{"id":16493,"date":"2021-05-16T13:42:56","date_gmt":"2021-05-16T08:42:56","guid":{"rendered":"http:\/\/kultur.az\/?p=16493"},"modified":"2021-05-16T13:42:56","modified_gmt":"2021-05-16T08:42:56","slug":"b%c9%99haullah-v%c9%99-kitabi-iqan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=16493","title":{"rendered":"B\u0259haullah v\u0259  \u201cKitabi-\u0130qan\u201d"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/azer.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignleft wp-image-16494 \" src=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/azer-300x175.jpg\" alt=\"azer\" width=\"410\" height=\"239\" \/><\/a>Babil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n (1844-1852) Yeni d\u00f6vr \u0130ran tarixind\u0259 x\u00fcsusi yeri vard\u0131r. 1844-ci il may\u0131n 23-d\u0259 \u0130ran\u0131n \u015eiraz \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Seyid \u018fli M\u0259h\u0259mm\u0259d Bab \u00d6z\u00fcn\u00fc \u0130lahi Z\u00fchur elan edir. Bil\u00addi\u00adrir ki, Onun \u0259sas m\u0259qs\u0259di insanlar\u0131 M\u00fcq\u0259dd\u0259s Kitablarda V\u0259d Olunan daha q\u00fcdr\u0259tli \u0130lahi Z\u00fchuru q\u0259bul etm\u0259y\u0259 haz\u0131rlamaqd\u0131r. Bab\u0131n \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131 \u0130randa babil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131na s\u0259b\u0259b olur. Bab 1850-ci ild\u0259 T\u0259brizd\u0259 edam edilir v\u0259 h\u0259r\u0259kat yat\u0131r\u0131l\u0131r. H\u0259r\u0259kat\u0131n f\u0259al \u00fczvi Mirz\u0259 H\u00fcseyn \u018fli B\u0259haullah \u0130raqa s\u00fcrg\u00fcn olunur. 1863-c\u00fc il aprelin 21-d\u0259 B\u0259haullah \u00f6z ard\u0131c\u0131llar\u0131na bildirir ki, O, Bab\u0131n v\u0259d etdiyi \u0130lahi Z\u00fchurdur v\u0259 B\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 Allahdan Yeni \u0130lahi t\u0259lim nazil etmi\u015fdir. B\u0259haullah, 40 il h\u0259bs v\u0259 s\u00fcrg\u00fcn h\u0259yat\u0131n\u0131 ya\u015fayaraq, 1892-ci ild\u0259\u00a0 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fir.<\/p>\n<p>B\u0259haullah\u0131n T\u0259limi (B\u0259hai dini) q\u0131sa zamanda Avropa, Amerika, Afrika v\u0259 Okeaniya adalar\u0131na yay\u0131laraq\u00a0 d\u00fcnya dinin\u0259 \u00e7evrilir. Haz\u0131rda B\u0259hai icmalar\u0131 d\u00fcnyan\u0131n 187 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tind\u0259 v\u0259 45 as\u0131l\u0131 \u0259razisind\u0259 vard\u0131r. B\u0259hai icmalar\u0131 AB\u015e, Kanada, Avstraliya, Hindistan, Kamboca v\u0259 dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 n\u00fcfuzlu dini azl\u0131q say\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n<p>B\u0259haullah\u0131n q\u0259l\u0259mind\u0259n \u00e7\u0131xan Yaz\u0131lar\u0131n \u00fcmumi h\u0259cmi 700 cild t\u0259\u015fkil edir. Yaz\u0131lar i\u00e7\u0259risind\u0259 \u201cKitabi-\u0130qan\u201d\u0131n x\u00fcsusi yeri vard\u0131r.<strong><em> \u201c<\/em><\/strong>Kitab\u0131 \u0259l-\u0130qan\u201d (\u0259r\u0259bc\u0259), \u201cKitab-i-\u0130qan\u201d (farsca) v\u0259 ya \u201c\u018fminlik Kitab\u0131\u201d (az\u0259rbaycan dilind\u0259)b\u0259hail\u0259rin \u0259n \u00e7ox m\u00fcraci\u0259t etdiyi kitablardan biridir. O, beyn\u0259lxalq auditoriyas\u0131na g\u00f6r\u0259 m\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131 xaricind\u0259 Quran v\u0259 Bibliyan\u0131n \u0259n n\u00fcfuzlu t\u0259fsiri hesab olunur.