{"id":13512,"date":"2019-12-12T15:59:46","date_gmt":"2019-12-12T11:59:46","guid":{"rendered":"http:\/\/kultur.az\/?p=13512"},"modified":"2019-12-12T15:59:46","modified_gmt":"2019-12-12T11:59:46","slug":"heyk%c9%99l-dil%c9%99m%c9%99m-heyk%c9%99li-q%c9%99brimdir-o-%c9%99flak-az%c9%99r-turan-yazir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=13512","title":{"rendered":"Heyk\u0259l dil\u0259m\u0259m, heyk\u0259li-q\u0259brimdir o \u0259flak &#8211; Az\u0259r TURAN yaz\u0131r"},"content":{"rendered":"<p style=\"color: #000000;\"><a href=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/azer-turan.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignleft size-medium wp-image-13513\" src=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/azer-turan-300x235.jpg\" alt=\"azer turan\" width=\"300\" height=\"235\" srcset=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/azer-turan-300x235.jpg 300w, https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/azer-turan.jpg 400w\" sizes=\"(max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a>&#8230;Q\u0259brimd\u0259 a\u00e7an g\u00fcll\u0259ri seyr et, a \u015f\u00fckuf\u0259m!<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">K\u00f6nl\u00fcm da\u011f\u0131d\u0131r laleyi-h\u0259mralar i\u00e7ind\u0259.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8230;Bir fatiheyi-nazini f\u0131rlat da, g\u00fczar et,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Ehya el\u0259, ruhum, m\u0259ni h\u0259mtal\u0259r i\u00e7ind\u0259.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Vard\u0131r \u015fu yatan kims\u0259l\u0259rin fatih\u0259xani,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">M\u0259n kims\u0259siz\u0259m xaki-siy\u0259hzal\u0259r i\u00e7ind\u0259.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">M.Hadi<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\"><em>M\u00fcasirl\u0259rinin dediyin\u0259 inansaq, 1919-cu ild\u0259 &#8211; C\u00fcmhuriyy\u0259t d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, y\u0259ni q\u0131rx ya\u015f\u0131nda Hadinin fiziki yap\u0131s\u0131 bel\u0259ymi\u015f: &#8220;Sa\u00e7-saqqal\u0131 a\u011farm\u0131\u015fd\u0131. \u0130ld\u0131r\u0131m vurmu\u015f, qol-budaqlar\u0131 vaxts\u0131z q\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, \u015fax\u0259l\u0259ri s\u0131nm\u0131\u015f, yarpaqlar\u0131 t\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015f pal\u0131d a\u011fac\u0131na ox\u015fay\u0131rd\u0131. H\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri a\u011f\u0131r, \u00f6z\u00fc yor\u011fun, \u00fcz\u00fcnt\u00fcl\u00fc bir g\u00f6rk\u0259mi vard\u0131&#8230;&#8221;. Geyimi is\u0259&#8230; &#8220;\u018fynind\u0259 nimda\u015f \u00e7uxa, qara \u015falvar, ayaqlar\u0131nda k\u00f6hn\u0259 \u00e7\u0259km\u0259&#8230;&#8221;. Balkanlarda, Karpat\u0131n \u0259t\u0259kl\u0259rind\u0259 g\u00f6rd\u00fcy\u00fc m\u00fcharib\u0259 v\u0259h\u015f\u0259tl\u0259rinin t\u0259siri il\u0259 bir az d\u0259lirmi\u015f, sinirl\u0259ri pozulmu\u015f, \u0259s\u0259bl\u0259rin\u0259 hakim ola bilm\u0259y\u0259n bel\u0259 bir Hadiy\u0259 Az\u0259rbaycanda kims\u0259 \u0259l qald\u0131rard\u0131m\u0131?<\/em><\/p>\n<p style=\"color: #000000;\"><em>M\u0259nc\u0259, Hadinin a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131n, s\u0259rg\u0259rdanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bi ba\u015fqad\u0131r&#8230; N\u0259 Abdulla \u015eaiqin dediyidir, n\u0259 d\u0259 C\u0259f\u0259r X\u0259ndan\u0131n yazd\u0131qlar\u0131d\u0131r&#8230;<\/em><\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">***<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8230;Yer m\u0259qb\u0259r, s\u0259ma q\u00fcbb\u0259dir, g\u00f6yl\u0259rin sin\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131b m\u0259zarl\u0131\u011fa mat\u0259m \u015f\u00f6l\u0259si sa\u00e7an ulduzlar da \u0259mvat\u0131n z\u0259vvar\u0131d\u0131r. Qaz\u0131lm\u0131\u015f m\u0259zarl\u0131qdan ke\u00e7\u0259rk\u0259n Hadi bir k\u0259ll\u0259nin dodaqs\u0131z di\u015fl\u0259ri \u00fcst\u00fcnd\u0259 bir b\u0259yaz g\u00fcl\u00fc\u015f g\u00f6rm\u00fc\u015f, &#8220;Bu mat\u0259mgahi-d\u00fcnyaya g\u00fcl\u00fcrd\u00fc, sanki \u00f6lm\u00fc\u015fl\u0259r, \/ Yer \u00fcst\u00fcnd\u0259 b\u0259\u015f\u0259r a\u011flar, g\u00fcl\u00fcr xak\u0259 g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015fl\u0259r&#8221; &#8211; deyib ke\u00e7mi\u015fdi&#8230; Dedikl\u0259ri \u00f6z ba\u015f\u0131na g\u0259ldi&#8230; He\u00e7 xak\u0259 g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015fl\u0259r s\u0131ras\u0131nda da qalmad\u0131.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Az\u0259rbaycan romantizmi \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131zda Skelet obraz\u0131n\u0131 \u00e7oxdan yaratm\u0131\u015fd\u0131. \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin &#8220;Siyas\u0259ti-f\u00fcrus\u0259t&#8221;ind\u0259 Sen Sans\u0131n &#8220;Dans Makaber&#8221; havas\u0131na r\u0259qs ed\u0259n mavimtraq fosforlu skeletl\u0259r &#8220;Tarixi-Q\u0259dim&#8221;d\u0259n 9 il sonra 1914-c\u00fc ild\u0259 &#8220;Xabgahi-m\u00f6vta, ilhamati-\u0259mvat&#8221; \u015f\u0259klind\u0259 Hadinin d\u0259 g\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u00fcnd\u00fc.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">***<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">H\u0259n\u0259fi Zeynall\u0131ya g\u00f6r\u0259, Hadinin &#8220;yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u0259sas bir motiv varsa, o da pessimizmdir&#8221;. Amma, n\u0259d\u0259ns\u0259, H\u0259n\u0259fi Zeynall\u0131 Hadi pessimizminin s\u0259b\u0259bini onun m\u0259dr\u0259s\u0259 t\u0259limiyl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirir. Amma Hadinin pessimizmi, \u0259slind\u0259, &#8220;m\u0259dr\u0259s\u0259 pessimizmi&#8221; yox, dekadan pessimizmiydi. 1909-cu ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;Be\u015fikd\u0259n m\u0259zara q\u0259d\u0259r b\u0259\u015f\u0259rin \u0259hval\u0131&#8221; poemas\u0131nda Hadi Az\u0259rbaycan poeziyas\u0131nda kli\u015fel\u0259\u015fmi\u015f paradiqmalar\u0131 yenil\u0259di, obrazlar sistemini da\u011f\u0131td\u0131. \u018fr\u0259b-fars t\u0259rkibli izaf\u0259tl\u0259rl\u0259 yaratd\u0131\u011f\u0131 yeni s\u00f6zl\u0259r yeni estetikan\u0131n m\u00fcjd\u0259\u00e7il\u0259riydi v\u0259 bu m\u0259nada M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadini yaratd\u0131\u011f\u0131 v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259ran\u0259 s\u00f6zl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 yaln\u0131z t\u00fcrk \u0259d\u0259bi dilin\u0259 ilk d\u0259f\u0259 V\u0259t\u0259n, mill\u0259t, h\u00fcrriyy\u0259t v\u0259 istiqlal s\u00f6zl\u0259rini g\u0259tirmi\u015f, ilk d\u0259f\u0259 V\u0259t\u0259n, mill\u0259t, h\u00fcrriyy\u0259t v\u0259 istiqlal bar\u0259d\u0259 yazm\u0131\u015f, ictimai \u015f\u00fcura V\u0259t\u0259n, mill\u0259t, h\u00fcrriyy\u0259t v\u0259 istiqlal d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sini t\u0259lqin etmi\u015f Namik Kamalla m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Hadi poeziyada ana kultuna qar\u015f\u0131 \u00fcsyan etdi. &#8220;Ana sevgisini bu \u015f\u0259kild\u0259 &#8220;qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259yi&#8221; h\u0259zm el\u0259m\u0259k \u00e7\u0259tin idi v\u0259 bu &#8220;nankor&#8221; misralar\u0131n cavab\u0131 gec-tez verilm\u0259liydi&#8221;, &#8211; dey\u0259n Ramiz R\u00f6v\u015f\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, bu cavab\u0131 da bir \u00f6zg\u0259si deyil, M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadinin \u00f6z\u00fc ver\u0259c\u0259kdi. Amma Hadi n\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131, niy\u0259 bel\u0259 etdiyini bilirdi. Bil\u0259r\u0259kd\u0259n \u00f6z d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 \u015f\u0259c\u0259r\u0259sini Nits\u015fe, \u015eopenhauer, Hartman f\u0259ls\u0259f\u0259sin\u0259 ba\u011flay\u0131rd\u0131. &#8220;Be\u015fikd\u0259n m\u0259zara q\u0259d\u0259r b\u0259\u015f\u0259rin \u0259hval\u0131&#8221;nda \u018fziz Mir\u0259hm\u0259dov Emil Zolyan\u0131n, Ya\u015far Qarayev is\u0259 Jan Jak Russonun t\u0259sirini m\u00fc\u015fahid\u0259 edir. B\u0259lk\u0259 Mir\u0259hm\u0259dov pozitivizm bax\u0131m\u0131ndan, Ya\u015far Qarayev is\u0259 maarif\u00e7ilik cizgil\u0259rin\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259n bu yana\u015fmalar\u0131nda haql\u0131yd\u0131lar. Amma yox&#8230; F\u00f6vq\u0259lidrak\u0131n diqt\u0259siyl\u0259 yazanlar \u00f6nc\u0259 xat\u0131rlatd\u0131qlar\u0131md\u0131r &#8211; zi\u015ftbinl\u0259rdir, pessimistl\u0259rdir. Nits\u015fenin \u00f6l\u0259n tanr\u0131s\u0131n\u0131 Hadid\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259l\u0259n k\u00f6rp\u0259sini buxovlayan, qundaqlayan, \u00f6vlad\u0131n\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131, h\u00fcrriyy\u0259tini m\u0259hdudla\u015fd\u0131ran mad\u0259ri-cahil &#8211; cahil ana \u0259v\u0259zl\u0259di. Hadi be\u015fikd\u0259n m\u0259zara q\u0259d\u0259r b\u0259\u015f\u0259rin \u0259hval\u0131n\u0131, eyn\u0259n \u015eopenhauerin &#8220;bu g\u00fcn pis, sabah daha da pis olacaq v\u0259 \u0259n pisi olanad\u0259k bu bel\u0259c\u0259 davam ed\u0259c\u0259k&#8221; \u015f\u0259klind\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259ndirdi.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Bu misralar is\u0259 \u015eopenhauer\u0259 aiddir. Daha do\u011frusu, Hadi &#8220;Firdovsi-ilhamat&#8221;da \u015eopenhauerin fikirl\u0259rini bu \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 etmi\u015fdi:<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Ancaq cahanda m\u00fcsb\u0259t olan, iztirab imi\u015f,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u00dcmidl\u0259r v\u0259saili r\u0259nc\u00fc \u0259zab imi\u015f.