{"id":17873,"date":"2022-04-14T16:31:34","date_gmt":"2022-04-14T11:31:34","guid":{"rendered":"http:\/\/kultur.az\/?p=17873"},"modified":"2022-04-14T16:31:34","modified_gmt":"2022-04-14T11:31:34","slug":"s%c9%99s-zaur-bayramoglu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=17873","title":{"rendered":"S\u018fS  \u00a0&#8211; Zaur BAYRAMO\u011eLU"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/zaur-b.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignleft wp-image-16208 size-medium\" src=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/zaur-b-300x300.jpg\" alt=\"zaur b\" width=\"300\" height=\"300\" \/><\/a>Milyardlarca qalaktikalar, ulduz topalar\u0131, n\u0259h\u0259ng qara d\u0259likl\u0259r v\u0259 b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 sicim kimi bir-birin\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259saf\u0259d\u0259 tutan qaranl\u0131q madd\u0259\u2026 B\u00fct\u00fcn bunlar haradan yarand\u0131? N\u0259 mifoloji y\u00f6nd\u0259n, n\u0259 d\u0259 teolojik olaraq izahatlar qaneedici olmad\u0131qlar\u0131 kimi, mahiyy\u0259t etibaril\u0259 d\u0259 bir-birl\u0259rinin eynidir. Materializm y\u00f6n\u00fcnd\u0259n yana\u015faraq, n\u0259yin nec\u0259 oldu\u011funu anlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131ram, amma burada da bir-birind\u0259n f\u0259rqli o q\u0259d\u0259r n\u0259z\u0259riyy\u0259 var ki, n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7\u0131rp\u0131nsam da, i\u015fin i\u00e7ind\u0259n \u00e7\u0131xa bilmir\u0259m&#8230;<\/p>\n<p>B\u00f6y\u00fck partlay\u0131\u015f, b\u00f6y\u00fck \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f, simulyasiya, holoqram v\u0259 toxum n\u0259z\u0259riyy\u0259si bunlardan sad\u0259c\u0259 bir ne\u00e7\u0259sidir. G\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 kainat\u0131n varolu\u015f hekay\u0259si, kim bilir, daha ne\u00e7\u0259 formada yaz\u0131lacaqd\u0131r. Ancaq m\u0259n yuxar\u0131da ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kdiyim n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259rin he\u00e7 birini q\u0259bul etm\u0259y\u0259r\u0259k indiy\u0259d\u0259k, b\u0259lk\u0259 d\u0259, h\u0259r k\u0259sin diqq\u0259tind\u0259n yay\u0131nan yeni bir yana\u015fma t\u0259rzi, yeni bir tezis ir\u0259li s\u00fcr\u0259c\u0259y\u0259m, amma bu tezisin n\u0259 oldu\u011funu bilm\u0259k ist\u0259yirsinizs\u0259, bir az s\u0259birli olun v\u0259 hekay\u0259mizin sonunu g\u00f6zl\u0259yin&#8230;<\/p>\n<p>B\u00f6y\u00fck partlay\u0131\u015f\u00e7\u0131lar h\u0259r \u015feyin ani partlay\u0131\u015fla yaran\u0131b \u0259trafa s\u0259p\u0259l\u0259ndiyini, milyardlarla il davam ed\u0259n t\u0259kam\u00fcll\u0259 indi g\u00f6rd\u00fcy\u00fcm\u00fcz ulduz sisteml\u0259rinin, qalaktikalar\u0131n yarand\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edirl\u0259r. B\u00f6y\u00fck partlay\u0131\u015fdan \u00f6nc\u0259 madd\u0259 varm\u0131yd\u0131? Yox idis\u0259, b\u0259s onda n\u0259 vard\u0131? He\u00e7likmi? D\u00fcz m\u0259ntiql\u0259 partlay\u0131\u015f\u0131n olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn madd\u0259y\u0259 ehtiyac var. \u018fg\u0259r madd\u0259 yoxdursa, he\u00e7likd\u0259 