxa\u201d, \u201cBahar\u0131stan\u201d \u0259s\u0259rl\u0259ri Az\u0259rbaycan dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 olunub.<\/p>\n<p>H\u0259mid Arasl\u0131 \u0259d\u0259bi \u0259laq\u0259l\u0259r m\u0259cras\u0131nda ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 milli-dini v\u0259 siyasi-ideoloji m\u0259nsubiyy\u0259ti, habel\u0259 Nizami v\u0259 ona yax\u0131n q\u00fcdr\u0259tli \u015fairl\u0259ri: Homer, Firdovsi, \u018fli\u015fir N\u0259vai, Dante, F\u00fczuli, \u015eekspir v\u0259 Pu\u015fkini \u0259sas g\u00f6t\u00fcrm\u0259kl\u0259 ara\u015fd\u0131rmalar apar\u0131b. M\u0259s., t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u018fli\u015fir N\u0259vai kimdir? D\u00f6vr\u00fcn\u00fcn nadir simas\u0131, \u00f6zb\u0259k xalq\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259ni inki\u015faf\u0131nda g\u00f6rk\u0259mli alim, f\u0259dakar d\u00f6vl\u0259t xadimi, inc\u0259s\u0259n\u0259t hamisi. \u015eair \u00f6mr\u00fcn\u00fcn 50 ilini \u0259d\u0259biyyata s\u0259rf edib, lirik \u015feirl\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015fhur olub, h\u0259yat\u0131 boyu q\u0259z\u0259l yaz\u0131b, d\u00f6rd \u201cDivan\u201d yarad\u0131b, onlar\u0131 \u201cX\u0259zayin\u00fcl-m\u0259ani\u201d \u2013 m\u0259nalar x\u0259zin\u0259si adland\u0131r\u0131b. S\u0259n\u0259tkar\u0131n \u0259sas m\u00f6vzusu m\u0259h\u0259bb\u0259t olub. B\u00f6y\u00fck t\u00fcrk \u015fairi Nizami, D\u0259hl\u0259vi, S\u0259di, Hafiz v\u0259 Camini m\u00fc\u0259lliml\u0259ri say\u0131b. S\u0259n\u0259tkar d\u00f6vl\u0259t v\u0259 idar\u0259\u00e7iliy\u0259 aid fikirl\u0259rini \u201cM\u0259xz\u0259n\u00fcl-\u0259srar\u201d\u0131n t\u0259svir-t\u0259hkiy\u0259 formas\u0131nda olan \u201cHeyr\u0259t\u00fcl-\u0259brar\u201dda verib. \u201cLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201du he\u00e7 bir \u0259s\u0259r\u0259 b\u0259nz\u0259tm\u0259yib, z\u0259man\u0259sini g\u00f6st\u0259rib. \u201cX\u0259ms\u0259\u201dsinin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc \u201cF\u0259rhad v\u0259 \u015eirin\u201dd\u0259 arzular\u0131n\u0131 ifad\u0259 edib. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc poemas\u0131 \u201cS\u0259beyi-s\u0259yyad\u201d\u0131 Nizaminin \u201cYeddi g\u00f6z\u0259l\u201dinin qurulu\u015funda yaz\u0131b. Son \u0259s\u0259ri \u201cS\u0259ddi-\u0130sg\u0259nd\u0259r\u201d d\u0259 \u201c\u0130sg\u0259nd\u0259rnam\u0259\u201dd\u0259n t\u0259sirdir. H\u0259mid Arasl\u0131 \u201cQ\u00fcdr\u0259tli \u015fair, ictimai xadim\u201d, \u201cNizami v\u0259 \u00f6zb\u0259k \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d, \u201cN\u0259vai v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d m\u0259qal\u0259l\u0259rini \u018fli\u015fir N\u0259vaiy\u0259, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259d\u0259bi \u0259laq\u0259l\u0259r\u0259 h\u0259sr edib.<\/p>\n<p>\u018fd\u0259biyyat\u015f\u00fcnas-alim \u201cNizami v\u0259 \u00f6zb\u0259k \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259 t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman xalqlar\u0131n\u0131n \u0259d\u0259bi-m\u0259d\u0259ni \u0259laq\u0259l\u0259rini ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131b. O, Xaqani, Nizami, Rumi, N\u0259vai v\u0259 F\u00fczulini t\u00fcrk q\u00f6vml\u0259rinin tarixi birliyind\u0259 nadirs\u0259n\u0259t abid\u0259l\u0259ri hesab edib. Alim yaz\u0131r ki, Nizaminin \u015e\u0259rq, Orta Asiya xalqlar\u0131na, x\u00fcsus\u0259n, \u00f6zb\u0259k tarixi v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 d\u0259rin b\u0259l\u0259dliyi olub. F\u0259rabi, \u0130bn Sina, Biruni, M.Ka\u015f\u011fari, Yusif Xas Hacibi \u00f6yr\u0259nib. H\u0259mid Arasl\u0131 bu bax\u0131mdan Orta Asiya tarixi, iqtisadi h\u0259yat\u0131, m\u0259i\u015f\u0259ti, dili v\u0259 ad\u0259tl\u0259rini m\u00fc\u015fahid\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn \u015fairin b\u0259dii obrazlar\u0131n\u0131 xat\u0131rlad\u0131b. Nizami Orta Asiyan\u0131n Qaraxan, Q\u0259dirxan, Gurxan, Mahmud kimi tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rinin adlar\u0131n\u0131 tez-tez i\u015fl\u0259dib.<\/p>\n<p>Nizami \u0259s\u0259rl\u0259rinin \u0259n q\u0259dim \u0259lyazmalar\u0131 XIV \u0259srin sonlar\u0131na aiddir. \u00d6zb\u0259k xalq\u0131 XIV \u0259srd\u0259n etibar\u0259n Nizami \u0259s\u0259rl\u0259rini fars v\u0259 t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 oxuma\u011fa ba\u015flay\u0131b. \u0130lk d\u0259f\u0259 Q\u00fctb XIV \u0259srd\u0259 Nizaminin \u201cXosrov v\u0259 \u015eirin\u201d poemas\u0131n\u0131 t\u00fcrkc\u0259y\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edib (\u0259lyazmas\u0131 Paris milli kitabxanas\u0131ndad\u0131r), Polyak alimi Zayon\u00e7ovski fotosur\u0259ti v\u0259 transkripsiyas\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 n\u0259\u015fr edib, sonra Qazan v\u0259 Da\u015fk\u0259nd n\u0259\u015frl\u0259ri g\u0259lib.