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">D\u00fcnya n\u0259dir? D\u0259rdi-q\u0259m\u0259 r\u0259hg\u00fczard\u0131r.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Bu s\u0259hneyi h\u0259yat n\u0259 p\u00fcr iztirard\u0131r!..<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Hadini, az qala, Az\u0259rbaycan\u0131n \u015eopenhaueri mislind\u0259 g\u00f6r\u0259nl\u0259r haql\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8220;S\u00fcr\u00fc \u0259xlaq\u0131n\u0131n&#8221; \u00f6z\u00fcl\u00fcn\u00fc ilk d\u0259f\u0259 sars\u0131dan Nits\u015fed\u0259n f\u0259rqli olaraq, Hadi Platonla deyil, Ad\u0259ml\u0259 ba\u015flayan d\u0259y\u0259rl\u0259r sistemini &#8211; bu d\u0259f\u0259 \u015e\u0259rqd\u0259ki &#8220;s\u00fcr\u00fc \u0259xlaq\u0131n\u0131&#8221; yar\u011f\u0131lamaqdayd\u0131. \u00c7\u00fcnki Hadiy\u0259 g\u00f6r\u0259, insan yarad\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan b\u0259ri z\u00fclm\u0259tin m\u0259\u011flubuydu&#8230; H\u0259tta \u0130san\u0131n \u00e7arm\u0131xa \u00e7\u0259kilm\u0259si, &#8220;M\u0259sih\u0259 z\u00fclm edi\u015f guya ki, bir iman hal\u0131nda&#8221; ba\u015f vermi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8220;F\u0259ryad\u0131n metafizikas\u0131&#8221; kitab\u0131mda yazd\u0131qlar\u0131ma qay\u0131tmaq ist\u0259yir\u0259m: &#8220;Absurddan bo\u011fulan, xaosdan \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259k\u0259r\u0259k da\u011f\u0131lmaqda olan al\u0259m, bir-birin\u0259 (v\u0259 h\u0259tta Tanr\u0131s\u0131na da) q\u0259nim k\u0259silmi\u015f c\u0259miyy\u0259t M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadinin &#8220;\u018flvahi-intibah&#8221;\u0131ndak\u0131 al\u0259mdir&#8230; Edvard Munkun f\u0259ryad qoparan insan\u0131n\u0131, bu f\u0259ryad\u0131n metafizik m\u0259nalar\u0131n\u0131 v\u0259 sirl\u0259rini Hadinin &#8220;\u018flvahi-intibah&#8221;\u0131 q\u0259d\u0259r d\u0259qiq yorumlayacaq ba\u015fqa bir poetik \u00f6rn\u0259yin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 x\u0259yal\u0131ma bel\u0259 g\u0259tir\u0259 bilmir\u0259m:<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">H\u0259yat\u0131n s\u0259sl\u0259ri gu\u015fumda h\u0259p f\u0259ryad \u015f\u0259klind\u0259,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Bu insanlar ki qarda\u015fd\u0131r v\u0259 lakin yad \u015f\u0259klind\u0259.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Bu torpaq qanl\u0131 avlaqd\u0131r b\u0259\u015f\u0259r s\u0259yyad \u015f\u0259klind\u0259,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u018fdav\u0259t daima vard\u0131r m\u0259h\u0259bb\u0259t ad \u015f\u0259klind\u0259.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Bu d\u00fcnya \u0259skid\u0259ndir s\u0259hneyi-bidad \u015f\u0259klind\u0259,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Cahan ba\u015fdan-ba\u015fa meydani-mat\u0259mzad \u015f\u0259klind\u0259,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">F\u0259r\u0259hl\u0259r h\u0259bs olunmu\u015f, h\u00fcznl\u0259r azad \u015f\u0259klind\u0259,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">M\u00fcsib\u0259tl\u0259r, b\u0259lal\u0259r, q\u00fcss\u0259l\u0259r abad \u015f\u0259klind\u0259,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u00dcr\u0259kl\u0259r q\u0259m odil\u0259 h\u0259r zaman b\u0259rbad \u015f\u0259klind\u0259,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\n<p style=\"color: #000000;\">Bax\u0131\u015flar k\u00f6lg\u0259li, \u00fczl\u0259r b\u00fct\u00fcn na\u015fad \u015f\u0259klind\u0259,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Bu mat\u0259mgah\u0131 kim g\u00f6rm\u00fc\u015f s\u00fcrurabad \u015f\u0259klind\u0259?<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Munkun r\u0259sm etdiyi, Hadinin is\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 f\u0259ryad heyr\u0259td\u0259n bo\u011fulmaq h\u0259ddin\u0259 yetinmi\u015f (yetirilmi\u015f) insan\u0131n &#8211; t\u0259rkedilmi\u015fin q\u0131\u015fq\u0131r\u0131\u011f\u0131d\u0131r&#8230;&#8221;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Hadi d\u0259, sanki Norve\u00e7 \u015fairi Obstfeller kimi, &#8220;\u00d6zg\u0259 planetmi\u015f d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fcm m\u0259kan!&#8221; deyir.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Hadi f\u0259ryad\u0131n metafizikas\u0131n\u0131 poeziyan\u0131n predmetin\u0259 \u00e7evirmi\u015f ilk Az\u0259rbaycan \u015fairidir. Bu m\u0259qama \u00f6z\u0259llikl\u0259 h\u0259ssas yana\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r ki, bir \u015feirind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u0259 eyhamlarla ifad\u0259 etdiyi kimi, Hadi dekadan \u015fair idi&#8230; &#8220;Bu yanda bir dekadan z\u00fclm\u0259ti-x\u0259yalil\u0259\/ Nazir\u0259saz olur \u0259lvahi-q\u0259sv\u0259ti-leyl\u0259!&#8221;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8230;Abdulla \u015eaiq yaz\u0131r ki, &#8220;F\u00fcyuzat&#8221; m\u0259cmu\u0259sinin Hadiy\u0259 a\u015f\u0131lam\u0131\u015f oldu\u011fu pant\u00fcrkizm, panislamizm t\u0259sirl\u0259ri Hadid\u0259 \u00e7ox davam etm\u0259di&#8230; 1914-c\u00fc ild\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n qay\u0131td\u0131qdan sonra o, pant\u00fcrkizmin tamamil\u0259 \u0259leyhin\u0259 idi&#8221;. Amma \u015eaiqin bu fikri Hadinin sistemli d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 uy\u011fun deyil. Buna \u0259n d\u0259qiq cavab\u0131 Ya\u015far Qarayev verir: &#8220;Cavid kimi, Hadinin d\u0259 v\u0259t\u0259ni Az\u0259rbaycan, milliyy\u0259ti t\u00fcrk, zehniyy\u0259ti islam v\u0259 t\u0259s\u0259vv\u00fcf olub&#8230; T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, \u00f6z v\u0259t\u0259nl\u0259rind\u0259 Hadi v\u0259 Cavid uzun ill\u0259r qada\u011fan olunmu\u015f \u015fairl\u0259r s\u0131ras\u0131na m\u0259hz &#8220;pant\u00fcrkist&#8221; v\u0259 &#8220;panislamist&#8221; dam\u011falar\u0131 il\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fl\u0259r&#8230;&#8221;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u015eaiqin dediyin\u0259 r\u0259\u011fm\u0259n, Hadi T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n qay\u0131td\u0131qdan sonra da g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259ki pant\u00fcrkist t\u0259may\u00fcl davam edib. \u00d6z\u00fc d\u0259 sona q\u0259d\u0259r davam edib. O q\u0259d\u0259r ki, 1918-ci ild\u0259 Qafqaz T\u00fcrk \u0130slam Ordusuna ithaf\u0259n birini G\u0259nc\u0259d\u0259, dig\u0259rini is\u0259 Bak\u0131da yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;Q\u0259hr\u0259man t\u00fcrk \u0259sg\u0259rl\u0259rin\u0259&#8221; v\u0259 &#8220;T\u00fcrk\u00fcn n\u0259\u011fm\u0259si&#8221; \u015feirl\u0259rini Hadinin t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck m\u0259fkur\u0259sinin bilavasit\u0259 son s\u00f6z\u00fc hesab etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr:<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">T\u00fcrk\u00fcn t\u00f6k\u00fcl\u0259n qanlar\u0131 bihud\u0259 ged\u0259rmi?<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Diqq\u0259tl\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn, yoxsa bu qan h\u0259psi h\u0259d\u0259rmi?<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">D\u00f6rd ild\u0259 verilmi\u015f bu q\u0259d\u0259r can h\u0259d\u0259r olmaz,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">M\u0259fkur\u0259 yolunda t\u00f6k\u00fcl\u0259n qan h\u0259d\u0259r olmaz,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Qiym\u0259tli olan xuni-\u015f\u0259hidan h\u0259d\u0259r olmaz,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u0130st\u0259rs\u0259 cahan \u00e7evrili vars\u0131n da t\u0259m\u0259ld\u0259n.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">T\u00fcrk\u00fcn \u00fcz\u00fc \u00e7evrilm\u0259y\u0259c\u0259k s\u0259mti-\u0259m\u0259ld\u0259n,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">T\u00fcrkl\u0259r geriy\u0259 d\u00f6nm\u0259y\u0259c\u0259k m\u00fcslih \u0259m\u0259ld\u0259n.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Y\u00fcks\u0259k ya\u015famaq ist\u0259r ik\u0259n c\u00fcml\u0259 mil\u0259ld\u0259n.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Yen\u0259 d\u0259 Ya\u015far Qarayevin s\u00f6zl\u0259rin\u0259 istinad ets\u0259k, &#8220;T\u00fcrkl\u00fcy\u00fcn tarixi d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri t\u00fcrk xalqlar\u0131 aras\u0131nda qarda\u015fl\u0131\u011f\u0131n tarix\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bel\u0259 s\u0259hif\u0259l\u0259rini &#8211; tarixin \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u0259hv ed\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259rini g\u00f6r\u00fcb, \u0259v\u0259zind\u0259 tarixi h\u0259qiq\u0259ti yazanlar\u0131 &#8211; &#8230;m\u0259hv etmi\u015fl\u0259r&#8221;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Abdulla \u015eaiqin Hadinin son g\u00fcnl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir q\u0259na\u0259tin\u0259 toxunmaq ist\u0259yir\u0259m. &#8220;Hadi get-ged\u0259 fikr\u0259n ay\u0131l\u0131rd\u0131sa, tutulmu\u015f oldu\u011fu s\u0259rxo\u015fluq onun tamam ay\u0131lmas\u0131na, g\u00f6z a\u00e7\u0131b d\u00fcnyaya daha ayd\u0131n m\u00fcnasib\u0259t b\u0259sl\u0259m\u0259sin\u0259 imkan vermirdi&#8221;. Yaxud C\u0259f\u0259r X\u0259ndan hans\u0131sa m\u00fc\u0259mmal\u0131 s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 istinad\u0259n g\u00f6r\u0259s\u0259n, niy\u0259 bel\u0259 yaz\u0131rd\u0131 ki, &#8220;Milli M\u00fcsavat h\u00f6kum\u0259ti zaman\u0131 faci\u0259li g\u00fcnl\u0259r ke\u00e7ir\u0259n Hadinin ac\u0131nacaql\u0131 aqib\u0259ti b\u0259lli olmu\u015fdur. B\u0259zi s\u0259n\u0259dl\u0259r Hadinin G\u0259nc\u0259d\u0259 m\u00fcsavat\u00e7\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259qib edildiyini, x\u0259st\u0259 \u015fairin v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 