{"id":17076,"date":"2021-10-13T15:13:25","date_gmt":"2021-10-13T10:13:25","guid":{"rendered":"http:\/\/kultur.az\/?p=17076"},"modified":"2021-10-13T15:13:25","modified_gmt":"2021-10-13T10:13:25","slug":"akif-abbasov-mustafa-kamal-fon-sandersl%c9%99-uz-uz%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=17076","title":{"rendered":"Akif ABBASOV       &#8211;       MUSTAFA KAMAL  Fon SANDERSL\u018f \u00dcZ-\u00dcZ\u018f"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/Samsundan_ba\u015flanan_yol_kitab.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignleft wp-image-17077 size-medium\" src=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/Samsundan_ba\u015flanan_yol_kitab-e1634119956425-207x300.jpg\" alt=\"Samsundan_ba\u015flanan_yol_(kitab)\" width=\"207\" height=\"300\" \/><\/a>\u00a0\u00a0 (\u201cSamsundan ba\u015flanan yol\u201d romanlndan)<\/p>\n<p>H\u0259r ikisi eyni vaxtda aya\u011fa qalx\u0131b bir-birl\u0259rin\u0259 \u0259l uzatd\u0131lar. Kaz\u0131m b\u0259y n\u0259 is\u0259 fikirl\u0259\u015fib Mustafa Kamal\u0131n \u0259lini buraxmad\u0131. S\u00f6zl\u00fc oldu\u011fu bilinirdi. O, Mustafa Kamal\u0131 intizarda qoymad\u0131:<\/p>\n<p>\u2013 G\u0259ls\u0259n\u0259, s\u0259ni ordu komandan\u0131m\u0131zla g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fcm.<\/p>\n<p>\u2013 Pis olmaz.<\/p>\n<p>Kaz\u0131m b\u0259y bir anl\u0131\u011fa \u00e7\u0131xd\u0131. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, \u0259vv\u0259lc\u0259 ordu komandan\u0131na bu bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat verib onun raz\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 almaq ist\u0259yirdi. Mustafa Kamal \u00e7ox g\u00f6zl\u0259m\u0259li olmad\u0131. Kaz\u0131m b\u0259y geri qay\u0131d\u0131b onun qoluna girdi v\u0259 onu m\u00fc\u015fayi\u0259t etdi.<\/p>\n<p>Ordu komandan\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259k\u00e7isi qap\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131b onlar\u0131 i\u00e7\u0259ri buraxd\u0131. Kaz\u0131m b\u0259y g\u0259nc zabiti general Liman fon Sanders\u0259 t\u0259qdim etdi:<\/p>\n<p>\u2013 Yarbay\u00a0 Mustafa Kamal! Sofiyadak\u0131 h\u0259rbi atte\u015fed\u0259n g\u0259lib.<\/p>\n<p>Liman fon Sanders aya\u011fa qalx\u0131b \u00e7ox n\u0259zak\u0259tl\u0259 onu q\u0259bul etdi v\u0259 yer g\u00f6st\u0259rdi. Fon Sanders ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 onun \u0130stanbula n\u0259 zaman t\u0259\u015frif buyurmas\u0131 il\u0259 maraqland\u0131, sonra bolqarlar\u0131n m\u00fcharib\u0259d\u0259 i\u015ftirak\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si bar\u0259d\u0259 soru\u015fdu. Mustafa Kamal dedi:<\/p>\n<p>\u2013 M\u0259nc\u0259, onlar h\u0259l\u0259lik m\u00fcharib\u0259y\u0259 qat\u0131lmaq bar\u0259d\u0259 fikirl\u0259\u015fmirl\u0259r.<\/p>\n<p>Fon Sanders bunun s\u0259b\u0259bi il\u0259 maraqland\u0131. Mustafa Kamal bunu bel\u0259 izah etdi:<\/p>\n<p>\u2013 M\u0259nim q\u0259na\u0259tim\u0259 g\u00f6r\u0259, bolqarlar m\u00fcharib\u0259y\u0259 qo\u015fulmazdan \u00f6nc\u0259 iki m\u0259s\u0259l\u0259ni \u00f6zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq ist\u0259yirl\u0259r: birincisi budur ki, onlar alman ordusunun h\u0259qiq\u0259t\u0259n q\u0259l\u0259b\u0259 \u00e7ala bil\u0259c\u0259yin\u0259 \u0259min olmal\u0131d\u0131rlar. \u0130kincisi, onlar yaln\u0131z o zaman aya\u011fa qalxacaqlar ki, \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 basq\u0131n olsun.<\/p>\n<p>Onun a\u00e7\u0131qlamas\u0131 Liman fon Sanders\u0259 xo\u015f g\u0259lm\u0259di v\u0259 o hidd\u0259tl\u0259ndi. Hirsind\u0259n onun dodaqlar\u0131 titr\u0259yirdi. O, Mustafa Kamal bel\u0259 dediyin\u0259 g\u00f6r\u0259 deyil, bolqarlar alman ordusuna qar\u015f\u0131 inams\u0131z m\u00f6vqe tutduqlar\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0259s\u0259bil\u0259\u015fmi\u015fdi. General sa\u011f yumru\u011funu s\u0131xaraq yuxar\u0131 qald\u0131rd\u0131 v\u0259 ac\u0131-ac\u0131 g\u00fcld\u00fc:<\/p>\n<p>\u2013 Bel\u0259 de. S\u0259n bolqarlardak\u0131 c\u0259sar\u0259t\u0259 bax. Alman silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin m\u0259\u011flubedilm\u0259zliyin\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 il\u0259 yana\u015f\u0131rlar?!<\/p>\n<p>Mustafa Kamal \u00f6z\u00fcn\u00fc saxlaya bilm\u0259yib h\u0259qiq\u0259ti s\u00f6yl\u0259di:<\/p>\n<p>\u2013 B\u0259li, zati-alil\u0259ri. Onlar alman ordusunun q\u0259l\u0259b\u0259sin\u0259 inanm\u0131rlar.