n\u0259 partlayacaq? \u00a0\u018ftrafa sa\u00e7\u0131lan \u00f6l\u00e7\u00fcy\u0259g\u0259lm\u0259z\u00a0 miqdarda qaz, toz buludu v\u0259 enerji he\u00e7likd\u0259n nec\u0259 yarana bil\u0259rdi? Bu arada he\u00e7lik n\u0259dir? Bizim d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcy\u00fcm\u00fcz klassik anlamda yoxluqmu? \u018flb\u0259tt\u0259 ki, xeyr. He\u00e7lik sad\u0259c\u0259 bizim duy\u011fu orqanlar\u0131m\u0131zla g\u00f6r\u00fcb hiss ed\u0259 bilm\u0259dikl\u0259rimiz deyil, h\u0259tta \u0259limizd\u0259 olan b\u00fct\u00fcn m\u00fcasir avadanl\u0131qlardan istifad\u0259 ets\u0259k\u00a0 d\u0259, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sbit ed\u0259 bilm\u0259dikl\u0259rimiz bel\u0259 deyil. He\u00e7lik he\u00e7 bir atomun, atomalt\u0131 par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n, enerjinin v\u0259 kosmik zaman\u0131n m\u00f6vcud olmad\u0131\u011f\u0131 bir olqudur. Amma bir d\u0259qiq\u0259, bizim he\u00e7lik sand\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey \u0259slind\u0259 materiyan\u0131n ba\u015fqa, h\u0259l\u0259 insan o\u011flunun icad etm\u0259diyi hal\u0131 ola bilm\u0259zmi? Y\u0259ni bizim madd\u0259 dediyimiz \u015fey he\u00e7lik dediyimiz \u015feyd\u0259n yarana bilm\u0259zmi?<\/p>\n<p>B\u00f6y\u00fck partlay\u0131\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n ortaq tezisl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 saniy\u0259nin on \u00fcst\u00fc q\u0131rx \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00a0an\u0131ndan, y\u0259ni s\u0131f\u0131r\u0131nc\u0131 plank zaman\u0131ndan \u00a0\u00a0ba\u015flayaraq yaranan d\u0259h\u015f\u0259tli istiliyin soyuma\u011fa ba\u015flamas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u00a0ortaya \u00e7\u0131xan atomalt\u0131 par\u00e7ac\u0131qlar\u0131n bir-biril\u0259riyl\u0259 reaktiv \u0259laq\u0259y\u0259 girm\u0259si sonucu\u00a0 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n proton v\u0259 neytronlar s\u00fcr\u0259tl\u0259 \u00e7oxalaraq bulud topalar\u0131 yaratd\u0131lar. bu buludlar daxilind\u0259 \u00fc\u00e7 y\u00fcz s\u0259ks\u0259n min il il boyunca bir-biril\u0259riyl\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 reaksiyaya gir\u0259n proton v\u0259 neytronlar ilk b\u0259sit qurulu\u015flu atomlar\u0131 meydana g\u0259tirdil\u0259r. Sonrak\u0131 d\u00f6n\u0259md\u0259 kainat\u0131n h\u0259r t\u0259r\u0259fin\u0259 yay\u0131lan bu madd\u0259 cazib\u0259 q\u00fcvv\u0259sinin t\u0259siri alt\u0131nda \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 \u00a0\u00e7\u00f6k\u0259r\u0259k ilk ulduzlar\u0131 v\u0259 planetl\u0259ri\u00a0 yaratd\u0131. \u0130lk ulduzlar\u0131n \u00e7\u0259kird\u0259kl\u0259rind\u0259 qayna\u015fma yolu il\u0259 daha a\u011f\u0131r elementl\u0259r, \u00a0zamanla \u00f6l\u0259n\u00a0 ulduzlardan \u0259trafa sa\u00e7\u0131lan madd\u0259l\u0259rd\u0259n is\u0259 yeni ulduzlar yarand\u0131&#8230;<\/p>\n<p>B\u00f6y\u00fck partlay\u0131\u015f n\u0259z\u0259riyy\u0259sini d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n fizikl\u0259rin \u0259n g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n Astrofizik Stefan Hopkins\u0259 g\u00f6r\u0259, b\u00f6y\u00fck partlay\u0131\u015fdan \u00f6nc\u0259 m\u00fctl\u0259q he\u00e7lik vard\u0131 v\u0259 b\u00fct\u00fcn kainat b\u00f6y\u00fck partlay\u0131\u015fla yarand\u0131.