d\u00f6y\u00fcld\u00fcy\u00fcn\u00fc, t\u0259hqir edildiyini d\u0259 ayd\u0131n g\u00f6st\u0259rir&#8221;. T\u0259bii ki, qaynaq yoxdur&#8230; V\u0259 t\u0259bii ki, he\u00e7 el\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259r d\u0259 yoxdur&#8230; Milli q\u00fcvv\u0259l\u0259r \u00f6z milli \u015fairl\u0259rini niy\u0259 t\u0259qib etm\u0259li v\u0259 niy\u0259 d\u00f6yd\u00fcrm\u0259liydil\u0259r&#8230;<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Hadinin \u00f6mr\u00fcn\u00fcn son iki ilind\u0259n qalan \u0259man\u0259tl\u0259r, ist\u0259r 1918-ci ild\u0259 Bak\u0131da S\u0259m\u0259d M\u0259nsurun &#8220;Turan&#8221; n\u0259\u015friyyat\u0131nda \u00e7ap olunmu\u015f v\u0259 XX y\u00fczil poeziyam\u0131z\u0131n \u0259n a\u00e7\u0131q zehniyy\u0259tl\u0259, \u0259n m\u00fct\u0259f\u0259kkir bir \u0259da il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f \u0259n b\u0259sir\u0259tli \u015feiri &#8211; &#8220;\u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n tarixi faci\u0259l\u0259ri, yaxud \u0259lvahi-intibah&#8221; poemas\u0131, ist\u0259r yen\u0259 d\u0259 1918-ci ilin 13 iyununda o zaman t\u00fcrk ordusu il\u0259 birg\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 olan &#8220;\u0259dibi-xaluq, fazili-\u015f\u0259hir, dahi&#8221;, &#8211; dey\u0259 v\u0259sf etdiyi \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259y\u0259 ba\u011f\u0131\u015flad\u0131\u011f\u0131 &#8220;Q\u0259hr\u0259man t\u00fcrk \u0259sg\u0259rl\u0259rin\u0259&#8221; \u015feiri, ist\u0259rs\u0259 d\u0259, Abbas S\u0259hh\u0259tin v\u0259fat\u0131 dolay\u0131s\u0131 il\u0259 1918-ci ilin 18 noyabr\u0131nda &#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; q\u0259zetind\u0259 d\u0259rc etdirdiyi &#8220;Abbas S\u0259hh\u0259tin \u00fcfuli-\u0259b\u0259disi&#8221; m\u0259qal\u0259si, yaxud yen\u0259 d\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; q\u0259zetinin 1919-cu il 23 aprel say\u0131nda \u00e7ap etdirdiyi:<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Qorxutmamal\u0131 bizl\u0259ri yollardaki \u0259ng\u0259l,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">M\u0259fkur\u0259y\u0259 do\u011fru y\u00fcr\u00fc, qo\u015f, durma, \u00e7ap\u0131q g\u0259l!<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Mill\u0259t tik\u0259c\u0259k nam\u0131na \u00f6ls\u0259n d\u0259xi heyk\u0259l,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Qoyma toxuna yurduna nam\u0259hr\u0259m olan \u0259l!<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8230;Amal\u0131m\u0131za do\u011fru \u015fitaban olal\u0131m, g\u0259l!<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Mill\u0259tl\u0259 V\u0259t\u0259n rahin\u0259 qurban olal\u0131m, g\u0259l!<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8211; misralar\u0131n\u0131n da ke\u00e7diyi &#8220;\u018fsg\u0259rl\u0259rimiz\u0259, k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259rimiz\u0259&#8221; \u015feiri, yaxud Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti-n\u00f6vzad\u0131na &#8211; yeni do\u011fulmu\u015f Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tin\u0259 ithaf\u0259n yaz\u0131lm\u0131\u015f &#8220;M\u0259fkureyi aliy\u0259miz&#8221; v\u0259 s. deyil\u0259nl\u0259rin ger\u00e7\u0259k olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259m\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\"><img decoding=\"async\" class=\"no-display appear\" src=\"http:\/\/img.edebiyyatqazeti.az\/uploads\/08032017221434284_0.jpg\" alt=\"\" \/><\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">M\u00fcasirl\u0259rinin dedikl\u0259rin\u0259 inansaq, 1919-cu ild\u0259 &#8211; C\u00fcmhuriyy\u0259t d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, y\u0259ni q\u0131rx ya\u015f\u0131nda Hadinin fiziki yap\u0131s\u0131 bel\u0259ymi\u015f: &#8220;Sa\u00e7-saqqal\u0131 a\u011farm\u0131\u015fd\u0131. \u0130ld\u0131r\u0131m vurmu\u015f, qol-budaqlar\u0131 vaxts\u0131z q\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, \u015fax\u0259l\u0259ri s\u0131nm\u0131\u015f, yarpaqlar\u0131 t\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015f pal\u0131d a\u011fac\u0131na ox\u015fay\u0131rd\u0131. H\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri a\u011f\u0131r, \u00f6z\u00fc yor\u011fun, \u00fcz\u00fcnt\u00fcl\u00fc bir g\u00f6rk\u0259mi vard\u0131&#8230;&#8221;. Geyimi is\u0259&#8230; &#8220;\u018fynind\u0259 nimda\u015f \u00e7uxa, qara \u015falvar, ayaqlar\u0131nda k\u00f6hn\u0259 \u00e7\u0259km\u0259&#8230;&#8221;. Balkanlarda, Karpat\u0131n \u0259t\u0259kl\u0259rind\u0259 g\u00f6rd\u00fcy\u00fc m\u00fcharib\u0259 v\u0259h\u015f\u0259tl\u0259rinin t\u0259siri il\u0259 bir az d\u0259lirmi\u015f, sinirl\u0259ri pozulmu\u015f, \u0259s\u0259bl\u0259rin\u0259 hakim ola bilm\u0259y\u0259n bel\u0259 bir Hadiy\u0259 Az\u0259rbaycanda kims\u0259 \u0259l qald\u0131rard\u0131m\u0131?<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">M\u0259nc\u0259, Hadinin a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131n, s\u0259rg\u0259rdanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bi ba\u015fqad\u0131r&#8230; N\u0259 Abdulla \u015eaiqin dediyidir, n\u0259 d\u0259 C\u0259f\u0259r X\u0259ndan\u0131n yazd\u0131qlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Karpat da\u011flar\u0131nda V\u0259h\u015fi diviziyada m\u00fcs\u0259lman alay\u0131n\u0131n mollas\u0131&#8230; Molla M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi 3 illik c\u0259bh\u0259 h\u0259yat\u0131ndan sonra Bak\u0131da&#8230; \u00d6mr\u00fcn\u00fcn q\u00fcrub \u00e7a\u011f\u0131nda&#8230; Son x\u0259b\u0259ri G\u00f6y\u00e7aydan e\u015fidilir&#8230; Daha do\u011frusu, 1920-ci ilin t\u0259xmin\u0259n 15 may\u0131nda G\u00f6y\u00e7aydan G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259lib. Hadinin g\u0259li\u015fi G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u0131ndan 10 g\u00fcn \u0259vv\u0259l\u0259, \u00f6l\u00fcm\u00fc is\u0259 G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u0131n\u0131n yat\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 may\u0131n son g\u00fcnl\u0259rin\u0259 t\u0259sad\u00fcf edir.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u018fli N\u0259zminin 1944-c\u00fc ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;Ke\u00e7mi\u015f g\u00fcnl\u0259r&#8221;ind\u0259 1920-ci ill\u0259rin G\u0259nc\u0259sind\u0259n bel\u0259 bir soraq var:<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8220;Ki vard\u0131r Bak\u0131dan g\u0259lmi\u015f bir n\u0259f\u0259r.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">G\u0259tirmi\u015f bir m\u0259ktub, verilir x\u0259b\u0259r:<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Ki, &#8220;Hadi G\u00f6y\u00e7aydan d\u0259lirmi\u015f halda<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">(\u00c7\u00fcnki yax\u015f\u0131 doktor yoxmu\u015f mahalda)<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u00dcsyandan bir h\u0259ft\u0259, ya on g\u00fcn qabaq,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">G\u0259nc\u0259y\u0259 yollanm\u0131\u015f \u00e7ox a\u011f\u0131r na\u00e7aq.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Lakin o m\u00fcdd\u0259td\u0259n indiy\u0259 q\u0259d\u0259r<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadid\u0259n yoxdur bir x\u0259b\u0259r&#8221;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u018fli N\u0259zmi o zaman M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fli Nasirin tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 il\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259ki be\u015f x\u0259st\u0259xanada Hadini soraqlay\u0131r, x\u0259st\u0259xanalar\u0131n yaln\u0131z birind\u0259n Hadi il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumat al\u0131r.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8220;Ald\u0131q biz Hadini onlardan x\u0259b\u0259r,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Onlar dedil\u0259r ki, \u00fcsyandan qabaq,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Hadi oradaca yat\u0131rm\u0131\u015f na\u00e7aq.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Lakin ba\u015flananda \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 \u00fcsyan<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Ham\u0131 qa\u00e7m\u0131\u015f, yoxdur x\u0259st\u0259y\u0259 baxan.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8230; Bir h\u0259ft\u0259 almam\u0131\u015f x\u0259st\u0259l\u0259r yem\u0259k<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Ac\u0131ndan \u00f6l\u0259n \u00e7ox olmu\u015fdur, dem\u0259k.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Etmi\u015fdir Hadi d\u0259 o g\u00fcnl\u0259r v\u0259fat<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Kimdir \u00f6l\u0259nl\u0259r\u0259 ed\u0259n iltifat&#8221;?<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8220;Q\u0259bri m\u0259lumdurmu? &#8211; dey\u0259 sordum m\u0259n<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Onlar dedil\u0259r ki, n\u0259 m\u0259zar, k\u0259f\u0259n?<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Bitdikd\u0259n az sonra \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 \u00fcsyan<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">H\u0259r yerd\u0259n meyitl\u0259r toplanan zaman<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Bizd\u0259 \u00f6l\u0259nl\u0259r d\u0259 arabalara<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Y\u0131\u011f\u0131l\u0131b at\u0131ld\u0131 xarabalara.