<\/p>\n<p>C\u0259nab Sanders bir az da q\u0259z\u0259bl\u0259ndi. El\u0259 bil d\u0259risin\u0259 saman t\u0259pmi\u015fdil\u0259r. Birt\u0259h\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fc \u0259l\u0259 alaraq bu inams\u0131zl\u0131\u011f\u0131n s\u0259b\u0259bini ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Alman general\u0131 Otto Liman fon Sanders I d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 Osmanl\u0131 imperiyas\u0131n\u0131n m\u0259sl\u0259h\u0259t\u00e7isi idi. Almaniya h\u00f6kum\u0259ti Rusiyan\u0131 T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Balkandan s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131b \u00e7\u0131xarmaq q\u0259rar\u0131na g\u0259lmi\u015fdi. Osmanl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259si get-ged\u0259 Almaniyadan as\u0131l\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc, bu \u00f6lk\u0259d\u0259n borc almaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 idi. Almaniya Avropada t\u00fcrkl\u0259r\u0259 d\u0259st\u0259k ver\u0259c\u0259yini v\u0259d edirdi. B\u00fct\u00fcn bunlar t\u0259sad\u00fcfi deyildi. Almaniya arada T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k \u0259lini uzad\u0131r, bunun \u0259v\u0259zind\u0259 \u00f6z niyy\u0259tl\u0259rini realla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ondan yararlan\u0131rd\u0131. Bel\u0259likl\u0259, \u00f6t\u0259n \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Almaniya Osmanl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259sini raz\u0131 sal\u0131b Berlin-Ba\u011fdad d\u0259mir yolunu \u00e7\u0259km\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 Almaniya T\u00fcrkiy\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n bir s\u0131ra \u0259sas n\u00f6qt\u0259l\u0259rini \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259 bilmi\u015f, bununla da \u0130ngilt\u0259r\u0259 v\u0259 Rusiyaya g\u00fccl\u00fc z\u0259rb\u0259l\u0259r endirmi\u015fdi. Bundan ba\u015fqa, Almaniya T\u00fcrkiy\u0259 vasit\u0259sil\u0259 \u0130rana v\u0259 rus \u201cn\u00fcfuz dair\u0259l\u0259rin\u0259\u201d yol tapm\u0131\u015fd\u0131. Almaniya Ba\u011fdad d\u0259mir yolunu Tehrana q\u0259d\u0259r uzatd\u0131. Bunlar rus-alman m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini son d\u0259r\u0259c\u0259 k\u0259skinl\u0259\u015fdirdi.<\/p>\n<p>Almaniya t\u00fcrk ordusunda h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131 da \u0259lin\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131. Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Sultan v\u0259 X\u0259lif\u0259 II \u018fbd\u00fclh\u0259mid t\u00fcrk ordusunu formala\u015fd\u0131rmaq, milli zabit kadrlar\u0131 yeti\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn alman zabitl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259yi m\u0259sl\u0259h\u0259t bilmi\u015fdi. 1913-c\u00fc ild\u0259 Mehm\u0259t R\u0259\u015fad xan zaman\u0131nda T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 alman h\u0259rbi n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi yola sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Alman zabitl\u0259ri T\u00fcrkiy\u0259 ba\u015f q\u0259rargah\u0131n\u0131n m\u00fc\u015favirl\u0259ri, h\u0259rbi m\u0259kt\u0259bl\u0259rin r\u0259isl\u0259ri, bir s\u0131ra diviziyalar\u0131n komandirl\u0259ri t\u0259yin edilmi\u015fdil\u0259r. Y\u00fcks\u0259k r\u00fctb\u0259li zabitl\u0259rd\u0259n biri h\u0259tta \u0130stanbul korpusunun komandiri idi.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 Rusiyan\u0131n da maraq dair\u0259sind\u0259 idi v\u0259 t\u0259bii ki, alman h\u0259rbi n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 yerb\u0259yer olmas\u0131na d\u00f6z\u0259 bilmir, buna etiraz\u0131n\u0131 bildirirdi. Lakin onun etirazlar\u0131na m\u0259h\u0259l qoyulmurdu.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f h\u0259rbi n\u00fcmay\u0259nd\u0259liy\u0259 Mustafa Kamal\u0131n indi qar\u015f\u0131-qar\u015f\u0131ya \u0259yl\u0259\u015fdiyi h\u0259min bu general Otto Liman fon Sanders ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi.<\/p>\n<p>Liman fon Sanders siqar\u0131n\u0131 t\u00fcst\u00fcl\u0259d\u0259r\u0259k:<\/p>\n<p>\u2013 Boqlarlar\u0131n inams\u0131zl\u0131\u011f\u0131 n\u0259d\u0259n ir\u0259li g\u0259lir, b\u0259y? \u2013 dey\u0259 x\u0259b\u0259r ald\u0131.