<\/p>\n<p>Hopkins sad\u0259c\u0259 b\u00f6y\u00fck partlay\u0131\u015f n\u0259z\u0259riyy\u0259sini t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259mi\u015f, h\u0259m d\u0259 Albert Eyn\u015fteynin ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259rin bir \u00e7oxunu ya tamamlam\u0131\u015f, ya da yanl\u0131\u015f oldu\u011funu iddia etmi\u015fdi. O, \u00a0kainat\u0131n\u00a0 tabe oldu\u011fu fiziki\u00a0 qanunlar\u0131n eyni oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcy\u00fcnd\u0259n Eyn\u015fteynin \u00a0nisbilik n\u0259z\u0259riyy\u0259si il\u0259 Kvant fizikas\u0131n\u0131n\u00a0 qanunlar\u0131n\u0131 \u00a0birl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. \u00a0Hopkins uzun s\u00fcr\u0259n t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 Eyn\u015fteynin \u0259ksin\u0259 olaraq, qara d\u0259likl\u0259rin sad\u0259c\u0259 cazib\u0259 q\u00fcvv\u0259sin\u0259 qap\u0131lan cisiml\u0259ri udaraq b\u00f6y\u00fcm\u0259dikl\u0259rini, h\u0259m d\u0259 sonralar \u201cHopkins radiasiyas\u0131\u201d adland\u0131r\u0131lacaq radiasiya yaymaqla k\u00fctl\u0259 itirdikl\u0259rini k\u0259\u015ff etdi.<\/p>\n<p>Bu, Eyn\u015fteynin n\u0259z\u0259riyy\u0259si il\u0259 daban-dabana zidd idi&#8230; Eyn\u015fteyn n\u0259z\u0259riyy\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259, qara d\u0259likl\u0259rin olay \u00fcfq\u00fcn\u00fcn \u00a0k\u00fctl\u0259 itirm\u0259si, dolay\u0131s\u0131 il\u0259 ki\u00e7ilm\u0259si qeyri-m\u00fcmk\u00fcn idi.<\/p>\n<p>Kantdan bu t\u0259r\u0259f\u0259 ya\u015fayan filosoflar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti kainat\u0131n qaz v\u0259 toz buludlar\u0131ndan yaranmas\u0131 f\u0259rziyy\u0259sini ir\u0259li s\u00fcr\u0259r\u0259k \u0259slind\u0259 \u00a0Hopkinsin n\u0259z\u0259riyy\u0259sini t\u0259m\u0259ll\u0259rini qoymu\u015fdular.<\/p>\n<p>B\u0259zi astrofizikl\u0259rs\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f n\u0259z\u0259riyy\u0259sini d\u0259st\u0259kl\u0259yirl\u0259r. Onlar\u0131n iddias\u0131na g\u00f6r\u0259, b\u00f6y\u00fck partlay\u0131\u015fdan \u00f6nc\u0259 bir kainat vard\u0131 v\u0259 o, yet\u0259rinc\u0259 geni\u015fl\u0259ndiyind\u0259n qalaktikalar v\u0259 ulduzlararas\u0131 ba\u011f q\u0131r\u0131ld\u0131, n\u0259tic\u0259d\u0259 b\u00fct\u00fcn kainat \u00e7\u00f6k\u0259r\u0259k b\u00fcz\u00fcld\u00fc v\u0259 bizim idrak ed\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259yimiz h\u0259dd\u0259 q\u0259d\u0259r ki\u00e7ildi. Ondan o t\u0259r\u0259fi m\u00fctl\u0259q yoxluqdu. O zaman yenid\u0259n b\u00f6y\u00fck partlay\u0131\u015f ba\u015f verdi. Burada d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259d\u0259n dura bilmir\u0259m, \u0259g\u0259r b\u00f6y\u00fck \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f n\u0259z\u0259riyy\u0259si do\u011frudursa, bizim ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kainat ne\u00e7\u0259ncidir? \u0130lk yarananm\u0131, yoxsa ikinci, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc, v\u0259 ya bilm\u0259diyimiz ne\u00e7\u0259ncis\u0259? Bir d\u0259 kainat\u0131m\u0131z\u0131n \u0259slind\u0259 \u00fcst\u00fcn z\u0259kal\u0131 m\u0259xluqlar t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lm\u0131\u015f ill\u00fcziyadan ba\u015fqa bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ed\u0259nl\u0259r var.