<\/p>\n<p>H\u0259mid Arasl\u0131ya g\u00f6r\u0259, Nizami m\u00f6vzular\u0131 il\u0259 \u018f.N\u0259vaid\u0259n \u0259vv\u0259l Heyd\u0259r Xar\u0259zmi m\u0259\u015f\u011ful olub. Ondan sonra \u018f.N\u0259vai, daha sonra d\u00f6vl\u0259t xadimi, \u015fair v\u0259 tarix\u00e7i Z\u0259hir\u0259ddin M\u0259h\u0259mm\u0259d Babur g\u0259lib. O, \u201cBaburnam\u0259\u201d v\u0259 \u201cM\u00fcxt\u0259s\u0259r\u201dd\u0259 Nizaminin, onun \u0259s\u0259rl\u0259rinin adlar\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kib. Dahi \u015fairin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 sonra Xac\u0259, Ahagi, Buxaral\u0131 \u00d6vhi m\u0259\u015f\u011ful olub. XV-XVI v\u0259 XVII-XVIII \u0259srl\u0259rd\u0259 \u00f6zb\u0259k t\u0259zkirl\u0259rind\u0259 d\u0259 Nizami ad\u0131 h\u00f6rm\u0259tl\u0259 \u00e7\u0259kilib. XX \u0259srd\u0259 \u015e\u0259r\u0259f\u0259ddinov, S\u0259dr\u0259ddin Eyni, Qafur Qulam, Ayb\u0259k, Hadi Z\u0259rifov, M\u0259qsud \u015eeyxzad\u0259, A.Xaytmetov, Mollayev, Vahid Abdullayev, Sadircan Erkinov \u00f6zb\u0259k Nizami\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131blar.<\/p>\n<p>\u018fd\u0259bi ara\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 \u201cQ\u00fcdr\u0259tli \u015fair, ictimai xadim\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259 \u018fli\u015fir N\u0259vaini Homer, \u018fb\u00fclqasim Firdovsi, Nizami G\u0259nc\u0259vi, Aligyeri Dante, M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli, Uilyam \u015eekspir, Aleksandr Sergeyevi\u00e7 Pu\u015fkin kimi dahil\u0259rin s\u0131ras\u0131nda g\u00f6r\u00fcb, m\u00fcasiri B\u0259siri, Ki\u015fv\u0259ri, F\u00fczuli v\u0259 Q\u00f6vsinin ondan \u00f6yr\u0259ndiyini, Sam Mirz\u0259 v\u0259 Sadiq b\u0259y \u018ff\u015far\u0131n onun \u201cM\u0259cal\u00fcs\u00fcn-n\u0259fais\u201d \u0259s\u0259rind\u0259n istifad\u0259 etdiyini yaz\u0131b. Alim \u201cN\u0259vai v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rib ki, Nizamid\u0259n ba\u015fqa, H\u0259s\u0259no\u011flu, \u0130mad\u0259ddin N\u0259simi v\u0259 \u015eah Qas\u0131m \u018fnvar poeziyas\u0131n\u0131 d\u0259rind\u0259n \u00f6yr\u0259nib, \u018f.X.D\u0259hl\u0259vi, \u018f.Cami, M\u0259kt\u0259bi v\u0259 F\u00fczulid\u0259n d\u0259 poetik t\u0259sirl\u0259nib, Nizami m\u00f6vzular\u0131nda d\u0259y\u0259rli \u201cX\u0259ms\u0259\u201d yarad\u0131b.<\/p>\n<p>XVI-XIX \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda yaz\u0131lm\u0131\u015f t\u0259zkir\u0259 v\u0259 c\u00fcngl\u0259rd\u0259 \u018fli\u015fir N\u0259vaid\u0259n geni\u015f b\u0259hs edilib, \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n n\u00fcmun\u0259l\u0259r verilib. XIX \u0259srd\u0259 Az\u0259rbaycandak\u0131 \u0259d\u0259bi c\u0259miyy\u0259tl\u0259rd\u0259 N\u0259vai q\u0259z\u0259ll\u0259rin\u0259 d\u0259 F\u00fczuli q\u0259z\u0259ll\u0259ri kimi n\u0259zir\u0259l\u0259r yaz\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p>H\u0259mid Arasl\u0131n\u0131n Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rq xalqlar\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131ndan m\u0259\u015f\u011ful oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc g\u00f6rk\u0259mli s\u0259n\u0259tkar \u018fmir Xosrov D\u0259hl\u0259vidir. N\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259hz D\u0259hl\u0259vi? Alim yaz\u0131r ki, Az\u0259rbaycan v\u0259 Hindistan xalqlar\u0131n\u0131n \u0259laq\u0259l\u0259r tarixi q\u0259dimdir. \u201cAz\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n qabaqc\u0131l n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri m\u0259d\u0259niyy\u0259ti il\u0259 yax\u0131ndan tan\u0131\u015f oldu\u011fu kimi, Hindistan xalqlar\u0131n\u0131n g\u00f6rk\u0259mli simalar\u0131 da Az\u0259rbaycanla v\u0259 onun z\u0259ngin m\u0259d\u0259niyy\u0259ti il\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 maraqlanm\u0131\u015flar. Bu xalqlar\u0131n m\u0259d\u0259niyy\u0259ti, x\u00fcsus\u0259n \u0259d\u0259biyyatlar\u0131 bir-birin\u0259 q\u00fcvv\u0259tli t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir\u201d. H\u0259mid Arasl\u0131 bel\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rin z\u0259minini ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 iqtisadi sah\u0259d\u0259 g\u00f6r\u00fcb. \u201cH\u0259l\u0259 X \u0259srd\u0259n ba\u015flayaraq XVIII \u0259sr\u0259 q\u0259d\u0259r, y\u0259ni Hindistan\u0131n ingilisl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131na q\u0259d\u0259rki \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda bir \u00e7ox hind tacirl\u0259ri oldu\u011fu kimi, Az\u0259rbaycan tacirl\u0259ri d\u0259 tez-tez Hindistana getmi\u015f, ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 Hindistan xalqlar\u0131 aras\u0131nda m\u0259d\u0259ni \u0259laq\u0259l\u0259r d\u0259 g\u00fcnd\u0259n-g\u00fcn\u0259 geni\u015fl\u0259nmi\u015fdir\u201d. Bel\u0259 iqtisadi-m\u0259d\u0259ni \u0259laq\u0259l\u0259r Q\u0259tran T\u0259brizinin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 ifad\u0259sini tap\u0131b.