<\/p>\n<p>Mustafa Kamal ikim\u0259nal\u0131 cavab verdi:<\/p>\n<p>\u2013 S\u0259b\u0259bini m\u0259n d\u0259 bilmir\u0259m. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, buna \u0259sas var.<\/p>\n<p>Bu javab\u0131 g\u00f6zl\u0259m\u0259y\u0259n ordu komandan\u0131 diqq\u0259tl\u0259 onun g\u00f6zl\u0259rin\u0259 bax\u0131b bu d\u0259f\u0259 sual\u0131 ba\u015fqa \u015f\u0259kild\u0259 qoydu:<\/p>\n<p>\u2013 B\u0259s bu bar\u0259d\u0259 sizin fikriniz nec\u0259dir?<\/p>\n<p>Bu sual Mustafa Kamal \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z oldu\u011fundan o, fikr\u0259 getdi. Bunu g\u00f6r\u0259n fon Sanders sual\u0131 bir q\u0259d\u0259r d\u0259 a\u00e7\u0131qlad\u0131:<\/p>\n<p>\u2013 Alman ordusunun potensial imkan\u0131na dair siz n\u0259 dey\u0259 bil\u0259rsiniz?<\/p>\n<p>Otto Liman fon Sanders indi T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 ordu komandan\u0131 idi. Mustafa Kamal n\u0259 desin, n\u0259 s\u00f6yl\u0259sin?! Onlar d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 \u2013 Antanta d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 birg\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259c\u0259kl\u0259r. \u00d6z inams\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131b-a\u011fars\u0131nm\u0131? Bununla n\u0259y\u0259 nail olacaq? M\u00fcharib\u0259 d\u00fcnyan\u0131 ba\u015f\u0131na g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc. Mustafa Kamal\u0131n ist\u0259yind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq Osmanl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259si Almaniya il\u0259 m\u00fctt\u0259fiq idi.<\/p>\n<p>Liman fon Sanders g\u00f6zl\u0259rini ondan ay\u0131rmadan cavab g\u00f6zl\u0259yirdi. Mustafa Kamal h\u0259qiq\u0259ti s\u00f6yl\u0259m\u0259kd\u0259n \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00fccl\u0259 saxlay\u0131rd\u0131. Eyni zamanda fikirl\u0259\u015firdi ki, \u00f6z\u00fcn\u0259, t\u00fcrk zabitl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 fon Sandersd\u0259 inams\u0131zl\u0131q yaratma\u011fa d\u0259y\u0259rmi? T\u00fcrkiy\u0259nin, t\u00fcrk bo\u011fazlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259si bu generala tap\u015f\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Odur ki yen\u0259 ikim\u0259nal\u0131 cavab verdi:<\/p>\n<p>\u2013 C\u0259nab general, bolqarlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259yinizi do\u011fru hesab edir\u0259m.<\/p>\n<p>Liman fon Sanders Mustafa Kamalla g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcb getm\u0259y\u0259 icaz\u0259 verdi.<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, Liman fon Sanders Mustafa Kamal\u0131n fikrini tuta bilm\u0259di. El\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fc ki, bu t\u00fcrk zabiti deyir ki, onlara d\u0259rs verm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Mustafa Kamal da \u00f6z-\u00f6z\u00fcn\u0259: \u201cM\u0259n \u0259slind\u0259 \u00f6z m\u00f6vqeyimi bildirdim: bolqarlar do\u011fru fikirl\u0259\u015firl\u0259r. General s\u00f6zl\u0259rimi nec\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fc, \u00f6z i\u015fidir. Nec\u0259 yozur, \u00f6z\u00fc bil\u0259r\u201d.<\/p>\n<p>Mustafa Kamal vaxt itirm\u0259d\u0259n Gelibolu yar\u0131madas\u0131na yola d\u00fc\u015fd\u00fc. 1915-ci ilin yanvar ay\u0131n\u0131n ortalar\u0131 idi. O, yar\u0131madada yerl\u0259\u015f\u0259n Tekirda\u011f \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 g\u0259lib on doqquzuncu diviziyan\u0131 t\u0259\u015fkil etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Fevral ay\u0131n\u0131n 25-d\u0259 bu diviziya yerini d\u0259yi\u015fib Maydosa (Eceabada) k\u00f6\u00e7d\u00fc. Bu \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r yar\u0131madada Dardanel (A\u011f d\u0259niz) bo\u011faz\u0131 h\u00f6vz\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015firdi. Burada Mustafa Kamal s\u0259r\u0259ncam\u0131nda olan diviziyadan ba\u015fqa h\u0259m d\u0259 ikinci piyada alay\u0131n\u0131 v\u0259 bir s\u0131ra top\u00e7u birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rini d\u0259 tabe\u00e7iliyin\u0259 ald\u0131. Bel\u0259likl\u0259, o, Maydos h\u0259rbi dair\u0259sinin komandan\u0131 oldu.