<\/p>\n<p>\u018fs\u0259r 1861-ci ild\u0259 Ba\u011fdadda qism\u0259n farsca v\u0259 qism\u0259n \u0259r\u0259bc\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.\u00a0B\u0259haullah, t\u0259qrib\u0259n on il \u0259vv\u0259l (1852-1853) Tehrandak\u0131\u00a0 Siyah \u00c7al h\u0259bsxanas\u0131nda Allahdan V\u0259hy ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 des\u0259 d\u0259, h\u0259min vaxt Missiyas\u0131n\u0131 h\u0259l\u0259 b\u0259yan etm\u0259mi\u015fdi. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u0259s\u0259rd\u0259 B\u0259haullah\u0131n Missiyas\u0131na i\u015far\u0259 \u00f6rt\u00fcl\u00fc formada g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n<p><em>\u201c&#8230;.\u015e\u00fcbh\u0259siz, g\u00fcn g\u0259l\u0259r ki, C\u0259nn\u0259t B\u00fclb\u00fcl\u00fc bu ba\u011f\u00e7adan s\u0259mavi yuvas\u0131na u\u00e7ub ged\u0259r. O zaman Onun n\u0259\u011fm\u0259sini daha e\u015fitm\u0259zs\u0259n, g\u00fcl\u00fcn camal\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259 bilm\u0259zs\u0259n. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 vaxt\u0131 q\u0259nim\u0259t bil, ilahi bahar sona g\u0259lm\u0259mi\u015f, \u018fb\u0259diyy\u0259t Qu\u015fu t\u0259ran\u0259sini\u00a0 bitirm\u0259mi\u015f q\u0259lbinin qula\u011f\u0131n\u0131 onun s\u0259sini duymaqdan m\u0259hrum etm\u0259. Bu m\u0259nim s\u0259n\u0259 v\u0259 Allah\u0131n dostlar\u0131na n\u0259sih\u0259timdir. \u0130st\u0259y\u0259n q\u0259bul etsin, ist\u0259m\u0259y\u0259n \u00fcz \u00e7evirsin&#8230;\u201d<\/em><\/p>\n<p>Kitabi-\u0130qan\u0131n b\u00f6y\u00fck ara\u015fd\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 Xristofer Bak\u00a0 kitab\u0131n bu m\u00f6vzusunu &#8220;Messian sirri&#8221; adland\u0131r\u0131r.\u00a0Kitab\u0131-\u0130qan\u0131 b\u0259z\u0259n &#8220;B\u0259yan&#8221;\u0131n (Bab\u0131n V\u0259hy kitab\u0131) tamamlanmas\u0131 da hesab edirl\u0259r.<\/p>\n<p>Bu kitab\u0131n yaz\u0131lmas\u0131n\u0131n maraql\u0131 tarix\u00e7\u0259si var: bir g\u00fcn Bab\u0131n day\u0131s\u0131 Hac\u0131 Seyyid M\u0259h\u0259mm\u0259d V\u0259d olunan K\u0259sin (Sahib- Zaman\u0131n) \u00f6z bac\u0131s\u0131 o\u011flu oldu\u011funu e\u015fidib, inkar ets\u0259 d\u0259, bu m\u0259s\u0259l\u0259ni ara\u015fd\u0131rmaq q\u0259rar\u0131na g\u0259lir. O, 1861-ci ild\u0259 Ba\u011fdada g\u0259lir v\u0259 B\u0259haullah il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcr. B\u0259haullah ona deyir: \u00abHeyf, sizin ail\u0259nizd\u0259 zahir olan bu Nura ki, siz Ondan m\u0259hrumsunuz.\u00bb Hac\u0131 Seyid M\u0259h\u0259mm\u0259d cavab\u0131nda bildirir: \u00abBiz Sahib-Zaman haqq\u0131nda \u00e7ox v\u0259sfl\u0259r e\u015fitmi\u015fik. Onun m\u00fcbar\u0259k ad\u0131n\u0131 e\u015fid\u0259nd\u0259 daim t\u0259zim etmi\u015fik. Amma indi deyirl\u0259r ki, o Qaim bizim bac\u0131m\u0131z o\u011fludur\u00bb.