<\/p>\n<p>Nizami G\u0259nc\u0259vi Hindistan haqq\u0131nda daha \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat verib. O, \u201cYeddi g\u00f6z\u0259l\u201dd\u0259 Hindistan\u0131 m\u0259d\u0259ni \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n biri kimi xat\u0131rlad\u0131b v\u0259 hind \u015fahzad\u0259sinin na\u011f\u0131l\u0131n\u0131 verib. \u201cXosrov v\u0259 \u015eirin\u201dd\u0259 \u201cPan\u00e7atantradan\u201d (\u201cK\u0259lil\u0259 v\u0259 Dimn\u0259\u201dd\u0259n) istifad\u0259 edib. \u015eair \u201c\u0130sg\u0259nd\u0259rnam\u0259\u201d q\u0259hr\u0259man\u0131n\u0131 Hindistana da apar\u0131b, oran\u0131n t\u0259bi\u0259ti, filosoflar\u0131 v\u0259 t\u0259bibl\u0259rind\u0259n dan\u0131\u015f\u0131b. Hind f\u0259ls\u0259f\u0259si il\u0259 yunan f\u0259ls\u0259f\u0259sini qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131b, \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc hind f\u0259ls\u0259f\u0259sin\u0259 verib. Nizami \u201cX\u0259ms\u0259\u201dsi \u0259sas\u0131nda ilk kitab Hindistandan \u00e7\u0131x\u0131b. \u018fmir Xosrov D\u0259hl\u0259vi \u201cX\u0259ms\u0259\u201dsind\u0259 h\u0259r poeman\u0131 Nizaminin ad\u0131 il\u0259 ba\u015flay\u0131b, ad\u0131 il\u0259 bitirib. O, \u018ffz\u0259l\u0259ddin Xaqani \u015eirvani v\u0259 M\u00fccir\u0259ddin Beyl\u0259qanini d\u0259 y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirib. D\u0259hl\u0259vinin \u0259s\u0259rl\u0259ri F\u00fczulinin d\u0259 diqq\u0259tini c\u0259lb edib. \u201c\u018fnis\u00fcl-q\u0259lb\u201dd\u0259 onu xat\u0131rlay\u0131b.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan-Hindistan \u0259laq\u0259l\u0259ri XVI \u0259srin sonu, XVII \u0259srin \u0259vv\u0259lind\u0259, \u018fkb\u0259r \u015eah\u0131n vaxt\u0131nda daha \u00e7ox g\u00fccl\u0259nib. Bir \u00e7ox Az\u0259rbaycan \u015fairi, \u0259dib v\u0259 aliml\u0259ri Hindistana gedib, qiym\u0259tli \u0259s\u0259rl\u0259rini orada yarad\u0131blar. M\u0259sihi, Saib T\u0259brizi, \u0130brahim Ordubadi uzun ill\u0259r Hindistanda ya\u015fay\u0131b, bir \u00e7ox \u0259s\u0259rl\u0259rini burada yaz\u0131blar.<\/p>\n<p>Cahan\u015fah d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 M\u0259mm\u0259d Saleh T\u0259brizi, \u015e\u0259raf\u0259ddin T\u0259brizi Hindistana gedib, Benqalda ya\u015fay\u0131blar. K\u0259mal\u0259ddin Mir H\u00fcseyn d\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 Hindistanda davam etdirib. Mirz\u0259 Sad\u0131q Ordubadi D\u0259g\u0259n \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ya\u015fay\u0131b, Nizayi \u015fah\u0131n saray\u0131nda olub. Mahmud b\u0259y F\u00fcsuni, Qas\u0131m xan T\u0259brizi, K\u0259lb\u0259li T\u0259brizi, L\u00fctfi T\u0259brizi, M\u0259bdi, \u018fbd\u00fcl\u0259li M\u0259hvi, Hac\u0131 M\u00fcz\u0259ff\u0259r T\u0259brizi, M\u0259mm\u0259d H\u00fcseyn M\u0259lum K\u0259\u015fmir\u0259 gedib, orada yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 davam etdirib, \u2013 H.Arasl\u0131 bel\u0259 m\u0259lumat verib.<\/p>\n<p>Mirz\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d M\u00fcn\u015fi T\u0259brizi hind dilind\u0259 yaz\u0131b-yarad\u0131b. Haci Ordubadi d\u0259 Hindistanda ya\u015fay\u0131b. XVI-XVIII \u0259srl\u0259rd\u0259 Hindistan t\u0259zkirl\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131, habel\u0259, Nizami, Xaqani, N\u0259simi, F\u00fczuli, Saib T\u0259brizid\u0259n b\u0259hs edilib.<\/p>\n<p>XVIII \u0259srd\u0259 Nadir \u015fah d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Mirz\u0259 Abutal\u0131b xan T\u0259brizi, Arif t\u0259x\u0259ll\u00fcsl\u00fc Abdulla T\u0259brizi Benarisd\u0259 ya\u015fay\u0131b. XIX \u0259srd\u0259 Firuqi T\u0259brizi d\u0259 Hindistanda olub. XVIII \u0259srd\u0259 hind abid\u0259si \u201cPan\u00e7atandra\u201d Az\u0259rbaycan dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilib v\u0259 s.<\/p>\n<p>XVIII \u0259srin sonu, XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Zeyn\u0259labidin \u015eirvani \u00fc\u00e7 \u0259s\u0259rind\u0259 Hindistan \u015f\u0259h\u0259rini, m\u0259i\u015f\u0259tini t\u0259svir edib. O, hind xalq\u0131n\u0131n tarixini, f\u0259ls\u0259f\u0259sini, ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259sini, \u0259fsan\u0259 v\u0259 r\u0259vay\u0259tl\u0259rini \u0259trafl\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131b. M.F.Axundzad\u0259 d\u0259 \u00f6lk\u0259nin tarix v\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259sin\u0259 b\u0259l\u0259d olub, Hindistan aliml\u0259ri il\u0259 m\u0259ktubla\u015f\u0131b. S\u0259m\u0259d Vur\u011fun hindlil\u0259rin taleyind\u0259n b\u0259hs edib, \u201cBuruqlar s\u0259lt\u0259n\u0259ti\u201d poemas\u0131nda Rabindranat Taqordan par\u00e7alar verib. H\u0259mid Arasl\u0131 \u201cAz\u0259rbaycan v\u0259 Hindistan xalqlar\u0131 aras\u0131nda m\u0259d\u0259ni \u0259laq\u0259l\u0259rin tarixind\u0259n\u201d m\u0259qal\u0259sini Hindistan\u0131n respublika elan edilm\u0259si m\u00fcnasib\u0259til\u0259q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131b.