<\/p>\n<p>Yar\u0131mada narahat g\u00fcnl\u0259rini ya\u015fay\u0131rd\u0131. Mart\u0131n 18-d\u0259 ingilis donanmas\u0131 \u00c7anaqqala\u00a0 bo\u011faz\u0131n\u0131 ke\u00e7m\u0259y\u0259 c\u0259hd etdi. Bunu g\u00f6r\u0259n sahil top\u00e7ular\u0131 onlar\u0131 \u015fidd\u0259tli at\u0259\u015f\u0259 tutdular. D\u00fc\u015fm\u0259n a\u011f\u0131r itki verdi, lakin \u00f6z niyy\u0259tind\u0259n \u0259l \u00e7\u0259km\u0259di. \u0130ngilisl\u0259r yar\u0131madaya desant \u00e7\u0131xarmaq fikrind\u0259 idil\u0259r. T\u00fcrk ordusu bundan vaxt\u0131nda x\u0259b\u0259t tutdu.<\/p>\n<p>Geliboluda be\u015finci ordu yarad\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 alman general\u0131 Liman fon Sanders ordu komandan\u0131 t\u0259yin olunmu\u015fdu. O, ingilis h\u0259ml\u0259l\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn ordu q\u00fcvv\u0259l\u0259rini \u00fc\u00e7 qrupa b\u00f6lm\u00fc\u015f v\u0259 onlar\u0131 t\u0259limatland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Mustafa Kamal\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda olan birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r ehtiyat q\u00fcvv\u0259 kimi dayan\u0131b dururdu. Ba\u015f plana \u0259sas\u0259n, Mustafa Kamal\u0131n diviziyas\u0131 aprelin 18-d\u0259 T\u00fcmeni v\u0259 B\u0131qal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin\u0259 do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259t etdi.<\/p>\n<p>\u0130ngilisl\u0259r ax\u0131r ki, \u00f6z planlar\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdil\u0259r v\u0259 aprelin 25-d\u0259 \u00c7anaqqalada S\u0259dd\u00fclbahir v\u0259 Ar\u0131burnu b\u00f6lg\u0259sind\u0259 desant \u00e7\u0131xard\u0131lar. \u0130lk desant d\u0259st\u0259l\u0259ri Mustafa Kamal\u0131n ordusu yerl\u0259\u015f\u0259n \u0259razid\u0259 g\u00f6z\u0259 d\u0259ydi. Bunu g\u00f6r\u0259n Mustafa Kamal tez qo\u015funlar\u0131 B\u0131qal\u0131dan Conkbay\u0131ra k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc. \u0130ngilis ordusu Ar\u0131burndan Conkbay\u0131ra do\u011fru ir\u0259lil\u0259yirdi. Lakin el\u0259 h\u0259min g\u00fcn bu q\u00fcvv\u0259l\u0259r on doqquzuncu diviziyan\u0131n h\u0259ml\u0259sin\u0259 tu\u015f g\u0259lib geri oturduldu. Ordu komandan\u0131 general Liman fon Sanders \u0259m\u0259liyyat\u0131 m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tl\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn Mustafa Kamala \u00f6z t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr\u00fcn\u00fc bildirdi. \u0130yun ay\u0131nda Mustafa Kamala albayl\u0131q\u00a0 r\u00fctb\u0259si verildi.<\/p>\n<p>Atat\u00fcrk \u00c7anaqqala d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rinin q\u0259hr\u0259man\u0131 Koja Seyidi yad\u0131na sald\u0131. Koca Seyid evli idi, bir q\u0131z\u0131 da do\u011fulmu\u015fdu. Qay\u011f\u0131ya ehtiyac\u0131 olan qoja ata-anas\u0131 vard\u0131. Bir s\u00f6zl\u0259, evd\u0259-e\u015fikd\u0259 laz\u0131m idi, \u00f6z ail\u0259sinin, arvad\u0131n\u0131n, k\u00f6rp\u0259 q\u0131z\u0131n\u0131n yan\u0131nda olmaq, valideynl\u0259rin\u0259 h\u0259yan durmaq \u00fc\u00e7\u00fcn. F\u0259q\u0259t Osmanl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259si a\u011f\u0131r g\u00fcnd\u0259 idi. Bel\u0259 bir zamanda evd\u0259, isti oca\u011f\u0131n q\u0131ra\u011f\u0131nda oturub q\u0131z\u0131nmaq ki\u015filikd\u0259n deyildi. Odur ki Koca Seyid k\u00f6n\u00fcll\u00fc orduya yaz\u0131l\u0131b, c\u0259bh\u0259y\u0259 yolland\u0131. Bu, 1909-cu il\u0259 t\u0259sad\u00fcf edirdi. \u00dcst-\u00fcst\u0259 doqquz il orduda xidm\u0259t etdi. D\u00fcz doqquz il evind\u0259n-e\u015fiyind\u0259n ayr\u0131 d\u00fc\u015fd\u00fc, ail\u0259sind\u0259 ba\u015f ver\u0259nl\u0259rin birind\u0259n x\u0259b\u0259r tutdusa, dig\u0259rind\u0259n x\u0259b\u0259r tuta bilm\u0259di, ba\u015fqa bir x\u0259b\u0259ri d\u0259 ondan gizl\u0259tdil\u0259r.<\/p>\n<p>Bu doqquz ilin i\u00e7ind\u0259 ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 y\u0131r-y\u0131\u011f\u0131\u015f el\u0259di ki, t\u0259rxis olunub ev\u0259 qay\u0131d\u0131r, h\u0259r d\u0259f\u0259 bir i\u015f \u00e7\u0131xd\u0131 v\u0259 o, \u0259sg\u0259ri xidm\u0259tini ba\u015fa vura bilm\u0259di. Gah Balkan m\u00fcharib\u0259si, gah \u018fdirn\u0259 f\u0259thi oldu. N\u0259hay\u0259t, g\u0259lib min doqquz y\u00fcz on d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc il yeti\u015fdi. Birinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si ba\u015fland\u0131. Bel\u0259 m\u0259qamda ordudan t\u0259rxis oluna bil\u0259rdi?! \u00c7anaqqala qan a\u011flay\u0131rd\u0131. Koca Seyidi \u00c7anaqqalaya g\u00f6nd\u0259rdil\u0259r: \u201cOrada s\u0259nin kimi igidl\u0259r\u0259 ehtiyac var. Get, d\u00fc\u015fm\u0259nin anas\u0131n\u0131 a\u011flat!