<\/p>\n<p>B\u0259haullah buyurur ki, onlar bu m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan suallar\u0131n\u0131 yaz\u0131b g\u0259tirsinl\u0259r. Hac\u0131 Seyid M\u0259h\u0259mm\u0259d t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr edib gedir v\u0259 s\u0259h\u0259ri g\u00fcn B\u0259haullaha\u00a0 d\u00f6rd sual t\u0259qdim edir. B\u0259haullah h\u0259min suallara cavab olaraq iki g\u00fcn, iki gec\u0259 \u0259rzind\u0259 (1861-ci il 15-16 yanvar tarixl\u0259rind\u0259)200 s\u0259hif\u0259d\u0259n ibar\u0259t \u00abKitabi-\u0130qan\u00bb\u0131 nazil edir. Sonradan bu yaz\u0131n\u0131n \u00fcz\u00fc k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259r\u0259k b\u0259hail\u0259r aras\u0131nda yay\u0131l\u0131r. Bu kitab \u0259vv\u0259l \u00abRisaleyi-Xal\u00bb (\u00abDay\u0131ya Risal\u0259\u00bb), sonralar is\u0259 \u00abKitabi\u2011\u0130qan\u00bb adland\u0131r\u0131l\u0131r.\u00abKitabi-\u0130qan\u00bb\u0131n\u00a0 Bab\u0131n ail\u0259sind\u0259 saxlan\u0131lan \u0259sli 1948-ci ild\u0259 \u015e\u00f6vqi \u018ff\u0259ndiy\u0259 t\u0259qdim olunmu\u015f v\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 Hayfada, Beyn\u0259lxalq B\u0259hai Arxivind\u0259dir.<\/p>\n<p>Kitabi-\u0130qan, B\u0259haullah\u0131n h\u0259m d\u0259 n\u0259\u015fr olunan ilk \u0259s\u0259ri idi. Kitab Hindistan\u0131n Bombey (indiki Mumbay) \u015f\u0259h\u0259rind\u0259, hicri 1299 (miladi 1882) tarixind\u0259 &#8220;Hasani Z\u00edvar Press&#8221; m\u0259tb\u0259\u0259sind\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015fdur. \u0130lk d\u0259f\u0259 1904-c\u00fc ild\u0259 ingilis dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilmi\u015fdir. O, B\u0259haullah\u0131n ingilis dilind\u0259 \u00e7\u0131xan ilk \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n biri say\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Kitab iki hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir: birinci hiss\u0259 \u0130lahi V\u0259hyin m\u00fct\u0259r\u0259qqi olmas\u0131v\u0259 dinl\u0259rin Allah\u0131n B\u00f6y\u00fck Paln\u0131na uy\u011fun olaraq ard\u0131c\u0131l g\u0259li\u015fi, h\u0259r bir b\u00f6y\u00fck Dininin \u0259vv\u0259lkil\u0259ri q\u0259bul etm\u0259si v\u0259 \u00e7ox vaxt \u00f6rt\u00fcl\u00fc ifad\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259n sonra g\u0259l\u0259c\u0259k Dinin x\u0259b\u0259rini verm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015fdur. M\u0259hs bu hiss\u0259d\u0259 biz Bir \u00dcmumi din v\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259rin bir olmas\u0131 konsepsiyas\u0131 il\u0259 tan\u0131\u015f oluruq. B\u0259haullah yaz\u0131r:<\/p>\n<p>\u201c<em>\u018flb\u0259tt\u0259 Allah\u0131n b\u00fct\u00fcn Pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259ri Onun sevimlil\u0259ri\u00addirl\u0259r, Onun M\u00fcq\u0259dd\u0259sl\u0259ri v\u0259 Onun se\u00e7ilmi\u015f M\u00fcjd\u0259\u00e7il\u0259ridir, ham\u0131s\u0131 bir n\u0259f\u0259r kimi Onun ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r v\u0259 Onun m\u00fck\u0259m\u00adm\u0259lli\u00adyini t\u0259c\u0259ss\u00fcm etdirirl\u0259r. Onlar\u0131 bir-birind\u0259n ancaq Onlar\u0131n V\u0259hyl\u0259rinin g\u00fcc\u00fc v\u0259 Onlar\u0131n hal\u0259l\u0259rinin sa\u00e7d\u0131\u011f\u0131 nurun parlaq\u00adl\u0131\u011f\u0131 f\u0259rql\u0259ndirir<\/em>\u201d<\/p>\n<p>V\u0259 ya ba\u015fqa bir yerd\u0259 yaz\u0131r:<\/p>\n<p>\u201c&#8230;<em>b\u00fct\u00fcn Pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259r Allah\u0131n \u018fmrinin m\u00fcxt\u0259lif libaslara b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015f Heyk\u0259ll\u0259ridir. \u018fg\u0259r s\u0259n diqq\u0259tl\u0259 baxsan, g\u00f6r\u0259rs\u0259n ki, Onlar\u0131n ham\u0131s\u0131 bir \u00e7ad\u0131rda sakindirl\u0259r, bir g\u00f6yd\u0259 u\u00e7ur, bir taxtda \u0259yl\u0259\u015fib, bir nitqi s\u00f6yl\u0259yir v\u0259 eyni bir Dini b\u0259yan edirl\u0259r\u201d.