{"id":16847,"date":"2021-07-30T22:51:33","date_gmt":"2021-07-30T17:51:33","guid":{"rendered":"http:\/\/kultur.az\/?p=16847"},"modified":"2021-07-30T23:33:01","modified_gmt":"2021-07-30T18:33:01","slug":"alic%c9%99nab-duygular-v%c9%99-n%c9%99cib-hissl%c9%99r-carcisi-akif-abbasov","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=16847","title":{"rendered":"AL\u0130C\u018fNAB DUY\u011eULAR V\u018f N\u018fC\u0130B H\u0130SSL\u018fR CAR\u00c7ISI AK\u0130F ABBASOV"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/bu.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignleft wp-image-16853 \" src=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/bu-300x225.jpg\" alt=\"bu\" width=\"465\" height=\"349\" \/><\/a>G\u00f6rk\u0259mli m\u00fct\u0259f\u0259kkir-pedaqoq Mirz\u0259 \u018fbd\u00fcrr\u0259him Tal\u0131bov yaz\u0131r ki: \u201cM\u0259n\u015f\u0259, r\u0259ng, cins v\u0259 dig\u0259r m\u0259nsubiyy\u0259tl\u0259rd\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq, h\u0259r xalq\u0131n, h\u0259r mill\u0259tin el\u0259 o\u011ful v\u0259 q\u0131zlar\u0131 olmu\u015fdur ki, \u00f6z t\u0259f\u0259kk\u00fcr, bilik v\u0259 ilham m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259n qidalanaraq, \u0259b\u0259diyy\u0259t\u0259 qovu\u015fan \u0259s\u0259rl\u0259r yarad\u0131b, \u00fcmumb\u0259\u015f\u0259r x\u0259zin\u0259sin\u0259 vermi\u015fl\u0259r. Bunlara aliml\u0259r, m\u00fct\u0259f\u0259kkirl\u0259r v\u0259 s\u0259n\u0259tkarlar ordusu dey\u0259rl\u0259r. B\u00fct\u00fcn b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin borcu budur ki, bunlar\u0131n biz\u0259 b\u0259x\u015f etdiyi abid\u0259l\u0259ri v\u0259 \u0259b\u0259di miras\u0131 h\u0259v\u0259sl\u0259 \u00f6yr\u0259nib, h\u0259r k\u0259s \u00f6z g\u00fcc\u00fc v\u0259 qavraya bildiyi q\u0259d\u0259r onlardan pay g\u00f6t\u00fcrs\u00fcn. Bu elm v\u0259 \u0259d\u0259b x\u0259zin\u0259sind\u0259n pay\u0131 \u00e7ox olan\u0131n s\u0259ad\u0259ti d\u0259 \u00e7ox olar\u201d. B\u0259li, bel\u0259 \u0259b\u0259diyy\u0259t\u0259 qovu\u015fan v\u0259 \u00fcmumb\u0259\u015f\u0259r x\u0259zin\u0259sin\u0259 \u00e7evril\u0259n \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 peda\u00adqogika elml\u0259ri doktoru, professor, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259m\u0259kdar m\u00fc\u0259llimi Akif Nura\u011fa o\u011flu Abbasovun \u201cMilli \u0259xlaq v\u0259 ail\u0259 etikas\u0131\u201d adl\u0131 d\u0259rsliyidir (Bak\u0131: M\u00fct\u0259r\u00adcim, 2010, 320 s\u0259h.). \u018fminlikl\u0259 dey\u0259 bil\u0259rik ki, Nizaminin, S\u0259di \u015eirazinin, Mara\u011fal\u0131 \u018fvh\u0259\u00addi\u00adnin, N\u0259sir\u0259ddin Tusinin v\u0259 dig\u0259rl\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259ri il\u0259 \u00e7a\u011fda\u015f d\u00f6vr\u00fcm\u00fcz aras\u0131nda ne\u00e7\u0259 y\u00fczil\u00adlik\u00adl\u0259r varsa, Akif Abbasovun m\u00fcdrik fikirl\u0259r, hekay\u0259l\u0259r, sual v\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131qlarla z\u0259ngin\u00adl\u0259\u015f\u00addir\u00addiyi \u201cMilli \u0259xlaq v\u0259 ail\u0259 etikas\u0131\u201d adl\u0131 d\u0259rsliyi d\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k y\u00fczillik\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 v\u0259\u00adr\u0259q\u00adl\u0259n\u0259c\u0259k, \u0259ld\u0259n-\u0259l\u0259 ke\u00e7\u0259c\u0259k \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259n olacaqd\u0131r.<\/p>\n<p>\u00c7a\u011fda\u015f d\u00f6vr\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u0259n iqtidarl\u0131 alimi, g\u00f6rk\u0259mli pedaqoq v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131ndan olan Akif Abbasovun \u201cMilli \u0259xlaq v\u0259 ail\u0259 etikas\u0131\u201d adl\u0131 d\u0259rsliyi d\u00f6rd b\u00f6lm\u0259d\u0259n (f\u0259sild\u0259n) iba\u00adr\u0259t\u00addir. \u201cMilli \u0259xlaq v\u0259 ail\u0259 etikas\u0131n\u0131n \u00fcmumi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri\u201d adl\u0131 I b\u00f6lm\u0259d\u0259 Akif m\u00fc\u0259llim \u0259x\u00adla\u00adq\u0131n yaranmas\u0131 v\u0259 inki\u015faf\u0131ndan, Az\u0259rbaycan \u015fifah\u0131 xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131ndak\u0131 milli-m\u0259n\u0259vi d\u0259\u00ady\u0259rl\u0259rd\u0259n, \u201cAvesta\u201dda, islam dinind\u0259 v\u0259 \u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dastan\u0131nda \u0259xlaqi t\u0259\u00adli\u00admin mahiyy\u0259tind\u0259n, h\u0259m\u00e7inin Nizami G\u0259nc\u0259vinin, N\u0259sir\u0259ddin Tusinin, \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tayinin, M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin, Az\u0259rbaycan maarif\u00e7il\u0259rinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 ail\u0259 m\u00fc\u00adna\u00adsib\u0259ti m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin inc\u0259 v\u0259 h\u0259ssas m\u0259qamlar\u0131ndan s\u00f6z a\u00e7m\u0131\u015f, t\u0259dqiq-t\u0259hlil s\u00fczg\u0259cind\u0259n ke\u00e7irmi\u015fdir. M\u00fcq\u0259dd\u0259s kitablardak\u0131 t\u0259rbiy\u0259edici imkanlardan, h\u0259m\u00e7inin Z\u0259rd\u00fc\u015ft pey\u00ad\u011f\u0259m\u00adb\u0259r (\u0259), M\u0259h\u0259mm\u0259d Pey\u011f\u0259mb\u0259r (\u0259), H\u0259zr\u0259ti \u018fli (\u0259), \u00f6vliya bildikl\u0259rimiz Abdullah bin