\u201d \u2013 dedil\u0259r.<\/p>\n<p>\u00c7anaqqala c\u0259h\u0259nn\u0259mi xat\u0131rlad\u0131rd\u0131. Frans\u0131z qo\u015funlar\u0131, ard\u0131nca da ingilis ordusu bo\u011faza girmi\u015fdi. \u018ftrafa od sa\u00e7\u0131rd\u0131lar. Bu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin n\u0259 q\u0259d\u0259r des\u0259n silah\u0131, topu-t\u00fcf\u0259ngi, canl\u0131 q\u00fcvv\u0259si vard\u0131. Saya-hesaba g\u0259lm\u0259zdi. \u201cKrali\u00e7a Yelizaveta\u201d v\u0259 \u201cOkean\u201d h\u0259rb g\u0259mil\u0259ri at\u0259\u015f\u0259 ara vermirdil\u0259r. T\u00fcrk \u0259sg\u0259rl\u0259ri v\u0259 zabitl\u0259ri d\u00fc\u015fm\u0259n donanmas\u0131 il\u0259 qeyri-b\u0259rab\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259 idil\u0259r, geri \u00e7\u0259kilm\u0259k bar\u0259d\u0259 fikirl\u0259\u015fm\u0259yi bel\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259 ar bilirdil\u0259r. Bu zaman bir top m\u0259rmisi d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rin lap yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda partlad\u0131. Havaya sovura bildiyini havaya sovurdu, sovura bilm\u0259diyini yer\u0259 \u00e7\u0131rpd\u0131. Yerin alt\u0131 \u00fcst\u00fcn\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. T\u00fcrk toplar\u0131 v\u0259 \u0259sg\u0259rl\u0259r torpa\u011f\u0131n alt\u0131nda qalm\u0131\u015fd\u0131lar.<\/p>\n<p>Onba\u015f\u0131 Koca Seyid \u00f6z\u00fcn\u0259 g\u0259l\u0259nd\u0259 g\u00f6rd\u00fc ki, onu yar\u0131yad\u0259k batd\u0131\u011f\u0131 torpaqdan dart\u0131b \u00e7\u0131xarmaq ist\u0259yirl\u0259r. \u00d6z\u00fc d\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259ldi v\u0259 birt\u0259h\u0259r qurtuldu. Koca Seyid n\u0259 hadis\u0259 ba\u015f verdiyini anlamaq iqtidar\u0131nda deyildi. \u018ftrafa baxd\u0131. N\u0259 \u0259sg\u0259rl\u0259r, n\u0259 d\u0259 zabitl\u0259r g\u00f6z\u0259 d\u0259yirdil\u0259r. G\u00f6zl\u0259rini doland\u0131r\u0131b yerd\u0259 uzananlara v\u0259 \u015fidd\u0259tli a\u011fr\u0131dan q\u0131vr\u0131lanlara n\u0259z\u0259r sald\u0131. Sayma\u011fa ba\u015flad\u0131. Art\u0131q d\u00f6y\u00fc\u015f yolda\u015flar\u0131ndan on d\u00f6rd\u00fc h\u0259lak olmu\u015fdu. \u0130yirmi d\u00f6rd yaral\u0131 vard\u0131. Toplar torpa\u011f\u0131n alt\u0131nda qalm\u0131\u015fd\u0131. Bu c\u0259h\u0259nn\u0259min i\u00e7\u0259risind\u0259 frans\u0131z v\u0259 ingilis donanmas\u0131 il\u0259 \u00fczb\u0259\u00fcz vur-tut \u00fc\u00e7 n\u0259f\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f qabiliyy\u0259tli adam qalm\u0131\u015fd\u0131: biri batareya komandiri y\u00fczba\u015f\u0131 Hilmi b\u0259y, biri Ni\u011fdeli \u018fli, biri d\u0259 Koca Seyid.<\/p>\n<p>Frans\u0131zlar\u0131n \u201cOkean\u201d h\u0259rbi g\u0259misi at\u0259\u015f a\u00e7maqda davam edirdi. T\u00fcrkl\u0259rin toplar\u0131 s\u0131radan \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131. Onba\u015f\u0131 Koca Seyid gedib bir\u0259r-bir\u0259r yoxlad\u0131. Yaln\u0131z bir top salamat qalm\u0131\u015fd\u0131, f\u0259q\u0259t onun da vinci q\u0131r\u0131q idi. Koca Seyid dilxor oldu, lakin inam\u0131n\u0131 itirm\u0259di, Allahdan imdad dil\u0259di.<\/p>\n<p>Bir q\u0259d\u0259r aral\u0131da top m\u0259rmil\u0259ri vard\u0131. Amma onun h\u0259r hans\u0131 birini qald\u0131rmaq t\u0259k adam\u0131n i\u015fi deyildi. Yolda\u015flar\u0131nda da hey qalmam\u0131\u015fd\u0131 ki, m\u0259rmiy\u0259 yax\u0131n d\u00fc\u015f\u0259 bilsinl\u0259r. G\u00f6zl\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131nda ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 say-se\u00e7m\u0259 igid, cavan \u0259sg\u0259r yolda\u015f\u0131n\u0131n \u00f6z can\u0131n\u0131 tap\u015f\u0131rmas\u0131, o biril\u0259rinin is\u0259 yar\u0131mcan uzan\u0131b yerd\u0259 qalmas\u0131, V\u0259t\u0259nin\u0259 olan sonsuz sevgisi, d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 nifr\u0259ti Koca Seyidin damarlar\u0131nda axan qan\u0131 co\u015fdurdu, ona sanki \u0259lav\u0259 can, g\u00fcc v\u0259 q\u00fcvv\u0259t verdi. Ata-anas\u0131n\u0131, balaca q\u0131z\u0131n\u0131, arvad\u0131n\u0131 g\u00f6zl\u0259ri \u00f6n\u00fcn\u0259 g\u0259tirdi: \u201cBu ingilisl\u0259r, bu frans\u0131zlar basa-basa o uzaql\u0131qda yolu ona g\u00f6r\u0259 g\u0259libl\u0259r ki, torpaqlar\u0131m\u0131z\u0131 tutub, bizi \u00f6zl\u0259rin\u0259 k\u00f6l\u0259 etsinl\u0259r? Ay siz \u00f6l\u0259siniz!