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Se\u00e7m\u0259k, ay\u0131rd etm\u0259k, q\u0131lmaq ehtiram<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u018fsla deyil idi m\u00fcmk\u00fcn. V\u0259ssalam&#8221;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">V\u0259ssalam. Bu q\u0259d\u0259r. Sonra&#8230; S\u0131ra g\u0259lir M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadinin q\u0259brinin tap\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259n sonrak\u0131 t\u0259xminl\u0259r\u0259&#8230;<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8220;Bak\u0131&#8221; q\u0259zetinin 4 iyun 1966-c\u0131 il tarixli say\u0131nda \u018fziz Mir\u0259hm\u0259dovun &#8220;M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadinin xatir\u0259si&#8221; m\u0259qal\u0259si: &#8220;Bu yax\u0131nlarda Kirovabad m\u00fc\u0259lliml\u0259rind\u0259n K\u0259rim Ta\u011f\u0131yev t\u0259sad\u00fcf\u0259n ke\u00e7mi\u015f q\u0259birqazan, 90 ya\u015fl\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u015eahmar o\u011flu Rzayevl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcb s\u00f6hb\u0259t etdiyi zaman, ondan M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadini soru\u015fub. Ya\u015f\u0131na g\u00f6r\u0259 xeyli q\u0131vraq olan M\u0259h\u0259mm\u0259d Rzayev deyib ki, b\u0259li, bu &#8220;q\u0259rib \u015fairi&#8221; m\u0259n \u00f6z\u00fcm d\u0259fn etmi\u015f\u0259m. Sonra o, Hadinin q\u0259brini d\u0259 g\u00f6st\u0259rib&#8221;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u018fg\u0259r \u018fziz Mir\u0259hm\u0259dovun m\u0259qal\u0259sind\u0259ki q\u0259birqazan\u0131n dedikl\u0259ri do\u011frudursa, o zaman \u018fli N\u0259zminin yazd\u0131qlar\u0131 yalan olur. Yaxud \u0259ksin\u0259&#8230;<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">B\u0259s \u018fziz Mir\u0259hm\u0259dov niy\u0259 bu versiyan\u0131 qabartm\u0131\u015fd\u0131?<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">1960-c\u0131 ill\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 d\u00f6vr\u00fcn milli ruhlu ziyal\u0131lar\u0131ndan biri Tofiq Ba\u011f\u0131rov Kirovabad \u015e\u0259h\u0259r Partiya Komit\u0259sinin I katibi v\u0259zif\u0259sind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fark\u0259n, Hadinin m\u0259zar\u0131n\u0131n tap\u0131lmas\u0131 ideyas\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcr\u00fcr v\u0259 o zaman Hadi x\u0259st\u0259xanada ke\u00e7in\u0259nd\u0259 orda, y\u0259ni x\u0259st\u0259xanada f\u0259hl\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n Musa ki\u015fi Hadinin d\u0259fnind\u0259 i\u015ftirak etdiyini s\u00f6yl\u0259yir v\u0259 el\u0259 onun b\u0259l\u0259d\u00e7iliyi il\u0259 46 ild\u0259n sonra Hadinin S\u0259bzikardak\u0131 m\u0259zar\u0131 (v\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259, t\u0259bii ki, \u00fcst\u00fc yaz\u0131l\u0131 ba\u015fda\u015f\u0131 olmayan m\u0259zar\u0131) tap\u0131l\u0131r. Hadinin oldu\u011fu g\u00fcman edil\u0259n m\u0259zar a\u00e7\u0131l\u0131r v\u0259 onu G\u0259nc\u0259\u00e7ay\u0131n sa\u011f sahilin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcrl\u0259r. H\u0259min prosesd\u0259 i\u015ftirak ed\u0259nl\u0259rd\u0259n biri v\u0259 o zaman Kirovabad Partiya Komit\u0259sind\u0259 m\u0259sul v\u0259zif\u0259d\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas Xeyrulla \u018fliyevd\u0259n soru\u015furam: &#8220;Hadiy\u0259 aid oldu\u011fu g\u00fcman edil\u0259n m\u0259zar a\u00e7\u0131landa \u015fairin qal\u0131qlar\u0131 ordayd\u0131m\u0131?&#8221;. &#8220;Q\u0259bir a\u00e7\u0131landa, qal\u0131qlar vard\u0131&#8221; &#8211; deyir.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">2015-ci ild\u0259 G\u0259nc\u0259 \u015e\u0259h\u0259r \u0130cra Hakimiyy\u0259tind\u0259 yenid\u0259n Hadinin m\u0259zar\u0131n\u0131n \u0259vv\u0259lki yerin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul edilir v\u0259 G\u0259nc\u0259\u00e7ay\u0131n sahilind\u0259ki m\u0259zar yenid\u0259n a\u00e7\u0131l\u0131r. Bu d\u0259f\u0259 AMEA G\u0259nc\u0259 B\u00f6lm\u0259sinin akademik-katibi, akademik Fuad \u018fliyev m\u0259tbuata bel\u0259 bir a\u00e7\u0131qlama verir ki, &#8220;Komissiya t\u0259r\u0259find\u0259n \u015f\u0259h\u0259r ziyal\u0131lar\u0131, G\u0259nc\u0259 \u015e\u0259h\u0259r \u0130cra Hakimiyy\u0259ti v\u0259 q\u0259biristanl\u0131q n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadinin G\u0259nc\u0259\u00e7ay\u0131n sa\u011f sahilind\u0259ki q\u0259bri 4-5 metr uzunlu\u011funda, 2 metr d\u0259rinliyind\u0259 qaz\u0131ld\u0131. B\u00fcst\u00fcn alt\u0131nda beton plit\u0259l\u0259r qald\u0131r\u0131ld\u0131. Ancaq oradan c\u0259s\u0259d qal\u0131qlar\u0131 tap\u0131lmad\u0131&#8221;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">B\u0259s Hadi necoldu?<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Hadi do\u011frudanm\u0131, K\u00f6pr\u00fcl\u00fcn\u00fcn t\u0259biriyc\u0259, &#8220;paras\u0131zl\u0131q v\u0259 s\u0259fal\u0259tl\u0259 ke\u00e7\u0259n mac\u0259ral\u0131 bir h\u0259yatdan sonra \u0259srarl\u0131 bir sur\u0259td\u0259 yox olub&#8221; getdi?<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Mehdi G\u0259nc\u0259linin d\u0259 bir versiyas\u0131 var: &#8220;G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u0131ndan q\u0131sa m\u00fcdd\u0259t sonra G\u0259nc\u0259d\u0259 x\u0259st\u0259xanada yatmas\u0131 v\u0259 a\u011f\u0131r durumda olmas\u0131, bu \u00fcsyana qat\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 ehtimal\u0131n\u0131 da g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirm\u0259kd\u0259dir. Dostlar\u0131, d\u00f6n\u0259min qar\u011fa\u015fas\u0131 i\u00e7ind\u0259 bundan x\u0259b\u0259rdar olmaya bil\u0259rdil\u0259r. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, sovet d\u00f6n\u0259mind\u0259, Hadinin bol\u015fevik h\u00f6kum\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 ba\u015f vermi\u015f bir \u00fcsyanda i\u015ftirak\u0131n\u0131n bil\u0259r\u0259k gizl\u0259dilmi\u015f olmas\u0131 da q\u00fcvv\u0259tli bir ehtimald\u0131r&#8221;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Sabir R\u00fcst\u0259mxanl\u0131 is\u0259 &#8220;\u015eair v\u0259 \u015e\u0259r&#8221; roman\u0131nda Hadinin \u00fcsyan\u00e7\u0131lar aras\u0131nda oldu\u011funu v\u0259 \u00fcsyan zaman\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fcn\u00fc yaz\u0131r.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">T\u0259xminl\u0259r \u00e7oxdur.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Birini d\u0259 m\u0259n dey\u0259 bil\u0259r\u0259m &#8211; bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn \u0259vv\u0259l F\u0259xri Xiyabanda bir yerd\u0259 Mirz\u0259 C\u0259lilin m\u0259zar\u0131n\u0131 ziyar\u0259t ed\u0259rk\u0259n bunu Xalq yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 Anara da demi\u015fdim: B\u0259llidir ki, 1920-ci ild\u0259 G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u0131nda i\u015ftirak ed\u0259nl\u0259rin b\u00f6y\u00fck bir qismi Xudadat b\u0259y R\u0259fib\u0259yli ba\u015fda olmaqla Bak\u0131ya g\u0259tirilmi\u015f v\u0259 g\u0259nc\u0259li \u0259sirl\u0259r Nargin adas\u0131nda m\u0259hk\u0259m\u0259siz-filans\u0131z q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fdil\u0259r. M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi d\u0259 Xudadat b\u0259yl\u0259 b\u0259rab\u0259r q\u0259tl\u0259 yetiril\u0259nl\u0259rin s\u0131ras\u0131nda ola bilm\u0259zdimi?<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Xeyrulla \u018fliyevl\u0259 s\u00f6hb\u0259timizd\u0259 o, Orxan V\u0259zirovu xat\u0131rlad\u0131. Yusif V\u0259zir \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minlinin o\u011flunu. Deyirmi\u015f ki, &#8220;\u018fli v\u0259 Nino&#8221;da M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadinin taleyind\u0259n intibalar var.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Lakin art\u0131q bunlar versiyad\u0131r&#8230;<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Akademik Rafael H\u00fcseynovun M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00f6z\u0259l say\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 &#8220;Onu ham\u0131 il\u0259 dan\u0131\u015fd\u0131rmaq arzusu&#8221; m\u0259qal\u0259sind\u0259ki bir fraza m\u0259ni xeyli d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrd\u00fc. &#8220;H\u0259r Hadini d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259rk\u0259n, el\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 onun bar\u0259sind\u0259 fikr\u0259 dalark\u0259n, h\u0259yatdan adi \u00f6l\u00fcm\u0259 m\u0259hkumlar kimi getm\u0259sini, s\u0131radan olan bir insan kimi torpa\u011fa tap\u015f\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 yox, m\u0259hz qeyb\u0259 \u00e7\u0259kilm\u0259sini q\u0259bul edir v\u0259 bu h\u0259qiq\u0259t\u0259 inan\u0131ram. \u00d6lm\u0259yib, torpa\u011fa qat\u0131\u015fmay\u0131b, bir ruh kimi, i\u015f\u0131q kimi, m\u0259l\u0259k kimi u\u00e7ub, sonsuz bo\u015fluqlarda buxarlan\u0131b, \u015feir kimi, \u015feirinin misralar\u0131 t\u0259ki f\u0259zalarda \u0259riyib-itib, qeyb\u0259 \u00e7\u0259kilib&#8230;&#8221;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">M\u0259n d\u0259 h\u0259r zaman bel\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f\u0259m. \u00d6z\u00fc d\u0259 t\u0259s\u0259lli kimi deyil, ger\u00e7\u0259k kimi.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">***<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8230;Fuad K\u00f6pr\u00fcl\u00fcn\u00fcn bel\u0259 bir m\u00fc\u015fahid\u0259si var: &#8220;F\u00fcyuzat&#8221; m\u0259cmu\u0259si il\u0259 ba\u015flayan v\u0259 bilxass\u0259 yeni Az\u0259ri n\u0259zmini yaratmaq x\u00fcsusunda b\u00f6y\u00fck m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n yeni c\u0259r\u0259yan, Avropa \u0259d\u0259biyyatlar\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259k s\u0259n\u0259t \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 b\u0259nz\u0259y\u0259n \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, yeni Osmanl\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131nda buldu. \u00d6nc\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi, bir az sonra H\u00fcseyn Cavid bu t\u0259may\u00fcl\u00fc m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tl\u0259 t\u0259msil etmi\u015fl\u0259rdir&#8221;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Cavid 1910-cu ild\u0259 \u0130stanbulda t\u0259hsilini tamamlay\u0131b Az\u0259rbaycana d\u00f6n\u00fcr. Hadi d\u0259 1910-cu ild\u0259 \u0130stanbula gedir. Eyni ild\u0259 \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycandan \u0130stanbula k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015fd\u00fc. 1910-cu il\u0259 q\u0259d\u0259r Cavidin \u0130stanbul Universitetind\u0259 m\u00fc\u0259llimi Rza Tevfiqdir. Rza Tevfiq Cavidi v\u0259 t\u0259kc\u0259 Cavidi deyil, Abdulla Suru da &#8220;k\u0259ndi xan\u0259sind\u0259 he\u00e7 k\u0259s\u0259 sezdirm\u0259d\u0259n m\u00fcr\u015fid olaraq haz\u0131rlay\u0131b v\u0259t\u0259nin\u0259 yola salm\u0131\u015fd\u0131&#8221;. 