<\/em><\/p>\n<p>B\u0259haullah \u201cKitabi-\u0130qan\u201dda ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc bu konsepsiyan\u0131 sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 nazil etdiyi Yaz\u0131lar\u0131nda d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 t\u0259krarlay\u0131r v\u0259 \u00d6z z\u00fchurunun da bu V\u0259hy silsil\u0259sind\u0259 n\u00f6vb\u0259ti m\u0259rh\u0259l\u0259 oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir. Ba\u015fqa \u0130lahi Z\u00fchurlar kimi B\u0259haullah\u0131 da din xadiml\u0259ri a\u011flas\u0131\u011fmaz z\u00fclml\u0259r\u0259 m\u0259ruz qoymu\u015flar. O bu haqda yaz\u0131r:<\/p>\n<p><em>\u201cDe: Ey y\u0259hudil\u0259r, \u0259g\u0259r siz ikinci d\u0259f\u0259 Ruhu \u00e7arm\u0131xa \u00e7\u0259km\u0259k ist\u0259yirsinizs\u0259, Allaha and olsun, bu h\u0259min ruhdur ki, sizin aran\u0131zda z\u00fchur etmi\u015fdir. El\u0259 is\u0259 ist\u0259diyinizi edin, \u00e7\u00fcnki O, \u00f6z can\u0131n\u0131 Allah\u0131n yolunda qurban demi\u015fdir..<\/em><\/p>\n<p><em>De: Ey \u0130ncil \u0259hli, \u0259g\u0259r siz Allah\u0131n r\u0259sulu M\u0259h\u0259mm\u0259di q\u0259tl\u0259 yetirm\u0259k ist\u0259yirsinizs\u0259, Allaha and olsun, bu, Onun \u00f6z\u00fcd\u00fcr ki, haqqla z\u00fchur etmi\u015fdir. El\u0259 is\u0259 ist\u0259diyinizi edin, \u00e7\u00fcnki O, \u015f\u0259r\u0259f s\u0259lt\u0259n\u0259tind\u0259 M\u0259hbubunun g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 m\u00fc\u015ftaqd\u0131r&#8230;.<\/em><\/p>\n<p><em>De: Ey Quran \u0259hli, \u0259g\u0259r siz B\u0259yan\u0131 nazil ed\u0259n \u018flinin (Bab\u0131n) v\u00fccudunu asmaq ist\u0259yirsinizs\u0259, Allaha and olsun, bu, Onun M\u0259hbubudur ki, ba\u015fqa adla z\u00fchur etmi\u015f v\u0259 m\u0259nalar\u0131n k\u00f6lg\u0259\u00adsind\u0259 m\u00fctl\u0259q h\u00f6kmranl\u0131qla g\u0259lmi\u015fdir&#8230;<\/em><\/p>\n<p><em>Ey B\u0259yan \u0259hli, \u0259g\u0259r siz \u018flinin dili il\u0259, ondan \u0259vv\u0259l M\u0259h\u0259mm\u0259din dili il\u0259, ondan qabaq is\u0259 Ruhun (\u0130san\u0131n) dili il\u0259 m\u00fcjd\u0259si verilmi\u015f \u015e\u0259xsin qan\u0131n\u0131 t\u00f6km\u0259k ist\u0259yirsinizs\u0259, budur, O, sizin aran\u0131zdad\u0131r v\u0259 Onun yan\u0131nda sizin ist\u0259dikl\u0259riniz\u0259 mane olacaq bir k\u00f6m\u0259k\u00e7i yoxdur. Bunu bilin!\u201d<\/em><\/p>\n<p>Kitabi-\u0130qan\u0131n birinci hiss\u0259sind\u0259 B\u0259haullah h\u0259m d\u0259 M\u00fcq\u0259dd\u0259s Kitablarda tez-tez s\u0259sl\u0259n\u0259n v\u0259 inanlar t\u0259r\u0259find\u0259n fiziki anlamda qavral\u0131nan \u201cG\u00fcn\u0259\u015fin qaralmas\u0131\u201d, \u201cg\u00f6y\u00fcn par\u00e7alanmas\u0131\u201d, \u201culduzlar\u0131n t\u00f6k\u00fclm\u0259si\u201d anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131n h\u0259qiqi m\u0259nas\u0131n\u0131 izah edir:<\/p>\n<p>\u201c<em>&#8230; \u201cg\u00fcn\u0259\u015f\u201d v\u0259 \u201cay\u201d t\u0259birl\u0259rind\u0259n m\u0259qs\u0259d sad\u0259c\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259n