\u201d<\/p>\n<p>Onba\u015f\u0131 Koca Seyid ir\u0259li yeridi. Y\u00fczba\u015f\u0131 Hilmi b\u0259y onun niyy\u0259tini ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcb:<\/p>\n<p>\u2013 Seyid, t\u0259k n\u0259f\u0259rin i\u015fi deyil, \u2013 dedi. \u2013 \u00d6z\u00fcn\u00fc g\u00fcc\u0259 salarsan, belin s\u0259rp\u0259r, \u00f6mr\u00fcn boyu s\u00fcr\u00fcn\u0259-s\u00fcr\u00fcn\u0259 qalarsan. \u00c7\u0259kil, onsuz da qald\u0131ra bilm\u0259y\u0259c\u0259ks\u0259n. \u018fli il\u0259 m\u0259n d\u0259 yaral\u0131, \u0259limizd\u0259n bir i\u015f g\u0259lmir.<\/p>\n<p>Koja Seyid \u00f6z\u00fcn\u0259 inaml\u0131:<\/p>\n<p>\u2013 Siz narahat olmay\u0131n. H\u0259r halda c\u0259hd el\u0259yim, b\u0259lk\u0259 al\u0131nd\u0131. H\u0259m d\u0259 g\u00f6z\u00fcm\u00fcz baxa-baxa nec\u0259 yol ver\u0259 bil\u0259rik ki, d\u00fc\u015fm\u0259n torpaqlar\u0131m\u0131za soxulsun, arvad-u\u015fa\u011f\u0131m\u0131za \u0259l ats\u0131n, babalar\u0131m\u0131z\u0131n gorunu s\u00f6ys\u00fcn. Allah m\u0259n\u0259 o g\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rm\u0259sin. D\u00fc\u015fm\u0259n yaln\u0131z m\u0259nim meyitimin \u00fcst\u00fcnd\u0259n ke\u00e7ib V\u0259t\u0259n torpa\u011f\u0131na ayaq basa bil\u0259r.<\/p>\n<p>Top m\u0259rmil\u0259rinin h\u0259r birinin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 275 kiloqram olard\u0131. Koca Seyid bir anl\u0131\u011fa yerind\u0259 dondu. Anas\u0131ndan \u00f6yr\u0259ndiyi dualar\u0131 oxudu, Allah\u0131n\u0131 s\u0259sl\u0259di, ona g\u00fcc-q\u00fcvv\u0259t verm\u0259yi xahi\u015f etdi. Sonra yer\u0259 \u0259yilib top m\u0259rmisini qald\u0131rd\u0131. Hiss etdi ki, s\u00fcm\u00fckl\u0259ri \u015faqq\u0131lday\u0131r. Fikirl\u0259\u015fdi ki, indi s\u00fcm\u00fckl\u0259ri bir-bir q\u0131r\u0131lacaq. F\u0259q\u0259t onlar\u0131n he\u00e7 biri s\u0131nmad\u0131. Koca Seyid g\u00f6zl\u0259rini qald\u0131r\u0131b V\u0259t\u0259nin g\u00f6yl\u0259rin\u0259, g\u00f6zl\u0259rini endirib V\u0259t\u0259nin torpa\u011f\u0131na baxd\u0131. Nec\u0259 d\u0259 b\u00f6y\u00fck, q\u00fcdr\u0259tli, g\u00f6z\u0259l, f\u00fcsunkar, do\u011fma idi V\u0259t\u0259n! Koca Seyid g\u00fcc ald\u0131, q\u00fcvv\u0259 toplad\u0131: \u201cYa Allah!\u201d \u2013 deyib m\u0259rmini qald\u0131rd\u0131. Topa sar\u0131 gedib yerind\u0259 oturtdu. At\u0259\u015f a\u00e7d\u0131.<\/p>\n<p>Frans\u0131z g\u0259misi q\u0259h-q\u0259h\u0259 \u00e7\u0259kir, onun acizliyin\u0259 g\u00fcl\u00fcrd\u00fc. Koac Seyid ikinci m\u0259rmiy\u0259 g\u00fcc el\u0259di. Zor-b\u0259la il\u0259, ayaqlar\u0131 bir-birin\u0259 dola\u015fa-dola\u015fa topa sar\u0131 apard\u0131\u2026 At\u0259\u015f a\u00e7d\u0131. Bu s\u0259f\u0259r ingilis g\u0259misi \u015faqqanaq \u00e7\u0259kirdi.<\/p>\n<p>Y\u00fczba\u015f\u0131 Helmi:<\/p>\n<p>\u2013 Seyid, \u00f6z\u00fcn\u00fc h\u0259lak ed\u0259c\u0259ks\u0259n!<\/p>\n<p>Ni\u011fdeli \u018fli d\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259:<\/p>\n<p>\u2013 \u0130ndi buraya bir m\u0259rmi atarlar, bizi d\u0259 g\u00f6y\u0259 sovurar, \u2013 dedi.<\/p>\n<p>Koja Seyid hirsind\u0259n qarald\u0131:<\/p>\n<p>\u2013 Deyirs\u0259n can b\u0259sl\u0259y\u0259k?<\/p>\n<p>O, israrl\u0131 idi. Top \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc m\u0259rmini d\u0259 a\u011fu\u015funa ald\u0131. Y\u00fczba\u015f\u0131 Helmi il\u0259 Ni\u011fdeli \u018fli t\u0259\u0259cc\u00fcb qalm\u0131\u015fd\u0131lar. Koca Seyidd\u0259 bu q\u0259d\u0259r g\u00fcc haradan idi?<\/p>\n<p>Onba\u015f\u0131 Koca Seyidin art\u0131q n\u0259 qollar\u0131nda, n\u0259 ayaqlar\u0131nda, n\u0259 d\u0259 dizl\u0259rind\u0259 taq\u0259t qalm\u0131\u015fd\u0131. Bir anl\u0131\u011fa dincini ald\u0131, \u0259linin ard\u0131 il\u0259 t\u0259rini silib, yen\u0259 b\u00f6y\u00fck yaradan\u0131 k\u00f6m\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131: \u201cYa Allah!\u201d At\u0259\u015f a\u00e7d\u0131.