1912-ci ild\u0259 Abdulla Sur da, H\u00fcseyn Cavid d\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259ydil\u0259r. May ay\u0131nda Abdulla Sur d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fir. Avqust ay\u0131nda Cavid G\u0259nc\u0259ni t\u0259rk edir. Bir ne\u00e7\u0259 aydan sonra Hadi \u0130stanbuldan, daha do\u011frusu, s\u00fcrg\u00fcn edildiyi Salonikd\u0259n G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259lir. G\u0259nc\u0259d\u0259 \u018fli N\u0259zminin evind\u0259 Salman M\u00fcmtaza \u0130stanbul xatir\u0259l\u0259rini anladark\u0259n m\u0259lum olur ki, onun da \u0130stanbuldak\u0131 m\u00fcr\u015fidi Rza Tevfiq imi\u015f:<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Hadi \u0130stanbuldan edirdi s\u00f6hb\u0259t,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">He\u00e7 k\u0259sd\u0259n g\u00f6rm\u0259mi\u015f orada h\u00f6rm\u0259t.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Ancaq Rza Tevfiq filosof, m\u00fcdam<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Etmi\u015fdi Hadiy\u0259 art\u0131q ehtiram.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8220;Uy\u011funsuzluqlar\u0131&#8221; atm\u0131\u015f ke\u00e7mi\u015f\u0259<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Hadini d\u00fcz\u0259ltmi\u015f y\u00fcng\u00fcl bir i\u015f\u0259.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">H\u0259m d\u0259 m\u00fcdafi\u0259 etmi\u015fdir daim,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Bunu ondan ba\u015fqa etm\u0259mi\u015f he\u00e7 kim.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Hadi sitayi\u015fl\u0259 b\u0259hs edir ondan<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8211; T\u0259kdir \u0130stanbulda, &#8211; derdi, &#8211; bu insan!<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Bel\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r ki, Hadinin \u0130stanbulda &#8220;Tanin&#8221; q\u0259zetin\u0259 i\u015f\u0259 d\u00fcz\u0259lm\u0259sinin d\u0259 s\u0259b\u0259bkar\u0131 Rza Tevfiq olub. Rusiya t\u00fcrkl\u0259rinin Rza Tevfiql\u0259 \u0259laq\u0259si is\u0259, ad\u0259t\u0259n, \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 vasit\u0259sil\u0259 ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015firdi v\u0259 bunu Rza Tevfiqin \u00f6z\u00fc d\u0259 bir dostuna \u00fcnvanlad\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda xat\u0131rlatma\u011fa ehtiyac duyurdu. Bu bar\u0259d\u0259 &#8220;Cavidnam\u0259&#8221; kitab\u0131mda \u0259trafl\u0131 yazm\u0131\u015fam&#8230;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, \u018fziz Mir\u0259hm\u0259dov &#8220;M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 yuxar\u0131da ad\u0131ke\u00e7\u0259n \u015feirin yaln\u0131z ilk iki misras\u0131n\u0131 (&#8220;Hadi \u0130stanbuldan edirdi s\u00f6hb\u0259t, \/ He\u00e7 k\u0259sd\u0259n g\u00f6rm\u0259mi\u015f orada h\u00f6rm\u0259t&#8221;) sitat g\u0259tirm\u0259kl\u0259 kifay\u0259tl\u0259nir, Rza Tevfiql\u0259 ba\u011fl\u0131 misralar\u0131 is\u0259 g\u00f6rm\u0259zd\u0259n g\u0259lir, \u0259v\u0259zind\u0259 Rza Tevfiq haqq\u0131nda \u0259sass\u0131z m\u0259lumatlar verir: &#8220;Rza Tevfiq jandarm idar\u0259sind\u0259 i\u015f\u0259 girib, inqilab\u00e7\u0131 f\u0259hl\u0259l\u0259ri d\u00f6yd\u00fcr\u00fcrd\u00fc&#8221;. Amma ist\u0259r 1907-10-cu ill\u0259rd\u0259 Cavidi, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 1910-12-ci ill\u0259rd\u0259 Hadini himay\u0259 ed\u0259rk\u0259n Rza Tevfiq Osmanl\u0131 M\u0259clisi-M\u0259busan\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc v\u0259 &#8220;\u0130ttihad v\u0259 T\u0259r\u0259qqi&#8221;nin apar\u0131c\u0131 siyasi simalar\u0131ndan biri idi. Eyni zamanda, Osmanl\u0131n\u0131n \u0259n se\u00e7kin \u015fairl\u0259rind\u0259n say\u0131l\u0131rd\u0131. \u00dcst\u0259lik, \u0130stanbul Dar\u00fclf\u00fcnununda f\u0259ls\u0259f\u0259 professoru idi. Bir professor, inc\u0259 ruhlu bir \u015fair, M\u0259clisi-M\u0259busan \u00fczv\u00fc jandarm idar\u0259sind\u0259 i\u015f\u0259 girib f\u0259hl\u0259l\u0259ri niy\u0259 d\u00f6yd\u00fcrm\u0259liydi ki? K\u00f6n\u00fcl ist\u0259rdi ki, Sabir R\u00fcst\u0259mxanl\u0131n\u0131n Hadid\u0259n b\u0259hs ed\u0259n qiym\u0259tli &#8220;\u015eair v\u0259 \u015f\u0259r&#8221; roman\u0131n\u0131n &#8220;\u0130stanbul \u00fcmidi&#8221; hiss\u0259sind\u0259 Rza Tevfiqin obraz\u0131 b\u00fct\u00fcn ziddiyy\u0259tl\u0259ri v\u0259 \u0259lvanl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 yarad\u0131layd\u0131. Ax\u0131 Rza Tevfiqsiz Hadinin \u0130stanbul d\u00f6vr\u00fc b\u00fct\u00fcn hallarda tamamlanmam\u0131\u015f qal\u0131r. H\u0259m d\u0259 Rza Tevfiq b\u0259dii m\u0259tn \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259t q\u0259d\u0259r cazib\u0259dar bir obrazd\u0131r. Taleyi ke\u015fm\u0259ke\u015fli bir \u015fairdir, filosof, professor, p\u0259hl\u0259van, siyas\u0259t\u00e7i, konfrans\u00e7\u0131 v\u0259 b\u0259kta\u015fidir&#8230; &#8220;\u015eair v\u0259 \u015f\u0259r&#8221; roman\u0131ndan s\u00f6z d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fk\u0259n, tarixi h\u0259qiq\u0259t bax\u0131m\u0131ndan romandak\u0131 bir m\u0259qam\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259 dayanmaq ist\u0259yir\u0259m. &#8220;\u015eair v\u0259 \u015f\u0259r&#8221;d\u0259 \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 Bak\u0131dan \u0130stanbula 1912-ci ilin q\u0131\u015f g\u00fcnl\u0259rind\u0259n birind\u0259 g\u0259lir. Amma el\u0259 deyil. \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 \u0130stanbula o d\u00f6vr\u00fcn m\u0259tbuat\u0131nda d\u0259rc olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259r\u0259, \u00f6z\u00fcn\u00fcn yazd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u0259lyazmas\u0131 \u0259sas\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 &#8220;\u018fd\u0259biyyat q\u0259zeti&#8221;nin 23 noyabr 2007-ci il tarixli say\u0131nda d\u0259rc etdirdiyim &#8220;M\u00fcxt\u0259s\u0259r bioqrafik m\u0259lumat&#8221;a g\u00f6r\u0259, 1910-cu ilin dekabr\u0131nda getmi\u015fdi. T\u00fcrkiy\u0259li Hadi\u015f\u00fcnas Mehdi G\u0259nc\u0259linin 2011-ci ild\u0259 \u0130stanbulda n\u0259\u015fr etdirdiyi &#8220;Azerbaycanl\u0131 \u015eair Mehemmed Hadi&#8221; kitab\u0131nda diqq\u0259timi ilginc bir m\u0259qam c\u0259lb etdi. G\u0259nc\u0259li yaz\u0131r ki, &#8220;Ustad il\u0259 m\u0259n\u0259vi \u015fagirdi, 1910-cu ild\u0259 \u0130stanbula, h\u0259qiqi D\u0259rs\u0259ad\u0259t\u0259, a\u015fiq olduqlar\u0131 h\u00fcrriyy\u0259tin paytaxt\u0131na gedirl\u0259r&#8221;. Bir yerd\u0259 getdikl\u0259rini g\u00fcman etm\u0259k olarm\u0131, bilmir\u0259m. V\u0259 el\u0259 \u0130stanbula \u00e7atan kimi, H\u00fcseynzad\u0259 1911-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 T\u0259l\u0259t Pa\u015fan\u0131n t\u0259klifi il\u0259 &#8220;\u0130ttihad v\u0259 T\u0259r\u0259qqi&#8221;nin (t\u00fcrk politb\u00fcrosunun) m\u0259rk\u0259zi-\u00fcmumisinin (R\u0259yas\u0259t Hey\u0259tinin) \u00fczv\u00fc se\u00e7ilmi\u015fdi&#8230; Art\u0131q 1912-ci ilin q\u0131\u015f\u0131na q\u0259d\u0259r \u0130stanbulda &#8220;T\u00fcrk Yurdu&#8221; v\u0259 &#8220;T\u00fcrk Ocaqlar\u0131&#8221;n\u0131n qurulmas\u0131nda yax\u0131ndan i\u015ftirak etmi\u015f, Salonikd\u0259ki tarixi konfranslar\u0131n\u0131 vermi\u015f, Balkan h\u0259rbind\u0259 &#8220;Hilal \u018fhm\u0259r&#8221; x\u0259tti il\u0259 h\u0259kim kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f, h\u0259tta \u018fdhiyy\u0259 xan\u0131mla ail\u0259 qurmu\u015fdu.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8230; Hadi is\u0259 \u0130stanbuldan qay\u0131td\u0131qdan sonra &#8220;Ey m\u0259rif\u0259tin, f\u0259ls\u0259f\u0259nin m\u0259nb\u0259yi-nuru&#8221; misras\u0131yla ba\u015flayan &#8220;T\u00fcrkl\u0259rin yegan\u0259 filosofu Rza Tevfiq c\u0259nablar\u0131na&#8221; adl\u0131 bir \u015feir yazm\u0131\u015fd\u0131&#8230;<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">***<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">1918-ci ild\u0259 Hadinin 39, Cavidin 36 ya\u015f\u0131 vard\u0131. Bak\u0131 m\u0259tbuat\u0131 1918-ci ilin ayr\u0131-ayr\u0131 vaxtlar\u0131nda Hadinin G\u0259nc\u0259d\u0259, Cavidin Nax\u00e7\u0131vanda v\u0259fat etdiyini x\u0259b\u0259r verib. Q\u0259rib\u0259dir, niy\u0259 &#8220;qara x\u0259b\u0259rin&#8221; ac\u0131 yell\u0259ri yanl\u0131\u015f olaraq &#8220;Az\u0259rbaycanda Avropa \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131 u\u011furla t\u0259msil ed\u0259n&#8221; (F.K\u00f6pr\u00fcl\u00fc) bu iki \u015fairin qap\u0131s\u0131n\u0131 d\u00f6y\u00fcb? V\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 ba\u015fqa bir paradoks da bu oldu ki, sa\u011fl\u0131qlar\u0131nda \u00f6l\u00fcm x\u0259b\u0259rl\u0259ri yerli q\u0259zetl\u0259rd\u0259 d\u0259rc olunsa da, 1920-ci ild\u0259 Hadinin, 1941-ci ild\u0259 Cavidin \u00f6l\u00fcm x\u0259b\u0259rl\u0259ri he\u00e7 yerd\u0259, he\u00e7 bir q\u0259zetd\u0259 \u00e7ap olunmad\u0131 v\u0259 oluna da bilm\u0259zdi.