<\/p>\n<p>Bu n\u0259z\u0259riyy\u0259nin \u0259n g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n Devid Bom holoqrafik kainatda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, g\u00f6rd\u00fcy\u00fcm\u00fcz \u00fc\u00e7boyutlu \u0259\u015fyalar\u0131n qara d\u0259likl\u0259rin olay \u00fcf\u00fcq\u00fcnd\u0259n \u0259ks ed\u0259n v\u0259 ya orada saxlan\u0131lan iki boyutlu bilginin yans\u0131mas\u0131 oldu\u011funu iddia edirdi. Daha sonra Elen Qrat daha da ir\u0259li ged\u0259r\u0259k kainat\u0131n labarator ortamda yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 isbat etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131&#8230; Amma b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 izah ed\u0259rk\u0259n holoqrafik kainat\u0131 labaratoriyas\u0131nda yaradacaq q\u0259d\u0259r \u00fcst\u00fcn z\u0259kan\u0131 kimin yaratd\u0131\u011f\u0131 sual\u0131na cavab vermir&#8230; V\u0259 sad\u0259c\u0259 simulyasiya olunmu\u015f bir kainatda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 iddia ed\u0259nl\u0259r deyil, n\u0259 b\u00f6y\u00fck partlay\u0131\u015f\u00e7\u0131lar, n\u0259 d\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r s\u0131f\u0131r\u0131nc\u0131 saniy\u0259nin, y\u0259ni zaman\u0131n v\u0259 ilk madd\u0259nin\u00a0 harada v\u0259 niy\u0259 yarand\u0131\u011f\u0131n\u0131, ya da bu yaran\u0131\u015fa hans\u0131 olqunun ehtiyac duydu\u011funu a\u00e7\u0131qlam\u0131r.<\/p>\n<p>B\u0259lk\u0259, bu sual\u0131n cavab\u0131 spritiualizm n\u0259z\u0259riyy\u0259sind\u0259dir, &#8211; dey\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, bir anl\u0131q suallar\u0131ma orada cavab axtar\u0131ram. \u00a0Spritiualizm \u00f6yr\u0259tisin\u0259 g\u00f6r\u0259, insanlar davaml\u0131 olaraq \u00a0\u00a0reenkarnasiyadan ke\u00e7\u0259r\u0259k bilgi inki\u015faf d\u00fczeyin\u0259 g\u00f6r\u0259 boyutlar\u0131 bir-bir y\u00fcks\u0259l\u0259r\u0259k s\u0259kkizinci boyuta \u00a0g\u0259ldikl\u0259rind\u0259 tanr\u0131salla\u015f\u0131r, bir n\u00f6v tanr\u0131lar panteonuna daxil olaraq yarad\u0131c\u0131 q\u00fcdr\u0259t qazan\u0131rlar&#8230; Amma burada da h\u0259m\u0259n sual ortaya \u00e7\u0131x\u0131r. Biril\u0259ri h\u0259l\u0259 g\u0259lib s\u0259kkizinci boyuta \u00e7\u0131xmadan v\u0259 ya ba\u015fqa c\u00fcr des\u0259k, insanlar\u0131n, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, varl\u0131\u011f\u0131n var olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn kainat\u0131 kim yaratd\u0131? \u00d6z-\u00f6z\u00fcn\u0259mi yarand\u0131? \u018fc\u0259b dola\u015f\u0131\u011fa d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f\u0259m, &#8211; deyib qa\u015flar\u0131m\u0131 \u00e7at\u0131r v\u0259 o d\u0259qiq\u0259 d\u0259 panteistl\u0259rin ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc tezisi xat\u0131rlay\u0131ram&#8230; Onlar\u0131n