M\u00fc\u00adbar\u0259k, \u018fbd\u00fcl Qadir Gilani, \u018fbu S\u0259id X\u0259rraz, C\u00fcneyd Ba\u011fdad, Sirri S\u0259d\u0259qi v\u0259 ba\u015fqa bu kimi b\u00f6y\u00fck zatlardan b\u0259hs ed\u0259n professor ail\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 m\u0259n\u0259vi xarakter(l\u0259r) m\u00fc\u0259y\u00ady\u0259nl\u0259\u015fdirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bu bir faktd\u0131r ki, \u0259srl\u0259r ke\u00e7mi\u015f, b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t tarixind\u0259 k\u00f6kl\u00fc d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r, yeni d\u0259\u00adyi\u00ad\u015fiklikl\u0259r olmu\u015fdur. Ancaq Akif Abbasovun s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 des\u0259k \u0259xlaq n\u0259 q\u0259d\u0259r inki\u015faf et\u00admi\u015f olsa da, forma v\u0259 m\u0259zmun d\u0259yi\u015fs\u0259 d\u0259 yen\u0259 d\u0259 \u00f6t\u0259n \u0259srl\u0259rd\u0259 ail\u0259 haqq\u0131nda deyil\u0259n t\u0259r\u00adbi\u00ady\u0259vi fikirl\u0259rin d\u0259y\u0259ri he\u00e7 d\u0259 azalmam\u0131\u015fd\u0131r. Bu g\u00fcn d\u0259 ail\u0259y\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131q, qad\u0131n\u0131n s\u0259da\u00adq\u0259\u00adti, ki\u015fi qeyr\u0259ti, qad\u0131n ism\u0259ti, ail\u0259nin \u015f\u0259r\u0259fini qorumaq v\u0259 s. milli d\u0259y\u0259rl\u0259r aras\u0131nda x\u00fcsusi yer tu\u00adtur. Xalq pedaqogikas\u0131na geni\u015f yer ay\u0131ran Akif Abbasov bu kimi ibr\u0259tamiz misallar g\u0259\u00adtirir: \u201cArvad\u0131n ism\u0259ti-\u0259rin izz\u0259ti\u201d, \u201cVar\u0131n\u0131 itir\u0259n az \u015fey itir\u0259r, namusunu itir\u0259n \u00e7ox \u015fey\u201d, \u201cAil\u0259 xo\u015fb\u0259xtliyin a\u00e7ar\u0131d\u0131r\u201d, \u201cA\u011f\u0131ll\u0131 g\u0259linin ail\u0259d\u0259 \u00fcz\u00fc a\u011f olar\u201d, \u201cA\u011f\u0131ll\u0131 g\u0259lin \u0259r evind\u0259 h\u0259m yar\u0131yar, h\u0259m qar\u0131yar\u201d, \u201cAil\u0259d\u0259 yan\u0131lmaq yamanl\u0131q g\u0259tir\u0259r\u201d, \u201cAil\u0259nin \u00fcz\u00fca\u011fl\u0131\u011f\u0131 na\u00admus\u00addur\u201d, \u201cAil\u0259y\u0259 xor baxan al\u0259m\u0259 d\u0259 xor baxar\u201d, \u201cAil\u0259nin sirri, s\u00f6z\u00fc ail\u0259d\u0259 qalar\u201d, \u201cAr\u00adva\u00add\u0131 t\u0259nb\u0259l olan ki\u015finin i\u015fi \u0259ng\u0259l olar\u201d v\u0259 s. Professor haql\u0131 olaraq qeyd edir ki, xalq t\u0259\u00adf\u0259k\u00adk\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u0259n g\u00f6z\u0259l, bariz n\u00fcmun\u0259l\u0259rinin topland\u0131\u011f\u0131 folklor insanlar\u0131 m\u0259n\u0259vi bax\u0131mdan saf\u00adla\u015fd\u0131r\u0131r, bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t kimi kamill\u0259\u015fdirir, yetkinl\u0259\u015fdirir. Bel\u0259 n\u00fcmun\u0259l\u0259r ail\u0259 v\u0259 m\u0259kt\u0259b u\u015faq\u00adlar\u0131n\u0131n, yeniyetm\u0259 v\u0259 g\u0259ncl\u0259rin t\u0259rbiy\u0259sind\u0259 istifad\u0259 olunmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Professor Akif Abbasov \u201cAvesta\u201d v\u0259 islam dinind\u0259ki ail\u0259y\u0259 ciddi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini d\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 saxlam\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259r iki \u0259s\u0259rd\u0259n n\u00fc\u00admun\u0259l\u0259r g\u0259tir\u0259r\u0259k g\u00f6st\u0259rir ki, ail\u0259 t\u0259rbiy\u0259si prosesind\u0259 bihud\u0259 yer\u0259 t\u0259l\u0259bkarl\u0131\u011f\u0131 azalt\u00admaq, ehtiyac duyulmadan t\u0259rbiy\u0259 olunana ac\u0131yaraq r\u0259hmdillik, yersiz m\u0259rh\u0259m\u0259t g\u00f6s\u00adt\u0259r\u00adm\u0259k, g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getm\u0259k, s\u0259rt t\u0259dbir g\u00f6rm\u0259k, laz\u0131m g\u0259ldiyi halda ba\u011f\u0131\u015flamaq u\u015fa\u011f\u0131n \u0259xlaq\u0131n\u0131 pozar, onu \u0259rk\u00f6y\u00fcn, s\u00f6ze\u015fitm\u0259z ed\u0259r.<\/p>\n<p>G\u00f6rk\u0259mli alim, professor Akif Abbasov \u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201dda ail\u0259 t\u0259rbiy\u0259si n\u00fcmun\u0259l\u0259rini d\u0259 \u0259trafl\u0131 v\u0259 maraql\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259dqiq-t\u0259hlil s\u00fczg\u0259cind\u0259n ke\u00e7irmi\u015fdir. Bel\u0259 ki, O\u011fuzlarda \u00f6vlada valideyn m\u0259h\u0259bb\u0259tini; o\u011flan v\u0259 q\u0131zlara ad qoyma m\u0259rasiminin nec\u0259 v\u0259 hans\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259\u015fkil olunmas\u0131n\u0131; qad\u0131na m\u00fcnasib\u0259ti; ail\u0259 \u015f\u0259r\u0259fini; \u00f6m\u00fcr-g\u00fcn yolda\u015flar\u0131n\u0131 ne\u00adc\u0259 se\u00e7m\u0259l\u0259rini; ail\u0259d\u0259 u\u015faqlar aras\u0131nda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin nec\u0259 t\u0259nziml\u0259nm\u0259sini; ail\u0259\u00adl\u0259rd\u0259 u\u015fa\u011fa(lara) t\u0259l\u0259bat\u0131n h\u0259llinin nec\u0259 tapmas\u0131n\u0131 t\u0259svir etmi\u015fdir. M\u00fc\u0259llif yaz\u0131r ki, O\u011fuz\u00adlarda ail\u0259nin \u015f\u0259r\u0259fini qorumaq ail\u0259nin b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259rinin m\u00fcq\u0259dd\u0259s borcu, v\u0259zif\u0259si he\u00adsab edilmi\u015fdir. Bu g\u00fcn d\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda, Az\u0259rbaycan