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8230;H\u00fcseyn Cavidl\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadinin m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri, \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, 1906-1907-ci ill\u0259rd\u0259 &#8220;F\u00fcyuzat&#8221; m\u0259cmu\u0259sind\u0259 birg\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdikl\u0259ri d\u00f6vrd\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 &#8220;F\u00fcyuzat&#8221;\u0131n qap\u0131lar\u0131n\u0131 Hadinin v\u0259 Cavidin \u00fcz\u00fcn\u0259 taybatay a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131&#8230; XX y\u00fczilin \u0259vv\u0259ll\u0259riydi. Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n v\u0259 ictimai fikrinin ne\u00e7\u0259 minillik b\u0259tnind\u0259n romantizm adl\u0131 bir \u0259d\u0259bi-m\u0259fkur\u0259vi c\u0259r\u0259yan do\u011fulurdu. &#8220;Az\u0259rbaycan romantizmi (v\u0259 h\u00fcrriyy\u0259ti) is\u0259 ilk q\u0259d\u0259ml\u0259rind\u0259n qurban t\u0259l\u0259b edirdi&#8221; (Nizami C\u0259f\u0259rov). Yerin &#8211; V\u0259t\u0259nin \u0259n b\u00f6y\u00fck \u015fairl\u0259ri olsalar da, H\u00fcseyn Cavid yer\u0259 enmir, M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi is\u0259 yerd\u0259 qala bilmirdi.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8220;\u018fli b\u0259y o vaxta q\u0259d\u0259r bir beyt bel\u0259 yazmam\u0131\u015f olan Hadini dill\u0259ndirdi&#8221;. Bunu Abdulla \u015eaiq deyir. XX y\u00fczilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 ba\u015f vermi\u015f romantik fikir z\u0259lz\u0259l\u0259sinin \u015eamax\u0131 torpa\u011f\u0131n\u0131n t\u0259kind\u0259n, yerin alt\u0131ndan \u0259d\u0259biyyat Olimpin\u0259 tullad\u0131\u011f\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadini \u018fli b\u0259y q\u0259tr\u0259-q\u0259tr\u0259 yeti\u015fdirdi&#8230; H\u00fcseynzad\u0259 \u015eamax\u0131 z\u0259lz\u0259l\u0259sind\u0259n sonra &#8220;M\u0259h\u0259mm\u0259d \u0259l-Hadi \u0259l-Hac \u018fbd\u00fcls\u0259limzad\u0259 \u015eirvani h\u0259zr\u0259tl\u0259ri&#8221;nin d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc n\u00f6vb\u0259ti, g\u0259l\u0259c\u0259k z\u0259lz\u0259l\u0259y\u0259 &#8211; Az\u0259rbaycan poeziyas\u0131n\u0131n M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi z\u0259lz\u0259l\u0259sin\u0259 haz\u0131rlay\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">H\u00fcseynzad\u0259 25 ya\u015fl\u0131 cavan dostuna &#8220;Zati-ali&#8221; dey\u0259 xitab edir, M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi is\u0259 42 ya\u015fl\u0131 insanp\u0259rv\u0259r ustad\u0131n\u0131 &#8220;Dahi&#8221; adland\u0131r\u0131rd\u0131. H\u0259tta \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin bu g\u00fcn\u0259c\u0259n \u00e7oxlar\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259l\u0259 d\u0259 bir sirr olaraq qalm\u0131\u015f &#8220;F\u00fcyuzat&#8221;dan sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259n etibar\u0259n ba\u015flayan \u0259n\u0259n\u0259vi susqunlu\u011funa qar\u015f\u0131 ilk m\u0259n\u0259vi qiyam\u0131 da, &#8211; &#8220;virdl\u0259rin n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn e\u015fidilmir, niy\u0259 s\u00fckuta q\u0259rq oldun? F\u00fcyuzatabad\u0131nda yarpaq t\u00f6k\u00fcm\u00fc, x\u0259zan f\u0259sli ba\u015flad\u0131m\u0131, ey dahi?&#8221; &#8211; dey\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi qald\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Bu bar\u0259d\u0259 &#8220;\u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259&#8221; kitab\u0131mda \u0259trafl\u0131 yazm\u0131\u015fam. Mehdi G\u0259nc\u0259linin M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi say\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qdim etdiyi yaz\u0131dan anla\u015f\u0131l\u0131r ki, Hadinin \u00f6l\u00fcm x\u0259b\u0259rini 1923-c\u00fc ild\u0259 e\u015fid\u0259n H\u00fcseynzad\u0259 Abdulla C\u00f6vd\u0259tin &#8220;\u0130ctihad&#8221; d\u0259rgisind\u0259 bu k\u0259d\u0259rli x\u0259b\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 &#8220;H\u0131sset ve Sehavet&#8221; \u015feirini d\u0259rc etdiribmi\u015f.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">***<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Hadinin 1908-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f ilk kitab\u0131 &#8220;Firdovsi-ilhamat&#8221; adlan\u0131r. Kitabda &#8220;\u0130zhari-q\u0259drdani&#8221; ba\u015fl\u0131ql\u0131 bir \u015feir var. \u015eeir &#8220;\u018fdibi-x\u0259luq \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259y\u0259&#8221; ithaf olunub. Hadi b\u00f6y\u00fck ustad\u0131na &#8220;b\u00f6y\u00fcks\u0259n, \u0259n b\u00f6y\u00fcks\u0259n&#8221;, &#8211; dey\u0259 xitab edir. V\u0259t\u0259n \u018fli b\u0259yd\u0259n m\u0259d\u0259t dil\u0259y\u0259n bir K\u0259rb\u0259la \u015f\u0259klind\u0259 simvolla\u015f\u0131r.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">H\u00fcseyn Cavidin is\u0259 1913-c\u00fc ild\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f &#8220;Ke\u00e7mi\u015f g\u00fcnl\u0259r&#8221; adl\u0131 ilk kitab\u0131 &#8220;\u018fdibi-m\u00f6ht\u0259r\u0259m \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259y\u0259&#8221; h\u0259sr olunmu\u015f &#8220;\u00c7i\u00e7\u0259k sevgisi&#8221; il\u0259 tamamlan\u0131r. Bu, Cavid \u018ff\u0259ndinin g\u00f6yl\u0259r al\u0259min\u0259 ba\u011fl\u0131 nostaljisidir. Frans\u0131z dekadans poeziyas\u0131ndak\u0131 Albatros kimi&#8230;<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Mahiyy\u0259t etibaril\u0259 eyni milli v\u0259 \u0259d\u0259bi m\u0259fkur\u0259ni payla\u015fan bu iki romantik s\u0259n\u0259tkar\u0131n \u0259d\u0259bi irtibat\u0131, q\u0259rib\u0259dir ki, yarad\u0131c\u0131l\u0131qlar\u0131nda i\u015f\u0131qla k\u00f6lg\u0259nin qar\u015f\u0131-qar\u015f\u0131ya g\u0259tirilm\u0259si il\u0259 ba\u015flan\u0131r. \u018fslind\u0259, Cavidin estetik kredosunun ifad\u0259si olan (v\u0259 bu da maraql\u0131d\u0131r ki, 1920-ci ill\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 B\u00f6y\u00fck Mill\u0259t M\u0259clisind\u0259 b\u0259zi mill\u0259t v\u0259kill\u0259rinin \u0259zb\u0259r bildiyi) &#8220;P\u0259nb\u0259 \u00e7ar\u015faf&#8221;da h\u0259r hans\u0131 bir \u00e7adradan s\u00f6hb\u0259t getm\u0259s\u0259 d\u0259, Hadi &#8220;P\u0259nb\u0259 \u00e7ar\u015faf&#8221; \u015feirin\u0259 cavab olaraq, 1914-c\u00fc ild\u0259 &#8220;\u015eairi-n\u0259zah\u0259tp\u0259rv\u0259r H\u00fcseyn Cavid b\u0259rad\u0259rim\u0259&#8221; ithaf\u0131 il\u0259 &#8220;\u018flvahi-n\u0259fas\u0259t&#8221;i yaz\u0131r. Onlar q\u0259rib\u0259 paradoks yarad\u0131rd\u0131lar. Cavid \u015feirin \u00f6rt\u00fcnm\u0259sini, Hadi is\u0259 qad\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259lim edirdi. Cavid\u0259 g\u00f6r\u0259 gizlilik, hicab, m\u00fcbh\u0259mlik \u015feir\u0259 ayr\u0131 bir parlaql\u0131q qazand\u0131r\u0131rd\u0131. &#8220;G\u00fcl\u0259 \u00e7ox ba\u015fqa f\u0259r verir yapraq!&#8221;. Hadi is\u0259 inc\u0259 \u015feirl\u0259ri s\u00f6z libas\u0131 il\u0259 zin\u0259tl\u0259ndirm\u0259yin t\u0259r\u0259fdar\u0131d\u0131r, y\u0259ni &#8220;P\u0259k inc\u0259 \u015feirl\u0259ri libasi-l\u0259fz il\u0259 parlatmaq, eyl\u0259m\u0259k ziba&#8230;&#8221; deyir.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u018flb\u0259tt\u0259, bu bir \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 m\u0259kt\u0259bidir. H\u00fcseynzad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259: &#8220;Zat\u0259n \u015feir v\u0259 s\u0259n\u0259tin l\u0259taf\u0259ti &#8230; sirli olmas\u0131ndad\u0131r&#8230; \u015eair, ya r\u0259ssam he\u00e7 bir vaxt fikrini a\u00e7\u0131q dem\u0259y\u0259c\u0259k, ancaq zehin v\u0259 q\u0259lbind\u0259 gizli olan bir fikri a\u015f\u0131lama\u011fa \u00e7al\u0131\u015facaq&#8230; \u015fairin&#8230; x\u0259yal\u0131nda&#8230; peyda olan bir hiss, bir fikir ancaq m\u0259n\u0259vi bir t\u0259sirl\u0259 gizli, \u00fcst\u00fc\u00f6rt\u00fcl\u00fc bir sur\u0259td\u0259 oxucunun q\u0259lbin\u0259&#8230; \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcb orada yenid\u0259n qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan hissiyyat v\u0259 \u0259fkar\u0131 oyand\u0131racaq&#8230;&#8221;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">H\u00fcseynzad\u0259nin yetirm\u0259l\u0259ri k\u00f6lg\u0259siz, y\u0259ni m\u00fcbh\u0259m olmayan s\u0259n\u0259tin s\u0259n\u0259t olmad\u0131\u011f\u0131 q\u0259na\u0259tind\u0259ydil\u0259r. Cavid\u0259 g\u00f6r\u0259: &#8220;S\u00f6yl\u0259! D\u00fcnyada hanki s\u0259n\u0259tkar, \/ K\u00f6lg\u0259siz bir r\u0259simd\u0259 s\u0259n\u0259t arar!?&#8221;. Hadi is\u0259 nurun k\u00f6lg\u0259sini k\u0259\u015ff edir &#8211; Qad\u0131n nurdur. \u00d6vlad is\u0259 o nurun k\u00f6lg\u0259sidir. &#8220;Olurmu k\u00f6lg\u0259si nurun? \u018fv\u0259t! Qad\u0131nd\u0131r nur, \/ Onun da k\u00f6lg\u0259si vard\u0131r: yerin \u00fcz\u00fcnd\u0259 z\u00fckur!&#8221;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Eyni zamanda, Hadi Cavidin p\u0259nb\u0259 \u00f6rt\u00fcy\u0259 b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015f \u015feirini v\u0259sil\u0259 ed\u0259r\u0259k, H\u0259n\u0259fi Zeynall\u0131n\u0131n dediyi kimi, ruhundak\u0131 &#8220;k\u0259skin feministliyi&#8221; d\u0259 aktualland\u0131r\u0131rd\u0131. M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi \u00e7ar\u015faba qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan ilk Az\u0259rbaycan \u015fairidir: &#8220;\u00c7ar\u015faf yax\u0131\u015fmay\u0131r o sabahi-m\u00fcq\u0259dd\u0259s\u0259 \/ Yax\u0131\u015f\u0131rsa siz anlad\u0131n \/ &#8220;\u00c7ar\u015faf&#8221;! Bunu qovmal\u0131y\u0131z h\u0259p l\u00fc\u011fatdan \/ Ya\u015fas\u0131n l\u0259fzi-inki\u015faf!