<\/p>\n<p>Frans\u0131zlar\u0131n n\u0259h\u0259ng g\u0259misi d\u0259nizd\u0259 l\u0259ng\u0259r vururdu. Onu alov b\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015fd\u00fc, g\u00f6y\u0259rt\u0259d\u0259 bir \u00e7axna\u015fma d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc ki, g\u0259l g\u00f6r\u0259s\u0259n. G\u0259mi yerind\u0259 f\u0131rlan\u0131r v\u0259 \u0259trafa at\u0259\u015f ya\u011fd\u0131r\u0131rd\u0131. At\u0259\u015f a\u00e7d\u0131qca \u0259trafdak\u0131 frans\u0131z g\u0259mil\u0259rin\u0259 itkil\u0259r verirdi. Bir m\u00fcdd\u0259t sonra yava\u015f-yava\u015f batma\u011fa ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>T\u0259hl\u00fck\u0259 sovu\u015fdu. C\u0259bh\u0259d\u0259 d\u00f6n\u00fc\u015f oldu. Koca Seyidin q\u0259hr\u0259manl\u0131\u011f\u0131 dill\u0259r\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. D\u0259niz donanmas\u0131 komandan\u0131 Cavad pa\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 sars\u0131d\u0131c\u0131 z\u0259rb\u0259l\u0259r vuran M\u0259jidiy\u0259 batareyas\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rin\u0259 ba\u015f \u00e7\u0259km\u0259y\u0259 g\u0259ldi. Onlar bir ne\u00e7\u0259 n\u0259f\u0259r idi. \u00d6zl\u0259ri il\u0259 fotoqraf\u00a0 g\u0259tirmi\u015fdil\u0259r. \u015e\u0259hidl\u0259rin d\u0259fni il\u0259 ba\u011fl\u0131 g\u00f6st\u0259ri\u015f verildi. Yaral\u0131lar d\u0259rhal h\u0259rbi x\u0259st\u0259xanaya yola sal\u0131nd\u0131lar. Cavad pa\u015fa y\u00fczba\u015f\u0131 Hilmi b\u0259y \u018fli v\u0259 Koja Seyidl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fc. \u00dcz\u00fcn\u00fc Koca Seyid\u0259 tutaraq:<\/p>\n<p>\u2013 Seyid \u0259f\u0259ndi, indi anlat o a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131nda top m\u0259rmil\u0259rini nec\u0259 qald\u0131r\u0131b at\u0259\u015f n\u00f6qt\u0259sin\u0259 g\u0259tir\u0259 bildin?<\/p>\n<p>Koca Seyid \u00e7iyinl\u0259rini \u00e7\u0259kdi:<\/p>\n<p>\u2013 Bilmir\u0259m, pa\u015fam, vallah bilmir\u0259m.<\/p>\n<p>Cavad pa\u015fa fotoqrafa i\u015far\u0259 etdi ki, yax\u0131n g\u0259lsin:<\/p>\n<p>\u2013 Seyid \u0259f\u0259ndi, indi o m\u0259rmil\u0259rd\u0259n birini qald\u0131r, s\u0259nin \u015f\u0259klini yaps\u0131n. Xalq\u0131m\u0131z da, d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259r d\u0259 g\u00f6rs\u00fcn ki, bizd\u0259 nec\u0259 igid o\u011fullar var.<\/p>\n<p>Koca Seyid n\u0259 q\u0259d\u0259r \u0259ll\u0259\u015fdis\u0259, m\u0259rmini yerind\u0259n t\u0259rp\u0259d\u0259 bilm\u0259di. P\u0259rt oldu, t\u0259r onu basd\u0131. Belini dik\u0259ltdi. \u018fll\u0259rini yanlara a\u00e7d\u0131, y\u0259ni bacarmad\u0131m.<\/p>\n<p>Cavad pa\u015fa:<\/p>\n<p>\u2013 Bir daha, yen\u0259 c\u0259hd et, \u2013 dey\u0259 dill\u0259ndi.<\/p>\n<p>F\u0259q\u0259t yen\u0259 al\u0131nmad\u0131.<\/p>\n<p>Cavad pa\u015fa t\u0259\u0259cc\u00fcb i\u00e7\u0259risind\u0259 soru\u015fdu:<\/p>\n<p>\u2013 Bu n\u0259d\u0259n olur, Koca Seyid? M\u0259rmini qald\u0131r\u0131rd\u0131n, indi is\u0259 qald\u0131ra bilmirs\u0259n. Bunu nec\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259k? B\u0259s s\u0259nin \u015f\u0259klini nec\u0259 yapaq? \u018fc\u0259b i\u015fdir\u2026<\/p>\n<p>Koja Seyid yad\u0131na salma\u011fa \u00e7al\u0131\u015faraq:<\/p>\n<p>\u2013\u00a0 Pa\u015fam, h\u0259min hissl\u0259ri yenid\u0259n ya\u015fasayd\u0131m, m\u0259rmini bir daha qald\u0131ra bil\u0259rdim. Sirr bunda imi\u015f\u2026<\/p>\n<p>H\u0259min g\u00fcn Koca Seyid m\u0259rmini yenid\u0259n qald\u0131r\u0131b \u0259ll\u0259rind\u0259 tutdu. Onun \u015f\u0259klini \u00e7\u0259kdil\u0259r. F\u0259q\u0259t m\u0259rminin i\u00e7\u0259risi bo\u015fald\u0131lm\u0131\u015fd\u0131 ki, onu qald\u0131rma\u011fa Koca Seyidin g\u00fcc\u00fc \u00e7ats\u0131n\u2026<\/p>\n<p>Mustafa Kamal x\u0259yaldan ayr\u0131ld\u0131. R\u0259\u015fad Nuri G\u00fcnt\u0259kinin \u201c\u00c7al\u0131qu\u015fu\u201d roman\u0131 dizinin \u00fcst\u00fcnd\u0259 idi. V\u0259r\u0259ql\u0259yib 23-c\u00fc s\u0259hif\u0259ni a\u00e7d\u0131 v\u0259 oxuma\u011fa davam etdi. O, \u00c7anaqqala d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259n \u0259vv\u0259l \u201c\u00c7al\u0131qu\u015fu\u201dnu m\u00fctali\u0259 ed\u0259rdi.