xalq\u0131nda bu hiss son d\u0259r\u0259c\u0259 g\u00fcc\u00adl\u00fc\u00add\u00fcr. Ail\u0259nin namusunun, q\u0131z-g\u0259linin ism\u0259tinin qorunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn cavanlar\u0131m\u0131z, ail\u0259\u00adnin ba\u015f\u00ad\u00e7\u0131lar\u0131, qad\u0131nlar\u0131m\u0131z tarix\u0259n h\u0259r c\u00fcr m\u0259hrumiyy\u0259tl\u0259r\u0259, \u0259zab v\u0259 i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259r\u0259 sin\u0259 g\u0259r\u00admi\u015f, m\u00fc\u00adbariz\u0259 aparm\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>Bildiyimiz kimi, D\u0259d\u0259 Qorqud 54 \u00f6y\u00fcd s\u00f6yl\u0259mi\u015fdir. Bu 54 \u00f6y\u00fcd\u00fcn 16-s\u0131 ancaq ail\u0259 v\u0259 ail\u0259 t\u0259rbiy\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00f6y\u00fcdl\u0259r say\u0131l\u0131r ki, Akif m\u00fc\u0259llim d\u0259 bu kimi \u00f6y\u00fcdl\u0259ri an\u00adla\u00ad\u015f\u0131q\u00ad\u00adl\u0131 v\u0259 sad\u0259 dild\u0259 t\u0259hlil obyektin\u0259 \u00e7evirmi\u015fdir. Akif m\u00fc\u0259llim d\u0259rs v\u0259saitinin \u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201dda t\u0259rbiy\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri\u201d adl\u0131 yar\u0131mb\u00f6lm\u0259sind\u0259 \u00f6vlada olan ata sevgisini, ana m\u0259\u00adh\u0259bb\u0259tini, ail\u0259d\u0259 u\u015faqlar aras\u0131ndak\u0131 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri boylardan g\u0259tirdiyi fakt\u00adlar\u00adla, misallarla t\u0259svir edir v\u0259 b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 ail\u0259 etikas\u0131n\u0131n r\u0259mzi hesab edir. Bel\u0259 ki, Bayb\u00f6\u00adr\u0259\u00adnin o\u011flu Beyr\u0259yin \u201c\u00f6l\u00fcm\u201d x\u0259b\u0259rini e\u015fitm\u0259si v\u0259 atan\u0131n a\u011flamaqdan g\u00f6zl\u0259rinin tutulmas\u0131, 16 illik ayr\u0131l\u0131qdan sonra o\u011fluna qovu\u015fmas\u0131, o\u011flu oldu\u011funa \u0259min olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn, o\u011flunun (Beyr\u0259yin) \u00e7\u0259\u00e7\u0259l\u0259 barma\u011f\u0131n\u0131 qanad\u0131b d\u0259smala silib g\u00f6zl\u0259rin\u0259 \u00e7\u0259km\u0259sini, g\u00f6zl\u0259ri a\u00e7\u0131larsa, g\u00f6zl\u0259rin\u0259 yenid\u0259n nur g\u0259l\u0259rs\u0259 o\u011flu olaca\u011f\u0131na inanaca\u011f\u0131n\u0131; Dirs\u0259 xan\u0131n xainl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n al\u00addad\u0131laraq o\u011flu Bu\u011fac\u0131 \u00f6l\u00fcmc\u00fcl yaralamas\u0131, anan\u0131n da\u011f \u00e7i\u00e7\u0259yi v\u0259 ana s\u00fcd\u00fc il\u0259 o\u011flunun ya\u00adras\u0131na m\u0259lh\u0259m qoyub sa\u011faltmas\u0131; Beyr\u0259yin bac\u0131lar\u0131n\u0131n h\u0259r gedib-g\u0259l\u0259nd\u0259n Beyr\u0259yi sor\u00adma\u00adlar\u0131n\u0131, \u0259l\u0259m\u0259-yasa batmalar\u0131n\u0131 v\u0259 s. Akif Abbasov psixoloji bax\u0131\u015fdan entuziast bir s\u0259n\u0259t\u00adkar kimi xarakteriz\u0259 edir.<\/p>\n<p>Demokratik fikirl\u0259r m\u00fc\u0259llifi Akif Abbasov Nizami G\u0259nc\u0259vinin \u201cXosrov v\u0259 \u015eirin\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 M\u0259hin Banunun \u015eirin\u0259 poetik dill\u0259 dediyi \u00f6y\u00fcd dolu s\u00f6zl\u0259ri eyni ruh, eyni g\u00f6\u00adr\u00fc\u015f\u00adl\u0259 n\u0259sr dilin\u0259 \u00e7evir\u0259r\u0259k m\u0259n\u0259vi g\u00f6z\u0259llik \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259ri il\u0259 oxucusuna \u00e7atd\u0131rmas\u0131 da t\u0259qdir\u0259layiqdir. D\u0259rslikd\u0259n oxuyuruq: \u201cS\u0259n (\u015eirin \u2013 K.C.) b\u00fct\u00fcn g\u00f6z\u0259ll\u0259rin sultan\u0131san, s\u0259nin birc\u0259 naz\u0131n y\u00fcz \u015fahl\u0131\u011fa d\u0259y\u0259r; xo\u015fb\u0259xtlik s\u0259nin ard\u0131nca k\u00f6lg\u0259t\u0259k g\u0259zir. G\u00f6z\u0259ls\u0259n, camal\u0131n yer \u00fcz\u00fcn\u0259 nur sa\u00e7\u0131r, f\u0259q\u0259t, s\u0259nin b\u0259z\u0259yin ism\u0259t\u00addir, n\u0259zak\u0259tdir, h\u00fcsn\u00fcn ism\u0259tinin p\u0259nah\u0131ndad\u0131r\u201d [Bax: s\u0259h.50]. Bu b\u00f6lm\u0259nin t\u0259hlili bir da\u00adha g\u00f6st\u0259rir ki, Akif m\u00fc\u0259lllimin dili diqq\u0259t\u0259layiqdir. Akif m\u00fc\u0259llim dilin hissi c\u0259h\u0259tin\u0259, t\u0259\u00adsir\u00adli olmas\u0131na \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259t verir. Professorun dili bir \u015feir q\u0259d\u0259r ah\u0259ngdar v\u0259 ifad\u0259lidir, oxucusuna lirik bir par\u00e7a t\u0259siri ba\u011f\u0131\u015flay\u0131r.