<\/p>\n<p>H\u0259mid Arasl\u0131n\u0131n t\u00fcrk-islam d\u00fcnyas\u0131ndan ara\u015fd\u0131rma obyekti etdiyi daha bir \u0259d\u0259bi \u015f\u0259xsiyy\u0259t Tofiq Fikr\u0259tdir. Alim Tofiq Fikr\u0259t poeziyas\u0131n\u0131n humanizmini, f\u0259rdi \u00fcslubunu v\u0259 elmi-t\u0259nqidi n\u0259\u015frini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutaraq \u015fairin 100 illiyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 \u201cTofiq Fikr\u0259t v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d m\u0259qal\u0259sini q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131b. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 yaz\u0131r: \u201cFikr\u0259tin t\u0259siri, T\u00fcrkiy\u0259nin xaricind\u0259 onun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na veril\u0259n d\u0259y\u0259r h\u0259l\u0259lik \u0259trafl\u0131 t\u0259dqiqatdan k\u0259narda qalmaqdad\u0131r\u201d. \u201cBu b\u00f6y\u00fck insanp\u0259rv\u0259r \u015fairin z\u0259ngin v\u0259 m\u0259nal\u0131 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 yaln\u0131z t\u00fcrk xalq\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn deyil, b\u00fct\u00fcn b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259y\u0259rli oldu\u011fundan bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259, o s\u0131radan sovet ittifaq\u0131nda, x\u00fcsusil\u0259 Az\u0259rbaycanda bu do\u011fum g\u00fcn\u00fc m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 qeyd edil\u0259c\u0259kdir\u201d.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7ox oxuduqlar\u0131 t\u00fcrk s\u0259n\u0259tkarlar\u0131 Namiq Kamal, Ziya Pa\u015fa, R\u0259caizad\u0259 \u018fkr\u0259m, \u018fbd\u00fclh\u0259q Hamid, Rza Tofiq, x\u00fcsusil\u0259, M\u0259hm\u0259t \u018fmin v\u0259 Tofiq Fikr\u0259t olub. Az\u0259rbaycanda R\u0259\u015fad Nuri, Xalid\u0259 \u018fdib, Nazim Hikm\u0259t, \u018fziz Nesin, Ya\u015far Kamal\u0131 tan\u0131mayan yoxdur.<\/p>\n<p>Tofiq Fikr\u0259tin Az\u0259rbaycan m\u0259tbuat\u0131nda \u015feirl\u0259ri ilk d\u0259f\u0259 1906-c\u0131 ild\u0259 \u201cF\u00fcyuzat\u201d jurnal\u0131n\u0131n ikinci n\u00f6mr\u0259sind\u0259 n\u0259\u015fr edilib. \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 \u015fairin poeziyas\u0131na b\u00f6y\u00fck qiym\u0259t verib. S\u0259n\u0259tkar\u0131n ad\u0131 1912-ci ild\u0259n d\u0259rs kitablar\u0131na sal\u0131n\u0131b, orta m\u0259kt\u0259bd\u0259 t\u0259dris edilib. \u015eeirl\u0259ri Abdulla \u015eaiqin \u201cG\u00fclzar\u201d, F\u0259rhad A\u011fazad\u0259nin \u201c\u018fd\u0259biyyat m\u0259cmu\u0259si\u201d nd\u0259 verilib. H.Cavid, M.Hadi, A.S\u0259hh\u0259t, A.\u015eaiq, C.Cabbarl\u0131, M.M\u00fc\u015ffiq, S.Vur\u011fun Tofiq Fikr\u0259t poeziyas\u0131n\u0131n z\u0259ngin \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rind\u0259n faydalan\u0131b.<\/p>\n<p>Tofiq Fikr\u0259t yaln\u0131z T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 deyil, Yax\u0131n \u015e\u0259rq \u0259d\u0259biyyat\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131b, poetikas\u0131n\u0131n t\u0259siri \u00f6zb\u0259k, t\u00fcrkm\u0259n, tatar, ba\u015fq\u0131rd, habel\u0259, XX \u0259sr fars \u0259d\u0259biyyat\u0131, Mirzad\u0259 E\u015fqi, \u0130r\u0259c Mirz\u0259 v\u0259 Arif Q\u0259zvini yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc hiss etdirib,-alimin q\u0259na\u0259ti bel\u0259dir.<\/p>\n<p>H\u0259mid Arasl\u0131 t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman birliyi, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 Mirz\u0259 \u018fl\u0259kb\u0259r Sabirin d\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli rolunu g\u00f6r\u00fcb, \u015fairin 100 illiyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 \u201cSabir v\u0259 \u015e\u0259rq \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d m\u0259qal\u0259sini yaz\u0131b. G\u00f6st\u0259rib ki, g\u00f6rk\u0259mli lirik v\u0259 satirik s\u0259n\u0259tkar Az\u0259rbaycan klassikl\u0259ri il\u0259 b\u0259rab\u0259r, Firdovsi, X\u0259yyam, S\u0259di, Hafiz v\u0259 Caminin \u0259s\u0259rl\u0259rini d\u0259rind\u0259n bilib, onlardan t\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259r edib.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131-alim M.\u018f.Sabiri Az\u0259rbaycan, \u0130ran, \u00d6zb\u0259kistan, T\u00fcrkm\u0259nistan v\u0259 Tatar\u0131standa yeni satirik \u015feirin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si, M.M\u00f6c\u00fcz, \u018f.N\u0259zmi v\u0259 \u018f.Q\u0259mk\u00fcsar\u0131 is\u0259 M.\u018f.Sabir \u0259d\u0259bi m\u0259kt\u0259binin davam\u00e7\u0131lar\u0131 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirib.<\/p>\n<p>M.\u018f.Sabir Namiq Kamal, Mahmud \u018fkr\u0259m, Tofiq Fikr\u0259t poeziyas\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nib, \u0130ran m\u0259\u015frut\u0259 h\u0259r\u0259kat\u0131, 1905-ci il T\u00fcrkiy\u0259 inqilab\u0131, Buxara, Tatar\u0131stan v\u0259 Qazax\u0131standak\u0131 hadis\u0259l\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259tini ifad\u0259 edib. Lahuti M.\u018f.Sabirin t\u0259siri il\u0259 yeni m\u0259zmunlu \u015feirl\u0259r yaz\u0131b, \u018f\u015fr\u0259f Gilani satirik s\u0259n\u0259tkar\u0131n \u015feirl\u0259rini fars dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edib, ona n\u0259zir\u0259l\u0259r yaz\u0131b.<\/p>\n<p>H\u0259mid Arasl\u0131 bildirib ki, \u201cHophopnam\u0259\u201d \u00d6zb\u0259kistanda oxunub, \u201cMu\u015ftum\u201d satirik jurnal\u0131 Sabir \u015feirind\u0259n qidalan\u0131b, onlara n\u0259zir\u0259l\u0259r yaz\u0131l\u0131b. T\u00fcrkm\u0259nistandak\u0131 \u201cToxmaq\u201d m\u0259cmu\u0259si \u0259traf\u0131nda satirik \u015fairl\u0259r toplan\u0131b. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 M.\u018f.Sabir \u015feirin\u0259 n\u0259zir\u0259 yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 1909-cu ild\u0259n ba\u015flan\u0131b, \u201cQarag\u00f6z\u201d adl\u0131 satira jurnal\u0131 M.\u018f.Sabir \u00fcslubuna h\u0259ssas olub. Alim hesab edib ki, \u201ct\u00fcrk m\u0259tbuat\u0131 geni\u015f t\u0259dqiq olunsa, Sabir yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n T\u00fcrkiy\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u0259siri ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131la bil\u0259r\u201d.<\/p>\n<p>G\u00f6rk\u0259mli f\u00fczuli\u015f\u00fcnas H\u0259mid Arasl\u0131 F\u00fczuli irsi il\u0259 daha d\u0259rind\u0259n m\u0259\u015f\u011ful olub, \u201cB\u00f6y\u00fck Az\u0259rbaycan \u015fairi F\u00fczuli\u201d adl\u0131 qiym\u0259tli monoqrafiyas\u0131n\u0131 yaz\u0131b, F\u00fczuli irsinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si tarixini, f\u00fczuli\u015f\u00fcnasl\u0131q haqq\u0131nda t\u0259dqiqatlar\u0131, habel\u0259 F\u00fczuli v\u0259 d\u00fcnya \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131 izl\u0259yib.<\/p>\n<p>Alimin \u201cF\u00fczuli \u0259r\u0259b t\u0259dqiqat\u0131nda\u201d m\u0259qal\u0259si \u0259r\u0259b alimi H\u00fcseyn Mucibin \u201cQ\u0259dim t\u00fcrk \u015feirinin \u0259miri Ba\u011fdadl\u0131 F\u00fczuli\u201d kitab\u0131 (1967) haqq\u0131ndad\u0131r. \u018fs\u0259r 2 hiss\u0259dir. I hiss\u0259 F\u00fczulinin t\u0259dqiqi tarixi, d\u00f6vr\u00fc, t\u00fcrk, fars, \u0259r\u0259b \u0259d\u0259biyyat\u0131 il\u0259 ba\u011flar\u0131, \u0259d\u0259bi m\u00fchit, \u0259qid\u0259si, m\u0259zh\u0259bi, sufizmi, dili, \u015f\u0259xsiyy\u0259ti v\u0259 m\u00fcasirl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. II hiss\u0259d\u0259 \u015fairin \u0259d\u0259bi irsi ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b, t\u00fcrkdilli \u201cDivan\u201d\u0131ndan, q\u0259sid\u0259, q\u0259z\u0259l v\u0259 r\u00fcbail\u0259rind\u0259n, \u201cB\u0259ng\u00fc-Bad\u0259\u201d, \u201cLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201d, \u201cH\u0259disi-\u0259rb\u0259in\u201d \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n, farsca t\u0259rk\u00fcbb\u0259nd, saqinam\u0259 v\u0259 q\u0259sid\u0259l\u0259rind\u0259n, \u201cDivan\u201d, \u201c\u018fnis\u00fcl-q\u0259lb\u201d v\u0259 m\u00fc\u0259mmalar\u0131ndan m\u0259lumat verilib.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ara\u015fd\u0131rmada \u201c\u015eikay\u0259tnam\u0259\u201d, m\u0259ktublar,\u201dLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201d, \u201cH\u0259diq\u0259t\u00fcs-s\u00fc\u0259da\u201d v\u0259 \u201cDivan\u201d\u0131na yaz\u0131lm\u0131\u015f m\u00fcq\u0259ddim\u0259d\u0259n b\u0259hs olunub. Farsca n\u0259sr \u0259s\u0259rl\u0259ri kimi \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n m\u00fcq\u0259ddim\u0259si, m\u00fc\u0259mmalar\u0131n\u0131n m\u00fcq\u0259ddim\u0259si, \u201cS\u0259hh\u0259t v\u0259 M\u0259r\u0259z\u201d, \u201cRind\u00fc-Zahid\u201d \u0259s\u0259rl\u0259ri g\u00f6st\u0259rilib.