<\/p>\n<p>Vaxt g\u0259l\u0259c\u0259kdi alman ordusunun \u015fanl\u0131-\u015f\u00f6hr\u0259tli general\u0131 Liman fon Sanders \u00f6z ixtiyar\u0131nda olan b\u00fct\u00fcn h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rin komandanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 Mustafa Kamal pa\u015faya t\u0259slim ed\u0259c\u0259kdi. \u0130ndi is\u0259 h\u0259l\u0259lik Otto Liman fon Sanders buralarda at oynad\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><em>Ha\u015fiy\u0259:<\/em><\/strong> <em>1915-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Osmanl\u0131 imperiyas\u0131nda alman h\u0259rbi missiyas\u0131n\u0131n sabiq ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 baron Kolmar fon der Qolts \u0259slind\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 malik olmayan sultan V Mehm\u0259d R\u0259\u015fad xan\u0131n h\u0259rbi m\u0259sl\u0259h\u0259t\u00e7isi sif\u0259tind\u0259 \u0130stanbula g\u0259ldi. Qoca baronun n\u0259 Otto Liman fon Sanders, n\u0259 d\u0259 m\u00fcharib\u0259 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tini idar\u0259 ed\u0259n \u00fc\u00e7 pa\u015fan\u0131 \u2013 \u018fnv\u0259r pa\u015fa, Camal pa\u015fa v\u0259 T\u0259l\u0259t pa\u015fan\u0131 g\u00f6rm\u0259y\u0259 g\u00f6z\u00fc var idi. F\u0259q\u0259t s\u0259n dem\u0259, iddial\u0131 generel fon der Qoltsun da \u0259lind\u0259n<\/em> <em>bir i\u015f g\u0259lmirmi\u015f. Onun t\u0259r\u0259find\u0259n planla\u015fd\u0131r\u0131lan b\u00f6y\u00fck h\u00fccumlar\u0131n he\u00e7 biri s\u0259m\u0259r\u0259 verm\u0259di. H\u0259min ilin oktyabr\u0131nda \u018fnv\u0259r pa\u015fa general-leytenant Liman fon Sandersi (1855, 17 fevral, \u015etolp, Pomeriniya-1929, 22 avqust, M\u00fcnxen, Bovariya) Mesopotamiyada ingilisl\u0259rl\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 yollad\u0131. Fon Sanders F\u0259l\u0259stind\u0259ki t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259bul etdi. O, burada alman general\u0131 Erix fon Falkenxaunu \u0259v\u0259z etm\u0259li oldu. Bu general\u0131n burunu 1917-ci ilin sonlar\u0131nda ingilisl\u0259r, daha s\u0259hih des\u0259k, general Allenbi t\u0259r\u0259find\u0259n ovulmu\u015fdu.<\/em><\/p>\n<p><em>D\u00f6y\u00fc\u015f sursat\u0131 sar\u0131dan T\u00fcrk ordusu korluq \u00e7\u0259kirdi. Bu, Liman fon Sandersin v\u0259ziyy\u0259tini a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131r\u0131rd\u0131. Onun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi ordunun m\u00fcdafi\u0259d\u0259 durmaqdan v\u0259 Britaniya ordusunun h\u00fccumunu g\u00f6zl\u0259m\u0259kd\u0259n ba\u015fqa \u00e7ar\u0259si qalm\u0131rd\u0131. H\u00fccum ba\u015fland\u0131. General Allenbinin qo\u015funlar\u0131 c\u0259bh\u0259ni yard\u0131, bir h\u0259ft\u0259nin i\u00e7ind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn taleyi h\u0259ll olundu. Fon Sanders qa\u00e7\u0131b can\u0131n\u0131 qurtarmasayd\u0131, \u0259sir d\u00fc\u015f\u0259c\u0259kdi. Birinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra 1919-cu ilin fevral\u0131nda Otta Liman fon Sanders Maltada h\u0259bs olundu. Onu h\u0259rbi cinay\u0259td\u0259 t\u0259qsirli bildil\u0259r, lakin yar\u0131m il sonra azadl\u0131\u011fa burax\u0131ld\u0131. El\u0259 h\u0259min il o, alman ordusundan t\u0259rxis olundu.<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"17076\">Yaz\u0131ya 209 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00a0\u00a0 (\u201cSamsundan ba\u015flanan yol\u201d romanlndan) H\u0259r ikisi eyni vaxtda aya\u011fa qalx\u0131b bir-birl\u0259rin\u0259 \u0259l uzatd\u0131lar. Kaz\u0131m b\u0259y n\u0259 is\u0259 fikirl\u0259\u015fib Mustafa Kamal\u0131n \u0259lini buraxmad\u0131. S\u00f6zl\u00fc oldu\u011fu bilinirdi. O, Mustafa Kamal\u0131 intizarda qoymad\u0131: \u2013 G\u0259ls\u0259n\u0259, s\u0259ni ordu komandan\u0131m\u0131zla g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fcm. \u2013 Pis olmaz. Kaz\u0131m b\u0259y bir anl\u0131\u011fa \u00e7\u0131xd\u0131. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, \u0259vv\u0259lc\u0259 ordu komandan\u0131na bu bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat verib onun raz\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[4,14,3],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17076"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=17076"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17076\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17078,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17076\/revisions\/17078"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=17076"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=17076"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=17076"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}