<\/p>\n<p>\u201c\u018fxlaq\u0131n \u0259sas kateqoriyalar\u0131\u201d adlanan (vicdan, namus, ism\u0259t, h\u0259\u00adya, m\u0259suliyy\u0259t, \u015f\u0259r\u0259f v\u0259 l\u0259yaq\u0259t, xeyirxahl\u0131q v\u0259 yax\u015f\u0131l\u0131q v\u0259 s.) ikinci b\u00f6lm\u0259d\u0259 Akif m\u00fc\u0259l\u00adli\u00admin m\u00f6vqeyi daha \u00e7ox b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. \u201c\u018fxlaq\u0131n \u0259sas kateqoriyalar\u0131\u201d adl\u0131 b\u00f6lm\u0259d\u0259 m\u00fcasirlik biz oxu\u00adcular\u0131 h\u0259r \u015feyd\u0259n daha \u00e7ox maraqland\u0131r\u0131r. \u00c7\u00fcnki \u0259d\u0259biyyatlardan g\u0259tirdiyi y\u00fcks\u0259k b\u0259\u00addii m\u00f6vqeni misallarla, m\u0259s\u0259ll\u0259rl\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirdiyi kimi, onun ictimai-t\u0259rbiy\u0259vi rolunu da y\u00fcks\u0259kd\u0259 tutur. Vicdan n\u0259dir? sual\u0131na \u201cVicdan \u015f\u0259xsiyy\u0259tin \u00f6z davran\u0131\u015f\u0131na g\u00f6r\u0259 m\u0259n\u0259vi m\u0259\u00adsu\u00adliyy\u0259ti anlamas\u0131n\u0131n bir formas\u0131d\u0131r\u201d \u2013 cavab ver\u0259n Akif Abbasov etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r\u00add\u0259n, m\u00fcxt\u0259lif \u015fair v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131lardan da maraql\u0131 misallar g\u0259tirir. Yaz\u0131r ki, vicdanl\u0131 insan pis\u00adlik toxumu s\u0259pm\u0259kd\u0259n uzaq olur. Bel\u0259 insanlar \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar ki, h\u0259yatda f\u0259al m\u00f6vqe tutsunlar. T\u0259hsil alan, i\u015fl\u0259y\u0259n insanlara qay\u011f\u0131 il\u0259 yana\u015fs\u0131nlar. T\u0259k \u00f6zl\u0259rinin yox, \u0259trafdak\u0131 insanlar\u0131n da sevincin\u0259, k\u0259d\u0259rin\u0259 \u015f\u0259rik olsun, xeyirxahl\u0131q, qay\u011f\u0131ke\u015flik g\u00f6st\u0259rsin. Bel\u0259l\u0259ri \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar ki, sonradan pe\u015fman\u00e7\u0131l\u0131q \u00e7\u0259km\u0259sinl\u0259r. Vicdan b\u0259zi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir: ideala can at\u00admaq; \u015f\u0259xsi qiym\u0259t; h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 davran\u0131\u015f\u0131n ideala uy\u011fun olmas\u0131, yaxud olmamas\u0131 n\u0259tic\u0259\u00adsin\u00add\u0259 meydana g\u0259l\u0259n m\u0259n\u0259vi hiss v\u0259 s. Professor vicdan\u0131n oyaq olmas\u0131, adama d\u00fczg\u00fcn yol g\u00f6st\u0259rm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z\u00fcn\u0259hesabat\u0131 vacib amil hesab edir. \u018fg\u0259r insan g\u00fcn\u00fc ba\u015fa \u00e7atandan sonra \u2013 \u00f6t\u0259n saatlar\u0131 nec\u0259 ke\u00e7irdim, ondan s\u0259m\u0259r\u0259li istifad\u0259 ed\u0259 bildimmi? M\u0259k\u00adt\u0259bd\u0259, i\u015f\u00add\u0259 \u00fcz\u0259rim\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n v\u0259zif\u0259ni layiqinc\u0259 yerin\u0259 yetirdimmi, yoxsa g\u00fcn\u00fcm\u00fc birt\u0259h\u0259r \u00f6t\u00fc\u015fd\u00fcr\u00add\u00fcm\u00adm\u00fc? Kimins\u0259 x\u0259trin\u0259 d\u0259ydimmi? Bu v\u0259 ya dig\u0259r hadis\u0259 ba\u015f ver\u0259rk\u0259n m\u0259n\u0259vi borcu\u00adma \u0259m\u0259l etdimmi? Kimins\u0259 b\u0259dxah\u0131na \u00e7evrilm\u0259dim ki? bu v\u0259 ya bu kimi ba\u015fqa suallar\u0131na cavab axtar\u0131rsa dem\u0259li vicdan\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda da cavab verir. H\u0259yan\u0131 vicdan\u0131n barometri hesab ed\u0259n Akif m\u00fc\u0259llim g\u0259nc ail\u0259l\u0259rd\u0259n vicdan\u0131, ab\u0131r\u0131, h\u0259yan\u0131 itir\u0259n insanlar\u00addan k\u0259nar ol\u00adma\u011f\u0131 t\u00f6vsiy\u0259 edir. Yaz\u0131r ki, bel\u0259l\u0259rind\u0259n h\u0259r c\u00fcr pislik, m\u0259rdim\u0259zarl\u0131q, al\u00e7aq\u00adl\u0131q g\u00f6z\u00adl\u0259m\u0259k olar. \u0130nsan taleyi il\u0259 oynamaq h\u0259min \u015f\u0259xsl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 n\u0259dir. Bel\u0259 \u00fcns\u00fcrl\u0259r c\u0259\u00admiy\u00ady\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda, v\u0259t\u0259n, xalq qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131maq ist\u0259mirl\u0259r. Vicdan\u0131n\u0131 itir\u0259nl\u0259r yaln\u0131z \u00f6zl\u0259rini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, \u00f6z firavanl\u0131\u011f\u0131, m\u0259nafel\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.<\/p>\n<p>Akif Abbasov \u201cMilli \u0259xlaq v\u0259 ail\u0259 etikas\u0131\u201d d\u0259rsliyind\u0259 \u015f\u0259r\u0259f v\u0259 l\u0259yaq\u0259t, namus, ism\u0259t, h\u0259ya, m\u0259suliyy\u0259t, xeyirxahl\u0131q v\u0259 yax\u015f\u0131l\u0131q v\u0259 s. s\u00f6hb\u0259t a\u00e7ark\u0259n bel\u0259 anlay\u0131\u015flar\u0131n q\u0259dim tarix\u0259 k\u00f6kl\u0259ndiyini misallar v\u0259 izahlarla a\u00e7\u0131qlay\u0131r. Yaz\u0131r ki, feodalizm d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n ba\u015flayaraq b\u0259y, a\u011fa, zad\u0259gan, xan, hersoq, qraf, baron v\u0259 knyaz kimi titullar\u0131n sahibl\u0259ri \u015f\u0259r\u0259f, namus v\u0259 l\u0259yaq\u0259t bax\u0131m\u0131ndan \u00f6z \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rini dig\u0259r insanlardan \u00fcst\u00fcn hesab et\u00admi\u015f, bel\u0259 m\u0259fhumlara b\u00f6y\u00fck d\u0259y\u0259r vermi\u015f, b\u0259y, a\u011fa, qraf, knyaz adlar\u0131na l\u0259k\u0259 g\u0259tirm\u0259k\u00add\u0259n \u00e7\u0259kinmi\u015fl\u0259r. Professor \u201cO olmas\u0131n, bu olsun\u201d b\u0259dii filmind\u0259n misal g\u0259tirir: R\u00fcst\u0259m b\u0259y qumarda uduzur. Daha pulu olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn aya\u011fa qalxaraq uduzduqlar\u0131n\u0131 qaytaraca\u011f\u0131na masa \u0259traf\u0131ndak\u0131lara inand\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn tituluna and i\u00e7ir: \u201cUduzdu\u011fum pullar\u0131 yar\u0131m saatdan sonra g\u0259tir\u0259r\u0259m. M\u0259n b\u0259y kimi namusuma and i\u00e7ir\u0259m\u201d \u2013 deyir. \u015e\u0259r\u0259f, namus v\u0259 l\u0259yaq\u0259t his\u00adsi b\u0259zi b\u0259y, a\u011fa, xanlarda