inanc\u0131na g\u00f6r\u0259, kainat \u00f6z\u00fc \u00f6z\u00fcn\u00fc yaratm\u0131\u015fd\u0131r&#8230; B\u0259lk\u0259 d\u0259 haql\u0131d\u0131rlar, bilmir\u0259m, amma h\u0259r halda bu m\u0259nim a\u011fl\u0131ma yatm\u0131r. Bioloqlar\u0131n k\u0259\u015ffin\u0259 g\u00f6r\u0259, t\u0259kcinsli v\u0259 \u00f6z\u00fc-\u00f6z\u00fcn\u00fc klonlamaqla \u00e7oxalan onur\u011fas\u0131z heyvanlar vard\u0131r, amma bu heyvanlarla kainat\u0131 bir yer\u0259 qoymaq \u00a0absurd d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 olard\u0131&#8230;<\/p>\n<p>Kvant\u00e7\u0131lar\u0131n da dedikl\u0259ri kimi, atomlar he\u00e7likd\u0259n yarand\u0131, b\u00f6y\u00fck partlay\u0131\u015fla kainat\u0131 yaratd\u0131, sonra da b\u00f6y\u00fck \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f olacaq. Y\u0259ni bir n\u00f6v\u00fc h\u0259r k\u0259s \u00f6z n\u0259z\u0259riyy\u0259sind\u0259 haql\u0131d\u0131r, el\u0259mi?<\/p>\n<p>H\u0259m b\u00f6y\u00fck partlay\u0131\u015f\u00e7\u0131lar, h\u0259m d\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rin izah ed\u0259 bilm\u0259dikl\u0259ri yegan\u0259 \u015fey var: madd\u0259nin haradan yarand\u0131\u011f\u0131\u2026 Madd\u0259 ilk ba\u015fda varm\u0131yd\u0131, yoxsa teoloqlar\u0131n da iddia etdikl\u0259ri kimi, Tanr\u0131n\u0131n \u201cOl\u201d k\u0259lm\u0259sil\u0259mi yarand\u0131? Yoxsa madd\u0259 sad\u0259c\u0259 enerjinin ba\u015fqa formas\u0131d\u0131r?<\/p>\n<p>Antik filosoflar madd\u0259nin \u0259b\u0259di v\u0259 \u0259z\u0259li oldu\u011funu, sad\u0259c\u0259 \u015f\u0259rait\u0259 g\u00f6r\u0259 forma d\u0259yi\u015fdir\u0259r\u0259k b\u0259z\u0259n qaz, b\u0259z\u0259ns\u0259 toz hal\u0131nda oldu\u011funu iddia edirdil\u0259r. Aristotel f\u0259ls\u0259f\u0259nin t\u0259m\u0259ll\u0259rini atark\u0259n var olan h\u0259r \u015feyin \u0259sas\u0131nda madd\u0259 durdu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fc\u2026 Sonra Aristotel metafizikan\u0131 materiya fizikas\u0131ndan ay\u0131raraq onu qeyri-maddi d\u00fcnyan\u0131 ara\u015fd\u0131ran elm kimi \u00f6n\u0259 s\u00fcrd\u00fc. Min doqquz y\u00fcz iyirmi d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc ild\u0259 m\u0259\u015fhur \u00a0alman fiziki Maks Born yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 m\u0259qal\u0259d\u0259 fizikada yeni \u2013 Kvant fizikas\u0131 adl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcn t\u0259m\u0259ll\u0259rini qoydu. Atomlar\u0131n inc\u0259l\u0259nm\u0259si il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan alim Kvant fizikas\u0131n\u0131n elektronlar\u0131n s\u0131\u00e7rama v\u0259 eyni anda bir ne\u00e7\u0259 yerd\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bilm\u0259 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq madd\u0259nin yoxdan varolu\u015funun m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc iddia edirdi.