&#8221;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Bu x\u00fcsusda bir \u00f6z\u0259l m\u0259qam\u0131 da xat\u0131rlatmal\u0131yam. \u018ffsus ki, biz \u00e7adra inqilab\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n sovetl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 ba\u011flay\u0131r\u0131q. \u018fslind\u0259 is\u0259 qad\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131n &#8211; \u00e7adra m\u00fcst\u0259visind\u0259 \u0259d\u0259biyyatla\u015fan ilk \u00f6rn\u0259yini Az\u0259rbaycan romantizmi verir: \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin &#8220;Siyas\u0259ti-f\u00fcrus\u0259t&#8221;inin timsal\u0131nda \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131zda ilk d\u0259f\u0259ydi ki, 1908-ci ild\u0259 m\u00fcs\u0259lman qad\u0131nlar\u0131 aya\u011fa qalx\u0131b r\u00fcb\u0259nd v\u0259 \u00e7ar\u015fablar\u0131n\u0131 \u00fcz\u0259rl\u0259rind\u0259n at\u0131rd\u0131lar. \u0130lk d\u0259f\u0259 onun q\u0259l\u0259minin v\u0259 ilham\u0131n\u0131n q\u00fcdr\u0259ti il\u0259 &#8220;F\u0259cri m\u0259d\u0259niyy\u0259t&#8221; (m\u0259d\u0259niyy\u0259tin dan yeri) r\u0259qsini ifa ed\u0259n m\u00fcs\u0259lman qad\u0131nlar ingilis ledil\u0259rinin, sufrajist xan\u0131mlar\u0131n, rus mat\u0131\u015fkalar\u0131n\u0131n t\u0259l\u0259b etdiyi h\u00fcququ deyil, din v\u0259 t\u0259bi\u0259tin h\u00fcdudu dair\u0259sind\u0259 \u0259dal\u0259t t\u0259l\u0259b edirdil\u0259r. Hadi d\u0259 \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin yolundayd\u0131&#8230; &#8220;M\u0259n ist\u0259m\u0259m o \u00f6rt\u00fcy\u00fc&#8230; Ne\u00e7inmi ya? &#8220;\u00d6rt\u00fc&#8221; &#8220;bunu yaqd\u0131 ki, Q\u0259rb oldu m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m&#8230;&#8221;. V\u0259:<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Bir ild\u0131r\u0131m olsam da, \u0259rits\u0259m gec\u0259l\u0259rd\u0259n<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Bir par\u00e7a olan \u00f6rt\u00fcn\u00fc g\u00fcl \u00fczl\u00fc s\u0259h\u0259rd\u0259n&#8230;<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">G\u00fcl\u00fczl\u00fc s\u0259h\u0259r, i\u015ft\u0259 qad\u0131nd\u0131r bu firi\u015ft\u0259,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Yolg\u00f6st\u0259ri versin, gir\u0259lim biz d\u0259 behi\u015ft\u0259.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8230; S\u0259n k\u00f6lg\u0259li oldun ki, i\u015f\u0131qlar da b\u00fcr\u00fcnd\u00fc &#8211;<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Bir k\u00f6lg\u0259 kimi \u015e\u0259rqd\u0259 yerl\u0259rd\u0259 s\u00fcr\u00fcnd\u00fc.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Hadi q\u0259rbl\u0259\u015fm\u0259 t\u0259may\u00fcl\u00fcnd\u0259 daha k\u0259skindir. &#8220;\u015e\u0259rq\u0259 c\u0259h\u0259nn\u0259m&#8221;, &#8220;Q\u0259rb\u0259s\u0259 c\u0259nn\u0259t&#8221; dey\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r birm\u0259nal\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f sahibidir. El\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 Hadi \u00f6z\u00fcn\u00fcn k\u0259\u015ff olunmas\u0131n\u0131 g\u00f6zl\u0259y\u0259n b\u00f6y\u00fck Az\u0259rbaycan fenomenidir. 1913-c\u00fc ild\u0259, q\u0259rib\u0259dir ki, Salonik s\u00fcrg\u00fcn\u00fcnd\u0259n &#8220;yaz\u0131q, s\u0259fil&#8221; g\u00f6rk\u0259mi verib V\u0259t\u0259n\u0259 &#8220;qaytard\u0131\u011f\u0131m\u0131z&#8221; zamanlarda Hadi t\u0259kam\u00fcl n\u0259z\u0259riyy\u0259sin\u0259 istinad\u0259n \u015feirl\u0259r yarad\u0131rm\u0131\u015f, h\u0259tta Mir C\u0259lal\u0131n 1948-ci ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi &#8220;Darvin kimi filosofun n\u0259z\u0259riyy\u0259sind\u0259n x\u00fcsusi v\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0131 bir kitab&#8221; \u00fcz\u0259rind\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rm\u0131\u015f. 1914-c\u00fc ild\u0259 Hadi q\u0259rbl\u0259\u015fm\u0259nin, amma Avropan\u0131n pozitivist f\u0259ls\u0259f\u0259sini, t\u0259kam\u00fcl n\u0259z\u0259riyy\u0259sini m\u0259nims\u0259y\u0259r\u0259k q\u0259rbl\u0259\u015fm\u0259nin t\u0259r\u0259find\u0259dir. &#8220;Onlar eri\u015fib c\u0259nn\u0259t\u0259, biz Veyld\u0259 qald\u0131q \/ S\u00fcbhi-m\u0259d\u0259niyy\u0259td\u0259 d\u0259 v\u0259lleyld\u0259 qald\u0131q&#8221;. S\u0259b\u0259b is\u0259 yen\u0259 d\u0259 mad\u0259ri-cahildir. Cahil anad\u0131r. &#8220;K\u00f6nl\u00fcmd\u0259n as\u0131lm\u0131\u015fd\u0131 d\u00fcr\u0259x\u015f\u0259nd\u0259 Q\u0259m\u0259rl\u0259r \/ \u018ffsus ki, onu s\u00f6nd\u00fcrd\u00fc anam misli Q\u0259m\u0259rl\u0259r&#8221;&#8230; \/ T\u0259min olayd\u0131 \u0259g\u0259r a\u011fu\u015fi-Q\u0259m\u0259rd\u0259n, \/Tab\u0259nd\u0259 olurdu \u00fcr\u0259yim nuri-h\u00fcn\u0259rd\u0259n&#8230; \/ Ey mad\u0259ri-cahil, bumudur qiym\u0259ti-g\u00f6vh\u0259r, \/ Can par\u0259sini mad\u0259r ed\u0259rmi bel\u0259 k\u0259mt\u0259r&#8230;&#8221;. Hadinin d\u0259rdl\u0259ri d\u00fcnya d\u0259rdl\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015f\u0131b. Q\u0259m\u0259r ay simvolikas\u0131n\u0131m\u0131, yoxsa sevdiyi, qovu\u015fa bilm\u0259diyi q\u0131z\u0131m\u0131 t\u0259msil edir? &#8211; ay\u0131rd etm\u0259k olmur.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Amma u\u015faql\u0131q dostu \u018fb\u00fclqasim \u018fminzad\u0259nin 1923-c\u00fc ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 xatir\u0259l\u0259rind\u0259n bilin\u0259n o ki, b\u00fct\u00fcn \u00f6mr\u00fc z\u0259lz\u0259l\u0259l\u0259r qoynunda ke\u00e7ib. Atas\u0131n\u0131 \u00e7ox erk\u0259n itirib, anas\u0131 Hadini at\u0131b, ba\u015fqa ki\u015fiy\u0259 \u0259r\u0259 gedib, g\u00f6b\u0259kk\u0259sdi ni\u015fanl\u0131s\u0131 olan sevdiyi \u0259misi q\u0131z\u0131n\u0131 da ba\u015fqas\u0131na \u0259r\u0259 veribl\u0259r. H\u0259l\u0259 \u00fcst\u0259lik, \u0259miq\u0131z\u0131n\u0131n (\u00e7ox g\u00fcman ki, Q\u0259m\u0259rin) nikah m\u0259rasimind\u0259 \u015fahid qismind\u0259 Hadini d\u0259v\u0259t edibl\u0259r. Sonra z\u0259lz\u0259l\u0259d\u0259n \u015eamax\u0131 viran qal\u0131b. Sonra K\u00fcrd\u0259mir s\u0259rg\u0259rdanl\u0131\u011f\u0131. Sonra T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 hicr\u0259t. Sonra Salonik\u0259 s\u00fcrg\u00fcn, sonra s\u00fcrg\u00fcnd\u0259n qa\u00e7\u0131\u015f, sonra Birinci Cahan h\u0259rbind\u0259 Avstriya c\u0259bh\u0259si, Karpatlardak\u0131 m\u00fcharib\u0259nin v\u0259h\u015f\u0259tl\u0259ri&#8230; Sonra Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259tinin s\u00fcqutu. N\u0259hay\u0259t, onun sahibsiz v\u0259 kims\u0259siz \u00f6l\u00fcm\u00fc. Sonuncu z\u0259lz\u0259l\u0259nin \u015f\u0259p\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan\u0131n yadda\u015f\u0131n\u0131 y\u00fcz ildir ki, titr\u0259tm\u0259kd\u0259dir. \u00d6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n q\u0131rx il sonra q\u0259bri &#8220;tap\u0131l\u0131r&#8221; v\u0259 tap\u0131landan 40 il sonra yenid\u0259n &#8220;itirilir&#8221;. 1978-ci ild\u0259 ikicildliyinin birinci cildi n\u0259\u015fr olunur, ikinci cild bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r n\u0259\u015fr olunmur.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">***<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Hadi prosesdir. Hadi mifdir. Hadi il\u0259 ba\u011fl\u0131 suallar bitmir&#8230; \u0130lk sual\u0131 1942-ci ild\u0259 &#8220;S\u0259ni kim unudar&#8221; m\u0259qal\u0259sind\u0259 M\u0259mm\u0259d C\u0259f\u0259r verib: &#8220;- Ax\u0131r\u0131 n\u0259 oldu?&#8221; &#8220;- Kim bilir?!&#8221;. &#8220;\u00d6z \u0259c\u0259li il\u0259mi \u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcr, \u00f6z-\u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fc \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr, yoxsa onu \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fl\u0259r? Acl\u0131qdan, x\u0259st\u0259likd\u0259nmi \u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcr?&#8221;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">M\u0259mm\u0259d C\u0259f\u0259r bu sual\u0131 Hadinin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n 22 il sonra verib. 77 ildir tarix bu suala cavab verm\u0259k iqtidar\u0131nda deyil.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">He\u00e7 Hadi \u00f6z\u00fc d\u0259 \u00e7ox suallara cavab tapa bilm\u0259di. \u0130lk sual\u0131n\u0131 is\u0259 27 ya\u015f\u0131nda &#8220;F\u00fcyuzat&#8221;da vermi\u015fdi:<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">C\u0259han\u0259 g\u0259lm\u0259d\u0259n m\u0259qs\u0259d n\u0259dir insan\u0259,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 bilm\u0259m ki?<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">H\u0259qiq\u0259tmi bu xilq\u0259t, yoxsa bir \u0259fsan\u0259,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 bilm\u0259m ki?<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">M\u0259n idrak etm\u0259dim d\u00fcnyaya g\u0259lm\u0259kd\u0259n<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 n\u0259dir hikm\u0259t,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Yaratmaqdan n\u0259dir hikm\u0259t bizi s\u00fcbhan\u0259,<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 bilm\u0259m ki?