lov\u011fal\u0131q, xudp\u0259s\u0259ndlik, \u015f\u00f6hr\u0259tp\u0259rstlik, he\u00e7 kimi b\u0259y\u0259nm\u0259\u00adm\u0259k, har\u0131nl\u0131q da yarad\u0131rd\u0131. Ancaq b\u0259y, a\u011fa, xanlar\u0131n bir \u00e7oxu, s\u00f6z\u00fcn h\u0259qiqi m\u0259nas\u0131nda, \u015f\u0259r\u0259f, namus, l\u0259yaq\u0259t n\u00fcmun\u0259sini g\u00f6st\u0259rir, \u00f6zl\u0259rini a\u011fayana \u2013 \u0259sl insan kimi aparm\u0131\u015flar. Bu m\u0259nada, Akif m\u00fc\u0259llim \u0130smay\u0131l \u015e\u0131xl\u0131n\u0131n \u201cD\u0259li K\u00fcr\u201d roman\u0131ndak\u0131 Cahandar a\u011fan\u0131 oxu\u00adcu\u00adlara xat\u0131rlad\u0131r. T\u0259bii ki, bu fikirl\u0259rd\u0259n he\u00e7 d\u0259 bel\u0259 anla\u015f\u0131lmas\u0131n ki, \u015f\u0259r\u0259f, namus, l\u0259\u00adya\u00adq\u0259t ancaq b\u0259y, a\u011fa, zad\u0259gan, xan, hersoq, qraf, baron v\u0259 knyaz kimi titullar\u0131n sahibl\u0259rin\u0259 aid edilm\u0259lidir. Xeyir, he\u00e7 d\u0259 el\u0259 deyil. Bu g\u00fcn c\u0259miyy\u0259tin ayr\u0131-ayr\u0131 \u00fczvl\u0259ri \u015f\u0259r\u0259f, l\u0259yaq\u0259t v\u0259 namusu var-d\u00f6vl\u0259td\u0259n, titul v\u0259 r\u00fctb\u0259d\u0259n, v\u0259zif\u0259d\u0259n d\u0259 uca tuturlar. Akif Abbasovun atalar s\u00f6z\u00fc v\u0259 z\u0259rbi-m\u0259s\u0259ll\u0259rd\u0259n, h\u0259m\u00e7inin g\u00f6rk\u0259mli m\u00fct\u0259f\u0259kkirl\u0259rd\u0259n g\u0259tirdiyi misal v\u0259 m\u0259s\u0259l\u00adl\u0259r d\u0259 t\u0259qdir\u0259layiqdir. Bunlardan bir ne\u00e7\u0259sin\u0259 n\u0259z\u0259r salaq: \u201cVar\u0131n\u0131 itir\u0259n az \u015fey itir\u0259r, na\u00admu\u00adsunu itir\u0259n-\u00e7ox \u015fey\u201d; \u201cNamusu it\u0259 atd\u0131lar, it yem\u0259di\u201d; \u201cA\u011fl\u0131n varsa, g\u00fcc\u0259, q\u0131z\u0131la, n\u00fc\u00adfu\u00adza tabe olma! Qoy s\u0259n\u0259 r\u0259hb\u0259rlik ed\u0259n ancaq t\u0259miz vicdan\u0131n olsun (Xaqani \u015eirvani)\u201d; \u201cSiz\u0259 yax\u00ad\u015f\u0131l\u0131q edildiyi vaxt siz d\u0259 yax\u015f\u0131l\u0131q edin (M\u0259h\u0259mm\u0259d pey\u011f\u0259mb\u0259r)\u201d; \u201cBacard\u0131\u011f\u0131n q\u0259d\u0259r yax\u00ad\u015f\u0131l\u0131q toxumu \u0259k ki, yax\u015f\u0131 b\u0259hr\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u0259s\u0259n (H\u00fcmam T\u0259brizi)\u201d; \u201cM\u0259n\u0259vi borc insanlar ara\u00ads\u0131nda m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259n y\u00fcks\u0259kd\u0259 durur (\u0130mmanual Kant)\u201d; \u201c\u00c7al\u0131\u015f \u00f6z d\u00f6vr\u0259n\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 \u0259xlaq, na\u00admus v\u0259 qeyr\u0259t hasar\u0131 \u00e7\u0259k (Mara\u011fal\u0131 \u018fvh\u0259di)\u201d; \u201cKi\u015finin qeyr\u0259ti olmasa, m\u0259sl\u0259ki d\u0259 olmaz (Key\u00adka\u00advus)\u201d; \u201cNamuslu adamlar \u00fc\u00e7\u00fcn namus, alim \u00fc\u00e7\u00fcn alimlikd\u0259n daha \u0259zizdir (Jan Jak Russo)\u201d.<\/p>\n<p>Akif Abbasov, h\u0259m\u00e7inin \u201cMilli \u0259xlaq v\u0259 ail\u0259 etikas\u0131\u201d adl\u0131 d\u0259rsliyind\u0259 maraq dolu suallar da yaratm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130nsan n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn ya\u015fay\u0131r? H\u0259yat\u0131n m\u0259nas\u0131 varm\u0131, varsa \u2013 n\u0259d\u0259dir? Hans\u0131 h\u0259yat t\u0259rzin\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verilm\u0259lidir? Ya\u015fama\u011fa d\u0259y\u0259rmi? Xo\u015fb\u0259xtlik var-d\u00f6vl\u0259tdir, yoxsa&#8230;? Bel\u0259 maraq dolu suallara Akif m\u00fc\u0259llim \u00f6z\u00fc d\u0259 cavab verir. D\u0259rslikd\u0259 qeyd edildiyi kimi, b\u0259\u00adzil\u0259ri g\u00fcman edirl\u0259r ki, insan d\u00fcnyaya g\u0259ldi, ya\u015fad\u0131, \u00f6ld\u00fc \u2013 bu d\u00f6vr, bu m\u00fcdd\u0259t onun h\u0259\u00ad\u00adya\u00adt\u0131d\u0131r. \u018fslind\u0259 is\u0259 bu bel\u0259 deyil. \u0130nsan\u0131n m\u0259nal\u0131, m\u0259zmunlu, c\u0259miyy\u0259t v\u0259 ail\u0259si, b\u0259\u00ad\u015f\u0259\u00adriy\u00ad\u00ady\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259r, onlar \u00fc\u00e7\u00fcn ya\u015fay\u0131b f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyi faydal\u0131, m\u0259hsuldar \u00f6m\u00adr\u00fc onun \u0259sl h\u0259yat\u0131d\u0131r. M\u0259nas\u0131z s\u0259rf etdiyi, sad\u0259c\u0259 yeyib-yatd\u0131\u011f\u0131, ail\u0259sinin g\u00f6z\u00fcnd\u0259n o\u011fur\u00adla\u00ady\u0131b \u00e7\u0259kdiyi kef, nec\u0259 dey\u0259rl\u0259r, \u201cpapa\u011f\u0131n\u0131 g\u00fcn\u0259 yand\u0131rd\u0131\u011f\u0131\u201d, insanl\u0131\u011fa f\u0259lak\u0259tl\u0259r g\u0259tir\u00addiyi g\u00fcnl\u0259r, adamlar\u0131n iztirab\u0131na, g\u00f6z ya\u015flar\u0131na, k\u0259d\u0259rin\u0259, b\u0259xt\u0259v\u0259rliyin\u0259, \u0259zab-\u0259ziy\u00ady\u0259\u00adtin\u0259, i\u015fg\u0259nc\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b oldu\u011fu anlar onun \u00f6mr\u00fcn\u0259 yaz\u0131lm\u0131r, yaz\u0131lsa da, qara h\u0259rf\u00adl\u0259rl\u0259 yaz\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Akif m\u00fc\u0259llim d\u0259rslikd\u0259 c\u0259miyy\u0259t v\u0259 ail\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259rd\u0259n, onlar \u00fc\u00e7\u00fcn ya\u015fay\u0131b f\u0259a\u00adliy\u00ady\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n iftixarlar\u0131 say\u0131lan Rahib M\u0259mm\u0259dovdan, M\u00fcbariz \u0130brahimov kimi igid, qorxmaz c\u0259surlardan da b\u0259hs edir. Bir zamanlar Bil\u0259suvarda b\u00f6\u00ady\u00fc\u00ady\u00fcb boya-ba\u015fa \u00e7atan M\u00fcbariz \u0130brahimovu tan\u0131yanlar z\u0259nnimizc\u0259 onlarla idi. Ordu s\u0131rala\u00adr\u0131n\u00adda v\u0259t\u0259ni xidm\u0259tini yerin\u0259 yetir\u0259n zaman n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00fczd\u0259niraq erm\u0259ni \u0259sg\u0259rl\u0259rini, zabit\u00adl\u0259\u00adrini, generallar\u0131n\u0131 v\u0259 sursatlar\u0131n\u0131 m\u0259hv etmi\u015fdis\u0259 erm\u0259nistanda mat\u0259m elan olunmu\u015fdur (2010-cu ilin iyun ay\u0131). Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyev t\u0259r\u0259\u00adfin\u00add\u0259n \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcl\u0259n M\u00fcbariz \u0130brahimovun ail\u0259sin\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n m\u0259h\u0259bb\u0259ti sonsuz\u00addur. B\u00f6y\u00fck V\u0259t\u0259n M\u00fcharib\u0259sind\u0259 igidlik g\u00f6st\u0259r\u0259n Mehdi H\u00fcseynzad\u0259, G\u0259ray \u018fs\u0259dov, H\u0259zi Aslanov, Qafur M\u0259mm\u0259dov v\u0259 dig\u0259rl\u0259rinin ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kiriks\u0259 II Qaraba\u011f u\u011frunda ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 Qaraba\u011f\u0131 m\u0259nfur d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rd\u0259n qan\u0131 bahas\u0131na geri alan minl\u0259rl\u0259 \u015f\u0259hidl\u0259rin v\u0259 qazil\u0259rin ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259km\u0259k olar. Professorun qeyd etdiyi kimi, ana torpa\u011f\u0131 \u00f6z canlar\u0131-qanlar\u0131 bahas\u0131na qorumu\u015f \u015f\u0259hidl\u0259r v\u0259 qazil\u0259r h\u0259r bir ail\u0259nin \u00f6vladlar\u0131na \u00f6rn\u0259kdir, n\u00fcmun\u0259dir. \u0130nsan \u00f6mr\u00fc \u00e7ox da uzun deyil, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bu h\u0259yat\u0131 m\u0259nal\u0131 ya\u015fama\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmaq laz\u0131md\u0131r. Anri Barb\u00fcs\u00fcn dediyi kimi: \u00d6lm\u0259k yox, ya\u015famamaq d\u0259h\u015f\u0259tdir.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131-alim Akif Abbasov \u201cAil\u0259 etikas\u0131\u201d adl\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6lm\u0259d\u0259 \u201cO\u011flan v\u0259 q\u0131z\u00adla\u00adr\u0131n qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin \u0259saslar\u0131\u201d, \u201cSev\u0259nl\u0259rin davran\u0131\u015f m\u0259d\u0259niyy\u0259ti\u201d, \u201cNikah\u201d, \u201cAil\u0259 \u00fczvl\u0259rinin h\u00fcquq v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259ri\u201d, \u201cAil\u0259nin m\u0259n\u0259vi \u0259saslar\u0131\u201d, \u201cAil\u0259nin psixoloji iq\u00adlimi\u201d, \u201cAil\u0259 bayramlar\u0131\u201d, \u201cAil\u0259 b\u00fcdc\u0259si\u201d v\u0259 s. m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n b\u0259hs edir. Ail\u0259 \u2013 insanlar\u0131n qar\u00ad\u015f\u0131\u00adl\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259, f\u0259aliyy\u0259t v\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin \u0259n q\u0259dim t\u0259sisat\u0131, unikal hadis\u0259 v\u0259 t\u0259za\u00adh\u00fc\u00adr\u00fc\u00add\u00fcr \u2013 dey\u0259n professor ail\u0259ni ictimai-tarixi hadis\u0259 adland\u0131r\u0131r. H\u0259m\u00e7inin, ail\u0259nin bir s\u0131ra funk\u00adsiyalar\u0131na (reproduktiv, t\u0259s\u0259rr\u00fcfat-iqtisadi, \u00fcnsiyy\u0259t, t\u0259rbiy\u0259, ail\u0259nin asud\u0259 vaxt\u0131n\u0131n v\u0259 istirah\u0259tinin t\u0259\u015fkili, b\u0259rpaedici v\u0259 s.) da ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirmi\u015f v\u0259 t\u0259hlil s\u00fczg\u0259cin\u00add\u0259n ke\u00ad\u00e7ir\u00admi\u015f\u00addir.<\/p>\n<p>Professor \u201cMilli \u0259xlaq v\u0259 ail\u0259 etikas\u0131\u201d d\u0259rsliyinin \u201cAil\u0259 v\u0259 u\u015faqlar\u201d adl\u0131 d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u00f6lm\u0259sind\u0259 d\u0259 (\u201cG\u0259nc ail\u0259d\u0259 u\u015faq\u201d s\u0259h.287; \u201cAil\u0259d\u0259 u\u015faqlar\u0131n t\u0259rbiy\u0259si. Ata v\u0259 ana ilk t\u0259rbiy\u0259\u00e7il\u0259rdir\u201d s\u0259h.295; \u201cAil\u0259d\u0259 t\u0259rbiy\u0259nin prinsip v\u0259 metodlar\u0131ndan istifad\u0259\u201d s\u0259h.308) ail\u0259d\u0259 t\u0259rbiy\u0259nin prinsip (U\u015faqlar\u0131n ya\u015f, cinsi v\u0259 psixoloji x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rinin n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131n\u00adma\u00ads\u0131 prinsipi; T\u0259rbiy\u0259d\u0259 f\u0259rdi yana\u015fma prinsipi; H\u00f6rm\u0259t v\u0259 t\u0259l\u0259bkarl\u0131q prinsipi; T\u0259rbiy\u0259 olunan\u0131n m\u00fcs\u00adb\u0259t c\u0259h\u0259tl\u0259rin\u0259 istinad\u0259n q\u00fcsurlar\u0131n aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 (nikbinlik) prinsipi; U\u015fa\u011f\u0131n diq\u00adq\u0259tini m\u0259nfi n\u00fcmun\u0259l\u0259r\u0259 y\u00f6n\u0259ltm\u0259kl\u0259 davran\u0131\u015f normalar\u0131ndan k\u0259nara\u00e7\u0131xma hallar\u0131n\u0131n qar\u00ad\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq prinsipi; T\u0259rbiy\u0259vi