<\/p>\n<p>H\u0259mid Arasl\u0131 \u0259s\u0259rin t\u0259svir v\u0259 t\u0259hlilini verib, \u00e7at\u0131\u015fan v\u0259 \u00e7at\u0131\u015fmayan c\u0259h\u0259tl\u0259rini g\u00f6st\u0259rib. \u018fr\u0259b aliminin t\u00fcrk aliml\u0259rind\u0259n, onlar\u0131n F\u00fczuli haqq\u0131nda t\u0259dqiqatlar\u0131ndan geni\u015f b\u0259hr\u0259l\u0259ndiyini bildirib. Alim iradlar\u0131n\u0131 da g\u00f6st\u0259rib: \u201cF\u00fczulinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 haqq\u0131nda apar\u0131lan z\u0259ngin t\u0259dqiqat\u0131n, n\u0259\u015fr edilmi\u015f cildliyin v\u0259 farsca \u015feirl\u0259rin \u0259r\u0259b al\u0259min\u0259 m\u0259lum olmamas\u0131 bu qiym\u0259tli kitab\u0131n ciddi n\u00f6qsan\u0131d\u0131r\u201d. H\u0259mid Arasl\u0131ya g\u00f6r\u0259, H\u00fcseyn Mucib F\u00fczulinin \u0259r\u0259bdilli \u015feirl\u0259rinin \u0259r\u0259b \u0259d\u0259biyyat\u0131nda tutdu\u011fu m\u00f6vqeyid\u0259 laz\u0131m\u0131nca qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259 bilm\u0259yib, \u0259r\u0259bc\u0259 \u015feirl\u0259rinin a\u015fa\u011f\u0131 s\u0259viyy\u0259d\u0259 oldu\u011funus\u00f6yl\u0259yib. H\u0259mid Arasl\u0131: \u201cF\u00fczulinin m\u00f6vcud \u0259r\u0259bc\u0259 \u015feirl\u0259rini klassik \u0259r\u0259b \u015feiri il\u0259 deyil, onunla m\u00fcasir olan iraql\u0131 \u0259r\u0259b \u015fairl\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259ri il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 d\u00fczg\u00fcn fikir s\u00f6yl\u0259m\u0259k olar\u201d, \u2013 q\u0259na\u0259tini ifad\u0259 edib.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 \u0259s\u0259rin u\u011furlu c\u0259h\u0259tl\u0259rini g\u00f6st\u0259rib. Fars klassikl\u0259rind\u0259n S\u0259di, Hafiz, Rud\u0259ki v\u0259 Firdovsi haqq\u0131nda ara\u015fd\u0131rmalar\u0131, Y.E.Bertelsin \u201cFars \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi\u201d \u0259s\u0259rini oxudu\u011funu, \u00f6zb\u0259k \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131 t\u00fcrk m\u0259nb\u0259l\u0259ri \u0259sas\u0131nda \u00f6yr\u0259ndiyini bildirib. H\u0259mid Arasl\u0131 H\u00fcseyn Mucibin \u201cQ\u0259dim t\u00fcrk \u015feirinin \u0259miri ba\u011fdadl\u0131 F\u00fczuli\u201d t\u0259dqiqat\u0131n\u0131 F\u00fczuli\u015f\u00fcnasl\u0131\u011fa faydal\u0131 xidm\u0259t hesab edib.<\/p>\n<p>Alimin F\u00fczuli haqq\u0131nda bir m\u0259qal\u0259si d\u0259 t\u00fcrk alimi Hasib\u0259 Maz\u0131o\u011flunun \u201cF\u00fczuli-Hafiz\u201d (1956) adl\u0131 doktorluq disserasiyas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u018fs\u0259r giri\u015f v\u0259 3 f\u0259sild\u0259n ibar\u0259tdir. Giri\u015fd\u0259 Hafiz v\u0259 F\u00fczuliy\u0259 q\u0259d\u0259rki \u0130ran v\u0259 t\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131ndak\u0131 q\u0259z\u0259l janr\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131ndan b\u0259hs edilib. I f\u0259sil F\u00fczuli \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n t\u0259hlilin\u0259, \u015fairin b\u0259dii dili, v\u0259zn, qafiy\u0259 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259, II f\u0259sil Hafiz \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n t\u0259hlilin\u0259, f\u0259ls\u0259f\u0259 v\u0259 \u0259xlaqi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rin\u0259, dil, v\u0259zn v\u0259 qafiy\u0259 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259, III f\u0259sil F\u00fczuli v\u0259 Hafiz \u201cDivan\u201dlar\u0131n\u0131n m\u00fcqayis\u0259sin\u0259, \u015fairl\u0259rin h\u0259yati v\u0259 d\u00f6vrl\u0259rin\u0259, dini etiqad v\u0259 f\u0259ls\u0259fi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rin\u0259, m\u0259h\u0259bb\u0259t\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin\u0259, F\u00fczuli v\u0259 Hafiz \u015feirl\u0259rinin b\u0259dii c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcqayis\u0259li analizl\u0259rin\u0259 h\u0259sr edilib.<\/p>\n<p>Kitabda H\u0259s\u0259no\u011fludan F\u00fczuliy\u0259 q\u0259d\u0259rki Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131na n\u0259z\u0259r sal\u0131n\u0131b, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi, \u015e\u0259rq v\u0259 Q\u0259rb t\u00fcrkc\u0259sind\u0259n f\u0259rqliliyi, T\u00fcrkiy\u0259 t\u0259zkir\u0259\u00e7il\u0259rinin F\u00fczulinin dil v\u0259 \u00fcslubuna orijinal bax\u0131\u015f\u0131 d\u00fczg\u00fcn izah olunub,- H.Arasl\u0131 bu q\u0259na\u0259td\u0259dir. Alim \u015f\u0259rh v\u0259 izahlar\u0131nda obyektivliy\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131b, analizl\u0259r apar\u0131b, \u0259sas\u0259n t\u0259qdir etdiyi \u0259s\u0259rd\u0259 q\u00fcsurlar\u0131 da qeyd edib, bildirib ki, \u201clakin m\u00fc\u0259llif elmi prinsip\u0259 \u0259saslanmadan Az\u0259rbaycan v\u0259 t\u00fcrk \u201cDivan\u201d m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 klassik \u0130ran \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n t\u0259sirind\u0259 g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r\u201d. Halbuki bu, \u0130ran v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259sirinin n\u0259tic\u0259si olmal\u0131 idi. Ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131b ki, fars dili Yax\u0131n \u015e\u0259rq \u0259d\u0259biyyat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259cburi oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn fars \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n t\u00fcrk xalqlar\u0131na t\u0259siri d\u0259 t\u0259bii, t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n da fars \u0259d\u0259biyyat\u0131na t\u0259siri lab\u00fcd idi. Bu m\u0259nada F\u00fczulini \u0130ran \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n t\u0259siri il\u0259 izah etm\u0259k d\u00fczg\u00fcn olmazd\u0131. Alim\u0259 g\u00f6r\u0259, Hasib\u0259 Maz\u0131o\u011flu F\u00fczulini t\u0259s\u0259vv\u00fcfd\u0259n ayr\u0131, F\u00fczuli m\u0259h\u0259bb\u0259tini real, insani h\u0259yatla ba\u011fl\u0131 izah edib, onun t\u0259s\u0259vv\u00fcf v\u0259 ilahi e\u015fqd\u0259n uzaq oldu\u011funu bildirib. Lakin u\u011furludur ki, alim F\u00fczuli dilini Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin inki\u015faf\u0131nda bir m\u0259rh\u0259l\u0259 hesab edib.<\/p>\n<p>H\u0259mid Arasl\u0131 Hasib\u0259 Maz\u0131o\u011flunun elmi m\u00fclahiz\u0259l\u0259rinin yanl\u0131\u015flar\u0131n\u0131 da g\u00f6st\u0259rib. Bildirib ki, t\u0259dqiqat elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259r \u0259sas\u0131nda apar\u0131lmay\u0131b. Alim hesab edib ki, \u018fli N\u0259had T\u0259rlan\u0131n \u00e7ap etdiyi \u201cDivan\u201d \u018f.G\u00f6lp\u0131narl\u0131 n\u0259\u015frind\u0259n (1948) daha d\u00fczg\u00fcn, daha elmidir. F\u00fczuli v\u0259 Hafiz m\u00fcqayis\u0259l\u0259rind\u0259 yanl\u0131\u015flar vard\u0131r. M\u00fc\u0259llif F\u00fczuli \u015feirinin m\u00f6vzu etibaril\u0259 Hafiz \u015feirind\u0259n m\u0259hdud oldu\u011funu iddia edib. H\u0259mid Arasl\u0131 is\u0259 f\u0259rqi g\u00f6st\u0259rib: Hafiz bir \u201cDivan\u201d m\u00fc\u0259llifi, F\u00fczuli is\u0259 \u201cDivan\u201dlar m\u00fc\u0259llifi kimi tan\u0131n\u0131b. F\u00fczuli \u015e\u0259rq \u0259d\u0259bi m\u00fchitind\u0259 se\u00e7ilib, b\u0259dii irsi lirik, epik v\u0259 f\u0259ls\u0259fi m\u00f6vzularda olub, m\u00f6vzu-m\u0259zmun bax\u0131m\u0131ndan z\u0259nginlik ifad\u0259 edib. Q\u0259na\u0259ti bu olub ki, F\u00fczuli yarad\u0131cl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u201cDivan\u201d \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259k d\u00fczg\u00fcn olmaz. Hasib\u0259 Maz\u0131o\u011flu F\u00fczuli haqq\u0131nda sovet d\u00f6vr\u00fc \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 t\u0259dqiqatlardan istifad\u0259 etm\u0259yib, F\u00fczuli \u0259s\u0259rinin yaln\u0131z 1944-c\u00fc il Bak\u0131 n\u0259\u015frini g\u00f6st\u0259rib, bir s\u0131ra elmi m\u0259lumat\u0131 t\u0259krar edib, bununla bel\u0259, m\u00fc\u0259llifin \u0259s\u0259ri F\u00fczuli yarad\u0131cl\u0131\u011f\u0131n\u0131n tan\u0131nmas\u0131nda faydal\u0131 add\u0131m olub, \u2013 dey\u0259 f\u00fczuli\u015f\u00fcnas-alim qeyd edib.<\/p>\n<p>G\u00f6rk\u0259mli \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas\u0131n \u201c\u018fd\u0259biyyat tariximiz haqq\u0131nda yeni \u0259s\u0259r\u201d m\u0259qal\u0259si \u201cVarl\u0131q\u201d jurnal\u0131n\u0131n na\u015firi v\u0259 ba\u015f redaktoru doktor Cavad Hey\u0259tin jurnal\u0131nda \u00e7ap etdirdiyi m\u0259qal\u0259l\u0259r, 1979-cu ild\u0259 Tehranda ana dilind\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixin\u0259 bir bax\u0131\u015f\u201d ad\u0131 il\u0259 n\u0259\u015fr etdirdiyi kitab m\u00fcnasib\u0259til\u0259 yaz\u0131l\u0131b. M\u00fcq\u0259ddim\u0259 doktor H\u0259mid Nitqinindir.<\/p>\n<p>Cavad Hey\u0259t \u0259r\u0259bdilli, farsdilli \u015fairl\u0259r haqq\u0131nda m\u0259lumat verib, \u201cAz\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sinin tarixin\u0259 q\u0131sa bir bax\u0131\u015f\u201d \u2013 giri\u015f yaz\u0131b, birinci bax\u0131\u015fda H\u0259s\u0259no\u011flu, \u201cQisseyi-Yusif\u201d m\u00fc\u0259llifi \u018fli, Qazi B\u00fcrhan\u0259ddin, N\u0259simi, \u015eah Qas\u0131m \u018fnvar, \u015eeyx \u018flvan \u015eirazi, N\u0259simi, H\u0259qiqi, H\u0259bibi v\u0259 X\u0259taid\u0259n, ikinci bax\u0131\u015fda F\u00fczulid\u0259n (q\u00fcsurlar\u0131: Bak\u0131da n\u0259\u015fr olunmu\u015f d\u00f6rd cildlikl\u0259 v\u0259 monoqrafiya il\u0259 tan\u0131\u015f olmay\u0131b, \u0259n q\u0259dim \u201cDivan\u201d\u0131, \u201cM\u0259tl\u0259\u00fcl-etiqad\u201d\u0131n Bak\u0131 n\u0259\u015frini g\u00f6rm\u0259yib, \u201cRind\u00fc-Zahid\u201d, \u201cS\u00f6hb\u0259t\u00fcl-\u0259smar\u201d\u0131n ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259km\u0259yib), \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bax\u0131\u015fda \u201cT\u00f6hfeyi-Sami\u201d, \u201cM\u0259cm\u0259\u00fcl-x\u0259vas\u201d, \u201c\u018fhdi Ba\u011fdadi\u201d t\u0259zkir\u0259l\u0259ri v\u0259 oradak\u0131 Az\u0259rbaycan \u015fairl\u0259rind\u0259n, (Saib T\u0259brizi v\u0259 Q\u00f6vsi T\u0259brizi) geni\u015f dan\u0131\u015f\u0131b, Q\u00f6vsinin 1958-ci il Bak\u0131 n\u0259\u015frind\u0259n, \u201cSe\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri\u201dnd\u0259n v\u0259 m\u00fcq\u0259ddim\u0259sind\u0259n x\u0259b\u0259rsiz olub.