<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Avropada bel\u0259 bir taleyi, ad\u0259t\u0259n, l\u0259n\u0259tl\u0259nmi\u015f \u015fairl\u0259r ya\u015fay\u0131r. Amma Hadinin g\u00fcnah\u0131 n\u0259ydi? L\u0259n\u0259tl\u0259nm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olacaq n\u0259s\u0259 etm\u0259mi\u015fdi, n\u0259s\u0259 yazmam\u0131\u015fd\u0131 ax\u0131&#8230;<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">***<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u0130lqar F\u0259hmi Hadinin dilin\u0259 metafizik rakursdan yana\u015f\u0131r. B\u0259lk\u0259 d\u0259 haql\u0131d\u0131r. Amma bu, &#8220;Hadinin dil(sizliy)i&#8221;n\u0259 d\u0259lal\u0259t etmir. Ona qalsa, Coys da &#8220;dilsiz&#8221;dir. Amma Coysun t\u0259ht\u0259l\u015f\u00fcurunda s\u0259ma yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 il\u0259 mill\u0259t yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131durmas\u0131 v\u0259 sava\u015f\u0131 ba\u015f vermir. Hadinin \u015feirl\u0259ri bizi \u0259n yadda\u015fs\u0131z vaxt\u0131m\u0131zda haqlad\u0131. Yazd\u0131\u011f\u0131 dil onun dilsizliyi v\u0259 b\u0259db\u0259xtliyi idis\u0259, b\u0259s Tevfiq Fikr\u0259tin, b\u0259s C\u0259nab \u015e\u0259hab\u0259ddinin, h\u0259tta b\u00fct\u00fcn t\u00fcrkl\u0259rin ilk V\u0259t\u0259n \u015fairi Namik Kamal\u0131n dili nec\u0259 olsun? \u00c7a\u011fda\u015f t\u00fcrkl\u0259r Tevfik Fikr\u0259ti d\u0259, C\u0259nab \u015e\u0259hab\u0259ddini d\u0259 anlamaqda zorluq \u00e7\u0259kir, h\u0259m d\u0259 onlardan vaz ke\u00e7\u0259 bilmir. Tevfik Fikr\u0259t h\u0259m &#8220;Mill\u0259t \u015f\u0259rqisi&#8221;nin, h\u0259m &#8220;Haluqun ament\u00fcs\u00fc&#8221;n\u00fcn, h\u0259m d\u0259 &#8220;Tarixi-Q\u0259dim&#8221;in yazar\u0131d\u0131r. Bu \u015feirl\u0259rin, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, &#8220;R\u00fcbabi-\u015fik\u0259st\u0259&#8221;nin varl\u0131\u011f\u0131ndan s\u0259rf-n\u0259z\u0259r edil\u0259rs\u0259, \u00e7a\u011fda\u015f t\u00fcrk poeziyas\u0131 t\u0259m\u0259lsiz qalar. Yaxud C\u0259nab \u015e\u0259hab\u0259ddinin ke\u00e7ib ged\u0259n yas\u0259m\u0259n r\u0259ngli saat\u0131: &#8220;Art\u0131k oyan, ey mah \/ ey mahi-dila-ram, \/ zira keciyor ah! \/ saati-semen-fam!&#8221; T\u0259nzimatdan yola \u00e7\u0131xan bu dil, h\u0259m yadda\u015fl\u0131, h\u0259m d\u0259 obrazl\u0131 dil idi. Avropa, x\u00fcsus\u0259n, frans\u0131z modernizminin obrazlar sistemi il\u0259 semantik \u0259laq\u0259 yaratmaq g\u00fcc\u00fcnd\u0259ydi.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u00c7ox vaxt Hadinin dili onun b\u0259db\u0259xtliyi kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirilir v\u0259 bunu, ad\u0259t\u0259n, &#8220;F\u00fcyuzat&#8221; estetikas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirirl\u0259r. Amma \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 ona \u00fcslubda m\u00fcr\u0259kk\u0259bliyi deyil, sad\u0259liyi t\u0259lqin edirdi&#8230; Deyirdi ki, Hadinin yazd\u0131\u011f\u0131 dil s\u00f6z aristokratiyas\u0131n\u0131n dilidir. V\u0259 mill\u0259t Hadini oxuma\u011fa h\u0259l\u0259 ki haz\u0131r deyil&#8230;<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">***<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u0130\u015f ota\u011f\u0131mda \u00fc\u00e7 dahinin \u015f\u0259kli ba\u015f-ba\u015fad\u0131r: H\u00fcseyn Cavid, \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 v\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadinin. \u00d6z ruhsal v\u0259 estetik d\u00fcnyalar\u0131 il\u0259 m\u0259nim sonsuz enerji v\u0259 fikir qaynaqlar\u0131m. Son vaxtlar is\u0259 Hadi i\u00e7imin tufan\u0131na, a\u011fr\u0131s\u0131na \u00e7evrilib&#8230; Hara gets\u0259m m\u0259niml\u0259dir. H\u00fcseynzad\u0259 il\u0259, Cavidl\u0259 ba\u011fl\u0131 ya\u015fant\u0131lar\u0131m\u0131 \u00e7oxdan kitabla\u015fd\u0131rsam da (v\u0259 h\u0259r iki kitabda Hadi haqq\u0131nda ayr\u0131ca hiss\u0259l\u0259r olsa da), hiss edir\u0259m ki, yazd\u0131qlar\u0131m Hadisiz b\u00fct\u00f6v ola bilmir. Hadisiz n\u0259inki m\u0259nim yazd\u0131qlar\u0131m, he\u00e7 min illik \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z da tam v\u0259 b\u00fct\u00f6v ola bilm\u0259z. Bir d\u0259 ki, ax\u0131 Hadinin V\u0259t\u0259nind\u0259n, ruhundan v\u0259 \u015feirl\u0259rind\u0259n ba\u015fqa, he\u00e7 n\u0259yi, he\u00e7 bir ni\u015fan\u0259si qalmay\u0131b&#8230;<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">V\u0259 n\u0259hay\u0259t, son vaxtlar duy\u011fular\u0131ma amans\u0131zl\u0131qla hakim k\u0259silmi\u015f bel\u0259 bir fikir: HEYK\u018fL\u0130 N\u0130Y\u018f OLMASIN?.. XX y\u00fczilin d\u00fcnya miqyas\u0131nda \u0259n b\u00f6y\u00fck \u015fairl\u0259rind\u0259n biridir. \u015e\u0259stl\u0259 d\u00fcnyaya \u00e7\u0131xara bil\u0259c\u0259yimiz iki-\u00fc\u00e7 \u015fairimizd\u0259n biridir. \u018fn b\u00f6y\u00fck V\u0259t\u0259n \u015fairimizdir. Xalq yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 El\u00e7in demi\u015fk\u0259n, &#8220;Az\u0259rbaycan klassik poeziyas\u0131nda Hadi q\u0259d\u0259r birba\u015fa, m\u00fcst\u0259qim sur\u0259td\u0259 &#8220;v\u0259t\u0259n&#8221; v\u0259 &#8220;mll\u0259t&#8221; ifad\u0259l\u0259rini i\u015fl\u0259d\u0259n ikinci \u015fair yoxdur&#8221;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">O ZAMAN HEYK\u018fL\u0130 N\u0130Y\u018f OLMASIN? &#8220;Heyk\u0259l dil\u0259m\u0259m, heyk\u0259li-q\u0259brimdir o \u0259flak&#8221; des\u0259 d\u0259, i\u00e7inin bir nisgili d\u0259 var idi ax\u0131: &#8220;\u018fn son dil\u0259yim: m\u0259qb\u0259rim olsun v\u0259t\u0259nimd\u0259, \/ T\u0259ndir v\u0259t\u0259nim, olmal\u0131 can\u0131m da t\u0259nimd\u0259&#8230;&#8221; N\u0130Y\u018f OLMASIN?<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Niy\u0259 b\u00fct\u00fcn k\u00fclliyyat\u0131, tutaq ki, bir kitabda v\u0259 tutaq ki, &#8220;\u018flvahi-intibah&#8221; ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 n\u0259\u015fr olunmas\u0131n?.. \u0130st\u0259r m\u0259zmun \u0259lvanl\u0131\u011f\u0131, ist\u0259r poetik \u00f6z\u0259lliyi bax\u0131m\u0131ndan bel\u0259 bir &#8220;\u018flvahi-intibah&#8221; &#8220;R\u00fcbabi-\u015fik\u0259st\u0259&#8221; il\u0259 yana\u015f\u0131, modern t\u00fcrk poeziyas\u0131n\u0131n t\u0259m\u0259l kitablar\u0131n\u0131n siyah\u0131s\u0131n\u0131 z\u0259nginl\u0259\u015fdirm\u0259zdimi?..<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8230; &#8220;V\u0259t\u0259ni iman kimi, \u00f6m\u00fcr kimi sevm\u0259k t\u0259limi ilk d\u0259f\u0259 Hadinin \u015feirl\u0259rind\u0259n sa\u00e7\u0131ld\u0131 poeziyaya&#8221; (Elnar\u0259 Akimova). &#8220;V\u0259t\u0259n sevgisi iman olanda ona g\u00fccl\u0259ndirici, \u0259sasland\u0131r\u0131c\u0131 s\u00fcbut g\u0259r\u0259kmir. Hadinin v\u0259t\u0259n\u00e7iliyi iman kimi orijinal idi&#8221; (Niyazi Mehdi). Bir-birini tamamlayan, biri dig\u0259rin\u0259 emanasiya ed\u0259n bu fikirl\u0259r Hadi poeziyas\u0131n\u0131n \u0259yar\u0131n\u0131 d\u0259qiq m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir. Amma \u00f6t\u0259si d\u0259 var. Bu fikirl\u0259rin f\u00f6vq\u00fcnd\u0259 bir d\u0259 &#8220;Amal\u0131m\u0131z, \u0259fkar\u0131m\u0131z iqbali-v\u0259t\u0259ndir&#8221; dey\u0259n Namik Kamal V\u0259t\u0259n\u00e7iliyi var: &#8220;A V\u0259t\u0259n, K\u0259b\u0259midir h\u0259r t\u0259r\u0259fin&#8221;. O q\u0259d\u0259r ki, h\u0259r t\u0259r\u0259fi K\u0259b\u0259 olan V\u0259t\u0259n\u0259 &#8220;Bir q\u0131z\u0131m var sana qurban olsun&#8221; &#8211; dey\u0259 bil\u0259c\u0259k d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Namik Kamal V\u0259t\u0259ni qutsalla\u015fd\u0131ran ilk t\u00fcrk \u015fairidir. Ard\u0131yca daha \u0259z\u0259m\u0259tli dal\u011fa &#8211; M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi dal\u011fas\u0131 g\u0259lir&#8230;<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadinin V\u0259t\u0259n Sevgisi Hz. M\u0259h\u0259mm\u0259din t\u0259lim etdiyi V\u0259t\u0259n Sevgisidir: &#8220;H\u00fcbb\u00fcl-v\u0259t\u0259n min \u0259l iman&#8221;. Y\u0259ni V\u0259t\u0259ni sevm\u0259k imandand\u0131r.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">&#8220;Ey V\u0259t\u0259n, ey p\u0259riyi-vicdan\u0131m, \/ S\u0259ni sevm\u0259k deyilmi iman\u0131m?&#8221;.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">***<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">Bel\u0259 bir M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi V\u0259t\u0259nd\u0259 m\u0259zardan m\u0259zara k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259-k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259 qeyb olub getdi&#8230; \u00d6z\u00fcn\u0259 d\u0259 \u0259yan idi: &#8220;Ruhum u\u00e7uyor c\u0259nn\u0259ti-\u00fclyal\u0259r i\u00e7ind\u0259&#8230;&#8221;. Dediyi kimi d\u0259 oldu. Ruhu h\u0259l\u0259 d\u0259 c\u0259nn\u0259t v\u0259t\u0259nin g\u00f6yl\u0259rind\u0259 u\u00e7ur.<\/p>\n<p style=\"color: #000000;\"><strong>27-29 noyabr 2019<\/strong><\/p>\n<p style=\"color: #000000;\">\u018fd\u0259biyyat q\u0259zeti<\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"13512\">Yaz\u0131ya 576 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&#8230;Q\u0259brimd\u0259 a\u00e7an g\u00fcll\u0259ri seyr et, a \u015f\u00fckuf\u0259m! K\u00f6nl\u00fcm da\u011f\u0131d\u0131r laleyi-h\u0259mralar i\u00e7ind\u0259. &#8230;Bir fatiheyi-nazini f\u0131rlat da, g\u00fczar et, Ehya el\u0259, ruhum, m\u0259ni h\u0259mtal\u0259r i\u00e7ind\u0259. Vard\u0131r \u015fu yatan kims\u0259l\u0259rin fatih\u0259xani, M\u0259n kims\u0259siz\u0259m xaki-siy\u0259hzal\u0259r i\u00e7ind\u0259. M.Hadi M\u00fcasirl\u0259rinin dediyin\u0259 inansaq, 1919-cu ild\u0259 &#8211; C\u00fcmhuriyy\u0259t d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, y\u0259ni q\u0131rx ya\u015f\u0131nda Hadinin fiziki yap\u0131s\u0131 bel\u0259ymi\u015f: &#8220;Sa\u00e7-saqqal\u0131 a\u011farm\u0131\u015fd\u0131. \u0130ld\u0131r\u0131m vurmu\u015f, qol-budaqlar\u0131 vaxts\u0131z q\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":13513,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[17,3],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13512"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=13512"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13512\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13514,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13512\/revisions\/13514"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/13513"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=13512"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=13512"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=13512"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}