t\u0259sirl\u0259rd\u0259 vahidliyin g\u00f6zl\u0259nilm\u0259si prinsipi; Sistema\u00adtik\u00adlik v\u0259 ard\u0131c\u0131ll\u0131q prinsipi) v\u0259 metodlar\u0131ndan (al\u0131\u015fd\u0131rma, \u00f6y\u00fcd-n\u0259sih\u0259t, s\u00f6hb\u0259t, r\u0259\u011fb\u0259t\u00adl\u0259n\u00addir\u00adm\u0259 v\u0259 c\u0259zaland\u0131rma, \u015f\u0259xsi n\u00fcmun\u0259 v\u0259 s.) nec\u0259 istifad\u0259 etm\u0259yin yollar\u0131na ayd\u0131n\u00ad\u00adl\u0131q g\u0259tirmi\u015f v\u0259 h\u0259m\u00e7inin, ayd\u0131n, s\u0259lis, r\u0259van s\u00f6zl\u0259r v\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rl\u0259 \u015f\u0259rh v\u0259 izah etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u018fb\u0259s yer\u0259 demirik ki, ayd\u0131n z\u0259ka sahibi Akif m\u00fc\u0259llim \u201cMilli \u0259xlaq v\u0259 ail\u0259 etikas\u0131\u201d adl\u0131 d\u0259rsliyind\u0259 ail\u0259 m\u00fcnasib\u0259ti m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini s\u0259lis, r\u0259van dill\u0259 v\u0259 sad\u0259, ayd\u0131n c\u00fcml\u0259l\u0259rl\u0259 \u015f\u0259rh v\u0259 izah etmi\u015fdir. Bir \u00e7ox d\u0259rslikl\u0259r\u0259 n\u0259z\u0259r salan zaman g\u00f6r\u00fcr\u00fck ki, \u00e7ox m\u00fc\u0259llifl\u0259r h\u0259r hans\u0131 bir m\u00f6vzunu t\u0259dqiq v\u0259 t\u0259hlil etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fark\u0259n (M\u0259s\u0259l\u0259n, dey\u0259k ki, Ail\u0259 t\u0259rbiy\u0259si; Ail\u0259y\u0259 pedaqoji k\u00f6m\u0259k; Ail\u0259nin psixoloji iqlimi; Ail\u0259 bayramlar\u0131; Sinif r\u0259hb\u0259rinin ail\u0259 il\u0259 i\u015fi v\u0259 s.) daha \u00e7ox a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 yaz\u0131rlar: Valideynl\u0259r Konvensiyan\u0131n u\u015fa\u011f\u0131n ya\u015famaq h\u00fcququ haqq\u0131nda m\u00fcdd\u0259alar\u0131n\u0131 bilm\u0259lidir(l\u0259r); Ail\u0259 \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin varisliyini t\u0259min etm\u0259li\u00addir(l\u0259r); Sa\u011flam ail\u0259l\u0259rd\u0259 valideynl\u0259r v\u0259 u\u015faqlar g\u00fcnd\u0259lik t\u0259bii m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r\u0259 ba\u011fl\u0131 olma\u00adl\u0131\u00add\u0131r(lar); valideynl\u0259r \u00f6z u\u015faqlar\u0131n\u0131n xarakter v\u0259 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini bilm\u0259lidir(l\u0259r) v\u0259 s. v\u0259 i. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, d\u0131r, dir, lar, l\u0259r. Ancaq professor Akif Abbasov istiqam\u0259tvericilikl\u0259 ya\u00adna\u00ad\u015f\u0131 h\u0259r bir m\u00f6vzuda fikirl\u0259ri ayd\u0131n i\u015f\u0131qland\u0131rm\u0131\u015f, portret r\u0259ssam\u0131 kimi \u0259lvan r\u0259ngl\u0259rl\u0259, boyalarla canland\u0131rm\u0131\u015f, oxucusunu fikirl\u0259r, anlay\u0131\u015flar al\u0259min\u0259 s\u0259f\u0259rb\u0259r etmi\u015fdir. Bu da t\u0259bii ki, h\u0259r bir oxucuda xeyirxah \u0259m\u0259ll\u0259r sahibi olmaq \u0259zmini, emosionall\u0131\u011f\u0131, m\u0259n\u0259vi t\u0259l\u0259batlar\u0131 daha da q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirir.<\/p>\n<p>Akif Abbasovun \u201cMilli \u0259xlaq v\u0259 ail\u0259 etikas\u0131\u201d adl\u0131 d\u0259rsliyind\u0259ki fikir v\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r\u0259 yekun vurark\u0259n a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 g\u0259lirik:<\/p>\n<p>1. Pedaqogika elminin inki\u015faf\u0131nda yorulmaq bilm\u0259d\u0259n axtar\u0131\u015flar aparan c\u0259fake\u015f t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 Akif Abbasov Az\u0259rbaycan ail\u0259sind\u0259 milli \u0259xlaq\u0131m\u0131z\u0131 v\u0259 onun t\u0259l\u0259bl\u0259rini \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin qurulmas\u0131n\u0131 pedaqoji-psixoloji m\u0259qamlarla ara\u015fd\u0131r\u00adm\u0131\u015f\u00add\u0131r;<\/p>\n<p>2. Pedaqoji v\u0259 psixoloji bilikl\u0259rin azman\u0131 Akif Abbasov Az\u0259rbaycan \u015fifah\u0131 xalq \u0259d\u0259\u00adbiyyat\u0131, \u201cAvesta\u201d, islam dini v\u0259 \u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dastanlar\u0131ndak\u0131 \u015f\u0259xsiyy\u0259tin key\u00adfiy\u00ady\u0259tl\u0259rinin inki\u015faf\u0131 qay\u011f\u0131s\u0131na qalma\u011f\u0131 vacib t\u0259l\u0259b kimi ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015f v\u0259 i\u015f\u0131qland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r;<\/p>\n<p>3. Tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri z\u0259rr\u0259-z\u0259rr\u0259 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xarm\u0131\u015f Akif Abbasov Nizami G\u0259nc\u0259vinin, S\u0259di \u015eirazinin, Mara\u011fal\u0131 \u018fvh\u0259dinin, N\u0259sir\u0259ddin Tusinin, M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin, A.Bak\u0131\u00adxanovun, M.F.Axundovun v\u0259 b. m\u0259n\u0259vi-\u0259xlaqi kamilliy\u0259, insani davran\u0131\u015fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f v\u0259 ail\u0259d\u0259 \u0259xlaqi keyfiyy\u0259tl\u0259rin t\u0259bli\u011fi il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00f6vqel\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirmi\u015fdir;<\/p>\n<p>4. Pedaqogika elminin yorulmaz t\u0259bli\u011fat\u00e7\u0131s\u0131 Akif m\u00fc\u0259llim Az\u0259rbaycan ail\u0259sind\u0259 