kainat\u0131n g\u00fcn\u0259\u015f v\u0259 ay\u0131 deyildir.. \u201cg\u00fcn\u0259\u015f\u201d dey\u0259rk\u0259n o H\u0259qiq\u0259t G\u00fcn\u0259\u015fl\u0259ri (\u0130lahi Z\u00fchurlar) n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. Bu H\u0259qiq\u0259t G\u00fcn\u0259\u015fl\u0259ri Allah\u0131n sif\u0259tl\u0259ri v\u0259 adlar\u0131 al\u0259mind\u0259 Onun k\u00fclli M\u0259zh\u0259rl\u0259ridir. Nec\u0259 ki g\u00f6r\u00fcn\u0259n g\u00fcn\u0259\u015f \u00a0Allah\u0131n \u0259mri il\u0259 yarad\u0131l\u0131\u015f al\u0259mind\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259n h\u0259r \u015feyin inki\u015faf\u0131na k\u00f6m\u0259k edir, el\u0259c\u0259 d\u0259, ilahi G\u00fcn\u0259\u015fl\u0259r \u00f6z inay\u0259t v\u0259 t\u0259rbiy\u0259vi t\u0259sirl\u0259ri il\u0259 elm v\u0259 iqan \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259rinin \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xmas\u0131na s\u0259b\u0259b olurlar.. \u201cg\u00fcn\u0259\u015f qaralacaq, ay \u00f6z i\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 verm\u0259y\u0259c\u0259k, ulduzlar g\u00f6yd\u0259n t\u00f6k\u00fcl\u0259c\u0259k\u201d s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 \u00fcl\u0259malar\u0131n d\u00fcz yoldan azmas\u0131 v\u0259 ilahi v\u0259hyl\u0259 t\u0259sbit olunmu\u015f qanunlar\u0131n l\u0259\u011fvi n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur&#8230;Eyni c\u00fcr d\u0259, son Saat\u0131n, Qiyam\u0259t G\u00fcn\u00fcn\u00fcn g\u0259li\u015finin bir \u0259lam\u0259ti olan \u201cg\u00f6y\u00fcn par\u00e7alanmas\u0131\u201d t\u0259birinin m\u0259nas\u0131n\u0131..d\u0259rk etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f&#8230;\u201cG\u00f6y\u201d d\u0259n m\u0259qs\u0259d dinin g\u00f6y\u00fcd\u00fcr ki, h\u0259r bir Z\u00fchurda y\u00fcks\u0259lir\u00a0 v\u0259 sonrak\u0131 Z\u00fchurda par\u00e7alan\u0131r. \u201cPar\u00e7alanma\u201d o dem\u0259kdir ki, \u0259vv\u0259lki h\u00f6kml\u0259r \u0259v\u0259zl\u0259nir v\u0259 l\u0259\u011fv olunur&#8230; \u201d.<\/em><\/p>\n<p>B\u0259haullah Qurani-K\u0259rimd\u0259 s\u0259sl\u0259ndiril\u0259n \u201c\u0259hli-kitab\u201d anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n y\u0259hudi v\u0259 xristian \u00fcmm\u0259tinin din xadiml\u0259rin\u0259 aid oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir v\u0259 bununla da\u00a0 yaln\u0131\u015f olaraq q\u0259bul edil\u0259n \u201cl\u0259n\u0259tl\u0259nmi\u015f \u00fcmm\u0259t (xalq)\u201d anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u00fcn x\u0259tt \u00e7\u0259kir.<\/p>\n<p><em>\u201cH\u0259r bir d\u00f6vrd\u0259 din ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 \u00f6z q\u00f6vm\u00fcn\u00fcn \u0259b\u0259di xilas sahill\u0259rin\u0259 yeti\u015fm\u0259l\u0259rin\u0259 mane olmu\u015flar&#8230;b\u0259zil\u0259ri hakimiyy\u0259t h\u0259risliyind\u0259n, dig\u0259rl\u0259ri d\u0259 bilik v\u0259 anlay\u0131\u015f azl\u0131\u011f\u0131ndan. Ayd\u0131nd\u0131r ki, \u00f6z insanlar\u0131n\u0131Allah\u0131n d\u00fcz yolundan azd\u0131ran \u201cKitab \u0259hli\u201d dey\u0259rk\u0259n, m\u0259hz o d\u00f6vr\u00fcn \u00fcl\u0259malar\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur ..\u201d <\/em><\/p>\n<p>Kitab\u0131n ikinci v\u0259 b\u00f6y\u00fck hiss\u0259si Bab\u0131n Missiyas\u0131n\u0131n h\u0259m teoloji, h\u0259m d\u0259 konkret m\u0259ntiqi d\u0259lill\u0259r \u0259sas\u0131nda s\u00fcbutu \u0259traf\u0131nda m\u0259nal\u0131 s\u00f6hb\u0259tl\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir.\u00a0B\u0259haullah Bibliya m\u0259tnl\u0259rin\u0259 istinad\u0259n M\u0259h\u0259mm\u0259din g\u0259li\u015fini, Quran m\u0259tnl\u0259ri \u0259sas\u0131nda Bab\u0131n g\u0259li\u015fini \u0259sasland\u0131r\u0131r. Bu hiss\u0259nin \u0259n m\u0259\u015fhur v\u0259 sevil\u0259n hiss\u0259l\u0259rind\u0259n biri &#8220;H\u0259qiqi axtaran\u0131n l\u00f6vh\u0259si&#8221; kimi tan\u0131n\u0131r. Burada maraql\u0131 m\u0259qamlardan biri B\u0259haullah\u0131n \u0130mam H\u00fcseynin m\u0259qam\u0131na verdiyi y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tdir.<\/p>\n<p><em>\u201cBundan \u0259lav\u0259, H\u00fcseynin \u015f\u0259hidliyi zaman\u0131 olan utancverici v\u0259ziyy\u0259ti xat\u0131rlay\u0131n. Onun t\u0259nhal\u0131\u011f\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ki, nec\u0259, zahir\u0259n ona k\u00f6m\u0259k ed\u0259c\u0259k, onun b\u0259d\u0259nini k\u0259f\u0259nl\u0259yib d\u0259fn ed\u0259c\u0259k bir kims\u0259 tap\u0131lmad\u0131. Amma buna da bax\u0131n ki, bu g\u00fcn,\u00a0 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n ucqar n\u00f6qt\u0259l\u0259rind\u0259n olanlar onun \u015f\u0259hid d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fc yeri axtararaq ziyar\u0259t libas\u0131n\u0131 geyinirl\u0259r ki, ba\u015flar\u0131n\u0131 onun m\u0259qam\u0131n\u0131n astanas\u0131nda qoysunlar! Allah\u0131n iqtidar v\u0259 q\u00fcdr\u0259ti bel\u0259dir! Onun s\u0259lt\u0259n\u0259t v\u0259 \u0259z\u0259m\u0259tinin c\u0259lal\u0131 bel\u0259dir!&#8230;\u201d<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0<\/em><\/p>\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, m\u00fcxt\u0259lif din v\u0259 m\u0259zh\u0259bl\u0259rd\u0259 \u0130hahi Z\u00fchurlar\u0131n (Pey\u011f\u0131mb\u0259rl\u0259rin) m\u0259qam\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 ziddiyy\u0259tli bax\u0131\u015flar m\u00f6vcuddur. B\u0259haullah bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 d\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirir.<\/p>\n<p><em>\u201c\u018fg\u0259r Allah\u0131n k\u00fclli-M\u0259zh\u0259rl\u0259rind\u0259n h\u0259r hans\u0131 biri elan ets\u0259 ki, \u201cM\u0259n Allaham!\u201d O, h\u0259qiq\u0259t\u0259n do\u011fru s\u00f6yl\u0259mi\u015f olur v\u0259 bundan he\u00e7 bir \u015f\u00fcbh\u0259 ola <\/em><em>bilm\u0259z. Zira d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 n\u00fcmayi\u015f etdirilmi\u015fdir ki, onlar\u0131n z\u00fchuru, sif\u0259t v\u0259 adlar\u0131 il\u0259 Allah\u0131n z\u00fchuru, Onun ad v\u0259 sif\u0259tl\u0259ri bu d\u00fcnyada t\u0259zah\u00fcr edir. V\u0259 \u0259g\u0259r onlardan h\u0259r hans\u0131 biri b\u0259yan ets\u0259 ki: \u201cM\u0259n Allah\u0131n El\u00e7isiy\u0259m,\u201d O da h\u0259qiq\u0259ti, \u015f\u00fcbh\u0259siz h\u0259qiq\u0259ti s\u00f6yl\u0259mi\u015f olur. Bu i\u015f\u0131qda baxd\u0131qda, onlar\u0131n ham\u0131s\u0131 Uca Sultan\u0131n, o d\u0259yi\u015fm\u0259z C\u00f6vh\u0259rin El\u00e7il\u0259ridir. V\u0259 \u0259g\u0259r onlar\u0131n ham\u0131s\u0131 b\u0259yan ets\u0259l\u0259r ki: \u201cM\u0259n Pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259rin m\u00f6h\u00fcr\u00fcy\u0259m\u201d(Xat\u0259mi-N\u0259bi) onlar yen\u0259 d\u0259, c\u00fczi d\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 olmadan ancaq h\u0259qiq\u0259ti s\u00f6yl\u0259mi\u015f olurlar. \u00c7\u00fcnki onlar\u0131n ham\u0131s\u0131 bir \u015f\u0259xs, bir q\u0259lb, bir varl\u0131q v\u0259 bir z\u00fchurdurlar. Onlar\u0131n ham\u0131s\u0131 \u201c\u018fvv\u0259lin\u201d v\u0259 \u201cSonun\u201d, \u201cBirinci v\u0259 Ax\u0131r\u0131nc\u0131n\u0131n,\u201d&#8230; V\u0259 \u0259g\u0259r onlar des\u0259l\u0259r: \u201cBiz Allah\u0131n b\u0259nd\u0259l\u0259riyik,\u201d bu da a\u015fkar v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259siz bir ger\u00e7\u0259kdir. Zira onlar son d\u0259r\u0259c\u0259 y\u00fcks\u0259k b\u0259nd\u0259lik m\u0259qam\u0131nda z\u00fchur etmi\u015fl\u0259r, el\u0259 bir b\u0259nd\u0259lik ki, he\u00e7 bir insan ona yeti\u015f\u0259 bilm\u0259z. Odur ki, onlar\u0131n s\u00f6yl\u0259dikl\u0259ri h\u0259r \u015fey, ist\u0259r Allahl\u0131q, R\u0259blik, Pey\u011f\u0259mb\u0259rlik, N\u0259bilik, V\u0259lilik, H\u0259varilik v\u0259 ya B\u0259nd\u0259lik m\u0259qamlar\u0131 olsun, ham\u0131s\u0131 do\u011frudur v\u0259 buna he\u00e7 bir \u015f\u00fcbh\u0259 yoxdur\u201d. <\/em><\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, Kitab\u0131-\u0130qan d\u00fcnyan\u0131n b\u00f6y\u00fck dinl\u0259rini par\u00e7alayan \u0259srlik \u0259ng\u0259ll\u0259ri silm\u0259kl\u0259 davam\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n bar\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f v\u0259 sars\u0131lmaz bir t\u0259m\u0259l qoydu\u011funu iddia edil\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>\u015e\u00f6vqi \u018ff\u0259ndi kitab\u0131n m\u0259zmununu x\u00fclasil\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k yaz\u0131r:<\/p>\n<p><em>\u0130ki y\u00fcz s\u0259hif\u0259d\u0259.. bir olan Allah\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 birliyini elan edir; dini h\u0259qiq\u0259tin nisbiliyini v\u0259 \u0130lahi v\u0259hyin davaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259yir; Pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259rin birliyini, mesajlar\u0131n\u0131n universall\u0131\u011f\u0131n\u0131, t\u0259m\u0259l t\u0259liml\u0259rinin ox\u015farl\u0131\u011f\u0131n\u0131, kitablar\u0131n\u0131n m\u00fcq\u0259dd\u0259sliyini v\u0259 m\u0259qamlar\u0131n\u0131n ikili oldu\u011funu t\u0259sdiql\u0259yir; h\u0259r ya\u015fdan olan ilahiyyat\u00e7\u0131lar\u0131n korlu\u011funu v\u0259 az\u011f\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0131nay\u0131r;<\/em><em>\u018fhdi-C\u0259didd\u0259n alleqorik par\u00e7alar\u0131ndan, Quran\u0131n m\u00fc\u0259mmal\u0131 ay\u0259l\u0259rind\u0259n v\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n apar\u0131c\u0131 dini sisteml\u0259rinin ard\u0131c\u0131llar\u0131n\u0131 ay\u0131ran v\u0259 bir-birind\u0259n ay\u0131ran \u0259srl\u0259r boyu ya\u015fanan anla\u015f\u0131lmazl\u0131qlar\u0131, \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri v\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi do\u011furan sirli m\u00fcs\u0259lman h\u0259disl\u0259rind\u0259n sitat g\u0259tirir v\u0259 izah edir; h\u0259r bir h\u0259qiqi axtar\u0131c\u0131n\u0131n