<\/p>\n<p>D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc bax\u0131\u015fda Molla P\u0259nah Vaqif, be\u015finci bax\u0131\u015fda Molla V\u0259li Vidadi v\u0259 \u015eirvan \u015fairl\u0259ri, Aciz, \u018fbd\u00fcrr\u0259hman Dilbazo\u011flu, Arif v\u0259 Salikd\u0259n, alt\u0131nc\u0131 bax\u0131\u015fda D\u0259xil, Raci, Dilsuz, Qumri v\u0259 S\u0259rraf \u015feirind\u0259n, yeddinci bax\u0131\u015fda L\u0259li, Heyran xan\u0131m, Xalxal\u0131, Mirz\u0259 Mehdi \u015e\u00fckuhid\u0259n, s\u0259kkizinci bax\u0131\u015fda Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov, \u0130smay\u0131l b\u0259y Qutqa\u015f\u0131nl\u0131, Mirz\u0259 \u015e\u0259fi Vazeh v\u0259 Qas\u0131m b\u0259y Zakird\u0259n, doqquzuncu bax\u0131\u015fda XIX \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131ndak\u0131 \u0259d\u0259biyyatdan, Mirz\u0259 F\u0259t\u0259li Axundzad\u0259d\u0259n, Seyid \u018fzim \u015eirvani, Xur\u015fidbanu Nat\u0259van v\u0259 \u0259d\u0259bi m\u0259clisl\u0259rd\u0259n, onuncu bax\u0131\u015fda Az\u0259rbaycan m\u0259tbuat\u0131, \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zeti v\u0259 dramaturgiyan\u0131n inki\u015faf\u0131ndan b\u0259hs edib. H\u0259mid Arasl\u0131 kitab\u0131 h\u0259m d\u0259 b\u0259zi simalar\u0131n yeni t\u0259qdimat\u0131na g\u00f6r\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirib. \u018fs\u0259r farsca yaz\u0131l\u0131b. Kitabda \u015eeyx Mahmud \u015e\u0259b\u00fcst\u0259ri, Arif \u018frd\u0259bili, Mara\u011fal\u0131 \u018fvh\u0259di, \u018fssar T\u0259brizi, Mirz\u0259 \u018fbd\u00fcrr\u0259him Tal\u0131bov, Zeynalabdin Mara\u011fayid\u0259n dan\u0131\u015f\u0131lmay\u0131b, lakin H\u0259mid Arasl\u0131 \u0259s\u0259ri \u0259d\u0259bi h\u0259yat\u0131m\u0131z\u0131n f\u0259r\u0259hli hadis\u0259si hesab edib.<\/p>\n<p>G\u00f6rk\u0259mli \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas-alim, \u018fm\u0259kdar elm xadimi, akademik H\u0259mid Arasl\u0131 t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259d\u0259biyyat\u0131na aid m\u00fclahiz\u0259, r\u0259y v\u0259 m\u0259ktublar\u0131n da m\u00fc\u0259llifidir. Bu tarixi-\u0259d\u0259bi \u015f\u0259xsiyy\u0259t Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi v\u0259 probleml\u0259ri m\u0259cras\u0131nda qiym\u0259tli t\u0259dqiqatlar\u0131n m\u00fc\u0259llifi olub, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi v\u0259 tarix\u00e7il\u0259ri s\u0131ras\u0131nda g\u00f6rk\u0259mli yer tutur. 11 fevral 2019-cu il tarixli Prezident S\u0259r\u0259ncam\u0131na \u0259sas\u0259n AMEA Nizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutunun 25 fevral 2019-cu ild\u0259 ke\u00e7irdiyi elmi sessiyas\u0131nda akademik \u0130sa H\u0259bibb\u0259yli, \u018fm\u0259kdar elm xadimi Q\u0259z\u0259nf\u0259r Pa\u015fayev, professorlar \u015eirindil Al\u0131\u015fanl\u0131, F\u0259rid\u0259 xan\u0131m \u018fzizova, Pa\u015fa K\u0259rimov v\u0259 \u018flizad\u0259 \u018fsg\u0259rlinin m\u0259ruz\u0259l\u0259ri d\u0259 bu elmi h\u0259qiq\u0259ti bir daha b\u0259yan etdi. Ruhu \u015fad olsun!<\/p>\n<p><strong>\u018flizad\u0259 \u018fSG\u018fRL\u0130,<\/strong><\/p>\n<p><strong>AMEA Nizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutunun <\/strong><\/p>\n<p><strong>elmi i\u015fl\u0259r \u00fczr\u0259 direktor m\u00fcavini, filologiya elml\u0259ri doktoru, professor.<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"12647\">Yaz\u0131ya 1035 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>G\u00f6rk\u0259mli \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas-alim v\u0259 ictimai xadim, \u018fm\u0259kdar elm xadimi, akademik H\u0259mid Arasl\u0131 \u0259d\u0259biyyat tariximizin folklor, a\u015f\u0131q yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, klassik irs v\u0259 \u0259d\u0259bi \u0259laq\u0259 probleml\u0259rinin t\u0259dqiqi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olub v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixinin yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan biri kimi tan\u0131n\u0131b. Alimin elmi t\u0259dqiqatlar\u0131nda \u0259d\u0259bi \u0259laq\u0259l\u0259r m\u00f6vzusu m\u00fch\u00fcm yer tutub. Bu \u0259laq\u0259l\u0259rin vacib tezisl\u0259ri, m\u00fch\u00fcm elmi m\u00fcdd\u0259alar\u0131 ilkin renessans d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (XII \u0259sr) [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12648,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1,5],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12647"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=12647"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12647\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12649,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12647\/revisions\/12649"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/12648"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=12647"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=12647"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=12647"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}