pe\u00adda\u00ad\u00adqo\u00adji-psixoloji, milli-m\u0259n\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri, ad\u0259t v\u0259 \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri, valideyn-o\u011flan m\u00fc\u00adna\u015fi\u00adb\u0259t\u00adl\u0259ri, o\u011flanlarla q\u0131zlar\u0131n dostlu\u011funa m\u00fcnasib\u0259ti, sev\u0259nl\u0259rin davran\u0131\u015f m\u0259d\u0259niyy\u0259tini, ni\u00adkah, geyim v\u0259 g\u00f6z\u0259lliyin v\u0259hd\u0259tind\u0259ki qanunauy\u011funluqlar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirmi\u015f, t\u0259hlil s\u00fczg\u0259cind\u0259n ke\u00e7irmi\u015f\u00addir;<\/p>\n<p>5. Alic\u0259nab duy\u011fular v\u0259 n\u0259cib hissl\u0259r car\u00e7\u0131s\u0131 Akif Abbasov Az\u0259rbaycan ail\u0259sind\u0259 o\u011flan v\u0259 q\u0131zlar\u0131n sosializasiyas\u0131n\u0131n x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirmi\u015f v\u0259 \u00e7a\u011fda\u015f m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 sosializasiya anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n mahiyy\u0259ti v\u0259 m\u0259zmununa ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0131\u015fd\u0131r;<\/p>\n<p>6. Milli ruh v\u0259 milli d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259bli\u011fat\u00e7\u0131s\u0131 Akif Abbasov q\u0131zlar\u0131n o\u011flanlarla \u00fcnsiyy\u0259ti, ya\u015f\u00adl\u0131\u00adlarla qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin pedaqoji-psixoloji m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini ara\u015fd\u0131rm\u0131\u015f, ail\u0259 ixtilaf\u00adla\u00adr\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bl\u0259rini ayd\u0131nla\u015fd\u0131rm\u0131\u015f v\u0259 t\u0259hlilini vermi\u015fdir;<\/p>\n<p>7. S\u00f6z\u00fcnd\u0259 q\u0259ti, i\u015find\u0259 m\u00fcbariz, q\u0259rar\u0131nda prinsipial olan professor Akif Abbasov d\u0259rs\u00adlikd\u0259 gender \u2013 insan\u0131n c\u0259miyy\u0259td\u0259 davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n sosial cins v\u0259 bu dav\u00adra\u00adn\u0131\u00ad\u00ad\u015f\u0131n nec\u0259 q\u0259bul edilm\u0259sinin v\u0259zif\u0259l\u0259rini, funksiyalar\u0131n\u0131 v\u0259 rollar\u0131n konsepsiyas\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259y\u00ady\u0259n etmi\u015fdir;<\/p>\n<p>8. Says\u0131z-hesabs\u0131z \u0259s\u0259rl\u0259r v\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259llifi Akif Abbasov \u00fcmumt\u0259hsil m\u0259kt\u0259bl\u0259rind\u0259 vali\u00addeyn\u00adl\u0259rin, x\u00fcsusil\u0259 g\u0259nc valideynl\u0259rin ham\u0131l\u0131qla pedaqoji-psixoloji s\u0259rv\u0259t v\u0259 bilikl\u0259r\u0259 yi\u00ady\u0259\u00adl\u0259nm\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259m\u0259r\u0259li t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259yin metod v\u0259 yollar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n\u00adl\u0259\u015f\u00addirmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong><a href=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/20200512_104454.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignleft wp-image-16848 size-medium\" src=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/20200512_104454-168x300.jpg\" alt=\"20200512_104454\" width=\"168\" height=\"300\" \/><\/a>KAMAL CAMALOV<\/strong><\/p>\n<p><strong>Nax\u00e7\u0131van M\u00fc\u0259lliml\u0259r \u0130nstitutu<\/strong><\/p>\n<p><strong>Pedaqogika elml\u0259ri doktoru,<\/strong><\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u018fm\u0259kdar m\u00fc\u0259llimi<\/strong><\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan Yaz\u0131\u00e7\u0131lar Birliyinin \u00fczv\u00fc<\/strong><\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"16847\">Yaz\u0131ya 345 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>G\u00f6rk\u0259mli m\u00fct\u0259f\u0259kkir-pedaqoq Mirz\u0259 \u018fbd\u00fcrr\u0259him Tal\u0131bov yaz\u0131r ki: \u201cM\u0259n\u015f\u0259, r\u0259ng, cins v\u0259 dig\u0259r m\u0259nsubiyy\u0259tl\u0259rd\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq, h\u0259r xalq\u0131n, h\u0259r mill\u0259tin el\u0259 o\u011ful v\u0259 q\u0131zlar\u0131 olmu\u015fdur ki, \u00f6z t\u0259f\u0259kk\u00fcr, bilik v\u0259 ilham m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259n qidalanaraq, \u0259b\u0259diyy\u0259t\u0259 qovu\u015fan \u0259s\u0259rl\u0259r yarad\u0131b, \u00fcmumb\u0259\u015f\u0259r x\u0259zin\u0259sin\u0259 vermi\u015fl\u0259r. Bunlara aliml\u0259r, m\u00fct\u0259f\u0259kkirl\u0259r v\u0259 s\u0259n\u0259tkarlar ordusu dey\u0259rl\u0259r. B\u00fct\u00fcn b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin borcu budur ki, bunlar\u0131n biz\u0259 b\u0259x\u015f etdiyi [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[17,3,21],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16847"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=16847"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16847\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16855,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16847\/revisions\/16855"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=16847"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=16847"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=16847"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}