axtar\u0131\u015f\u0131n\u0131n m\u0259qs\u0259din\u0259 \u00e7atmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas \u015f\u0259rtl\u0259ri sadalay\u0131r; Bab\u0131n V\u0259hyinin do\u011frulu\u011funu, \u0259z\u0259m\u0259tini v\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tini n\u00fcmayi\u015f etdirir;<\/em><em>\u015fagirdl\u0259rinin q\u0259hr\u0259manl\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 s\u0259daq\u0259tini alq\u0131\u015flay\u0131r; B\u0259yan \u0259hlin\u0259 v\u0259d edil\u0259n v\u0259hyin d\u00fcnya miqyasl\u0131 q\u0259l\u0259b\u0259sini qabaqcadan x\u0259b\u0259r verir; M\u0259ry\u0259min safl\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 g\u00fcnahs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruyur<\/em><em>; <\/em><em>\u0130slam dininin imamlar\u0131n\u0131 t\u0259rifl\u0259yir; \u0130mam H\u00fcseynin \u015f\u0259hidliyi qeyd edir v\u0259 m\u0259n\u0259vi n\u00fcfuzunu t\u0259rifl\u0259yir;<\/em><em>&#8220;Qay\u0131d\u0131\u015f&#8221;, &#8220;Qiyam\u0259t&#8221;, &#8220;Pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259rin m\u00f6h\u00fcr\u00fc&#8221; v\u0259 &#8220;Dirilm\u0259&#8221; kimi simvolik terminl\u0259rin m\u0259nas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131qlay\u0131r; \u0130lahi v\u0259hyin \u00fc\u00e7 m\u0259rh\u0259l\u0259sini g\u00f6st\u0259rir v\u0259 ay\u0131r\u0131r; v\u0259 canl\u0131 ifad\u0259l\u0259rd\u0259 &#8220;Allah \u015f\u0259h\u0259ri&#8221; nin \u015fan v\u0259 m\u00f6c\u00fcz\u0259l\u0259rind\u0259n b\u0259hs edir\u201d.<\/em><\/p>\n<p><strong>Az\u0259r C\u0259f\u0259rov<\/strong><\/p>\n<p>B\u0259hai dini icmas\u0131n\u0131n ictimai \u018flaq\u0259l\u0259r ofisinin koordinatoru<\/p>\n<p>Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin dosenti<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"16493\">Yaz\u0131ya 304 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Babil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n (1844-1852) Yeni d\u00f6vr \u0130ran tarixind\u0259 x\u00fcsusi yeri vard\u0131r. 1844-ci il may\u0131n 23-d\u0259 \u0130ran\u0131n \u015eiraz \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Seyid \u018fli M\u0259h\u0259mm\u0259d Bab \u00d6z\u00fcn\u00fc \u0130lahi Z\u00fchur elan edir. Bil\u00addi\u00adrir ki, Onun \u0259sas m\u0259qs\u0259di insanlar\u0131 M\u00fcq\u0259dd\u0259s Kitablarda V\u0259d Olunan daha q\u00fcdr\u0259tli \u0130lahi Z\u00fchuru q\u0259bul etm\u0259y\u0259 haz\u0131rlamaqd\u0131r. Bab\u0131n \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131 \u0130randa babil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131na s\u0259b\u0259b olur. Bab 1850-ci ild\u0259 T\u0259brizd\u0259 edam [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[20,3],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16493"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=16493"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16493\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16495,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16493\/revisions\/16495"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=16493"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=16493"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=16493"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}