<\/p>\n<p>\u018fg\u0259r kainat\u0131n haras\u0131ndasa bir partlay\u0131\u015f olacaqd\u0131sa, o partlay\u0131\u015fdan \u00f6nc\u0259 madd\u0259 var olmal\u0131 idi\u2026 H\u0259m d\u0259 atomalt\u0131 d\u00fczeyd\u0259 deyil, bizim idrak ed\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259yimiz q\u0259d\u0259r s\u0131xl\u0131qda v\u0259 bolluqda&#8230; Madd\u0259nin miqdar\u0131 el\u0259 bir s\u0259viyy\u0259d\u0259 olmal\u0131 idi ki, partlay\u0131\u015f\u0131n t\u0259siri yet\u0259ri q\u0259d\u0259r q\u00fcvv\u0259tli olsun, milyardlarla i\u015f\u0131q ili uzaqlara yay\u0131la bilsin, h\u0259m d\u0259 kainata s\u0259pil\u0259c\u0259k madd\u0259l\u0259rin qar\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131ndan trilyonlarca ulduz yarans\u0131n.<\/p>\n<p>B\u00f6y\u00fck \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rin n\u0259z\u0259riyy\u0259si is\u0259 varolu\u015fu bir-birini \u0259v\u0259z ed\u0259n partlay\u0131\u015f, geni\u015fl\u0259nm\u0259 v\u0259 \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f \u00fc\u00e7buca\u011f\u0131n\u0131n i\u00e7in\u0259 h\u0259bs ed\u0259r\u0259k varolu\u015fun ilkin m\u0259rh\u0259l\u0259si haqq\u0131nda a\u00e7\u0131qlama ver\u0259 bilm\u0259kd\u0259n uzaqd\u0131r. Onlar\u00a0 kainat\u0131n sonsuzluqdan g\u0259lib sonsuzlu\u011fa getdiyini iddia ed\u0259r\u0259k q\u0131sa yoldan i\u015fin i\u00e7ind\u0259n s\u0131yr\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n<p>Son vaxtlarda apar\u0131lan astroloji t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 G\u00fcn\u0259\u015fin \u00f6z sistemi il\u0259 birlikd\u0259 \u201cSaman yolu\u201d qalaktikas\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n qara d\u0259liyin \u0259traf\u0131nda t\u0259xmin\u0259n iki y\u00fcz \u0259lli alt\u0131 milyon ild\u0259 bir d\u0259f\u0259 d\u00f6vr etdiyi m\u00fc\u0259yy\u0259n olunub. G\u00fcn\u0259\u015f bu d\u00f6vr\u0259si zaman\u0131 h\u0259r altm\u0131\u015f d\u00f6rd milyon ild\u0259 bir g\u00fccl\u00fc kataklizml\u0259rd\u0259n ke\u00e7ir. \u018flb\u0259tt\u0259 ki, kosmik zamanla deyil, Yer zaman\u0131 il\u0259 hesablanan iki y\u00fcz \u0259lli alt\u0131 milyon il insan o\u011flu \u00fc\u00e7\u00fcn olduqca b\u00f6y\u00fck m\u00fcdd\u0259tdir. Amma G\u00fcn\u0259\u015fin qara d\u0259liyin \u0259traf\u0131nda h\u0259r d\u00f6vr\u0259sini bir G\u00fcn\u0259\u015f ili olaraq hesablad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bizim G\u00fcn\u0259\u015fimizin on s\u0259kkiz ya\u015f\u0131nda g\u0259nc\u0259cik bir ulduz oldu\u011funu g\u00f6r\u0259rik.<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r ki, G\u00fcn\u0259\u015f qara d\u0259liyin \u0259traf\u0131nda daha on s\u0259kkiz d\u00f6vr\u0259 vurduqdan sonra partlayaraq i\u00e7in\u0259 \u00e7\u00f6k\u00fcb yeni b\u0259yaz c\u00fcc\u0259 ulduz yaradacaqd\u0131r.<\/p>\n<p>Qorxmay\u0131n, bu, bir anda ba\u015f verm\u0259y\u0259c\u0259k.\u00a0 Kimy\u0259vi reaksiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 helium atomlar\u0131na d\u00f6n\u0259n hidrogen bitdikd\u0259n sonra g\u00fcn\u0259\u015f \u00f6z n\u00fcv\u0259si \u0259traf\u0131ndak\u0131 hidrogeni yand\u0131rma\u011fa ba\u015flayacaq. Bu zaman \u015fi\u015fm\u0259y\u0259 ba\u015flayan G\u00fcn\u0259\u015fin s\u0259thi t\u0259xmin\u0259n iki y\u00fcz d\u0259f\u0259y\u0259 yax\u0131n b\u00f6y\u00fcy\u0259r\u0259k supernovaya \u00e7evrildikd\u0259n sonra art\u0131q yand\u0131rma\u011fa hidrogen qalmad\u0131\u011f\u0131nda \u00f6z i\u00e7in\u0259 \u00e7\u00f6k\u0259c\u0259k. Milyardlarla il sonra ba\u015f ver\u0259c\u0259k bu hadis\u0259 zaman\u0131 insan o\u011flu\u00a0 o vaxta kimi \u00f6z\u00fc-\u00f6z\u00fcn\u00fc m\u0259hv etm\u0259s\u0259, h\u0259r halda ba\u015fqa ulduz sisteml\u0259rind\u0259 qurdu\u011fu koloniyalara\u00a0 k\u00f6\u00e7\u0259r\u0259k f\u0259lak\u0259td\u0259n yaxa qurtara bil\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>G\u00fcn\u0259\u015f bar\u0259d\u0259 bunlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259rk\u0259n ist\u0259r-ist\u0259m\u0259z a\u011fl\u0131ma g\u0259lir; planetl\u0259r G\u00fcn\u0259\u015fin, G\u00fcn\u0259\u015fs\u0259 qalaktikam\u0131z\u0131n m\u0259rk\u0259zind\u0259ki qara d\u0259liyin \u0259traf\u0131nda f\u0131rlan\u0131rsa, el\u0259 qara d\u0259liyin d\u0259 m\u0259rk\u0259zind\u0259 oldu\u011fu ulduz sistemi il\u0259 birlikd\u0259 hans\u0131sa ba\u015fqa bir obyektin \u0259traf\u0131nda f\u0131rlanmas\u0131 g\u0259r\u0259km\u0259zmi? B\u00f6y\u00fck partlay\u0131\u015f n\u00f6qt\u0259sinin, y\u0259ni b\u0259rz\u0259xin\u2026. G\u00fcn\u0259\u015f bir g\u00fcn i\u00e7in\u0259 \u00e7\u00f6k\u0259r\u0259k \u00f6z sistemini, qara d\u0259liks\u0259 dig\u0259r ulduzlarla b\u0259rab\u0259r g\u00fcn\u0259\u015f sistemini udacaqsa, o zaman el\u0259 saman yolu qalaktikas\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zind\u0259ki qara d\u0259liyin d\u0259 \u0259traf\u0131ndak\u0131 ulduzlar\u0131 udduqdan sonra m\u0259rk\u0259zi n\u00f6qt\u0259 adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z b\u0259rz\u0259x t\u0259r\u0259find\u0259n udulmas\u0131 laz\u0131m deyilmi? Bu, bir az da \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rin n\u0259z\u0259riyy\u0259sin\u0259 b\u0259nz\u0259yir, amma olsun\u2026<\/p>\n<p>B\u0259rz\u0259xin uddu\u011fu materiya onun \u0259ks t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7\u00f6l\u0259 at\u0131laraq yeni bir kainat, b\u0259lk\u0259 d\u0259, paralel d\u00fcnya yaradacaqd\u0131r. M\u0259n bu udulma v\u0259 yenid\u0259n yaranma hadis\u0259sini qara d\u0259likl\u0259r \u0259sas\u0131nda iddia edir\u0259m. Ax\u0131 bir-birinin ard\u0131nca n\u0259h\u0259ng ulduzlar\u0131, h\u0259tta i\u015f\u0131\u011f\u0131 bel\u0259 kam\u0131na \u00e7\u0259k\u0259r\u0259k \u201c\u0259ri\u015ft\u0259\u201dy\u0259 \u00e7evirib udan qara d\u0259likl\u0259rin onlar\u0131 sonsuzad\u0259k b\u0259tnind\u0259 tutmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn deyildir. Y\u0259ni qara d\u0259liyin h\u0259l\u0259 elm\u0259 m\u0259lum olmasa da, bir d\u0259 arxa t\u0259r\u0259fl\u0259ri, \u201cb\u0259yaz d\u0259likl\u0259ri\u201d olmal\u0131d\u0131r ki, oradan udaraq \u015f\u0259klini d\u0259yi\u015fdirdikl\u0259ri materiyan\u0131 \u00e7\u00f6l\u0259 p\u00fcsk\u00fcrd\u0259 bilsinl\u0259r. B\u0259rz\u0259x d\u0259 eyni sisteml\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259r\u0259k uddu\u011fu n\u0259h\u0259ng qalaktikalar\u0131 \u00f6z b\u0259yaz d\u0259liyind\u0259n, ya da kontur-b\u0259rz\u0259xind\u0259n yaranmaqda olan yeni bir kainat \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259rb\u0259st buraxacaqd\u0131r\u2026<\/p>\n<p>\u0130nsan o\u011flu \u00f6z\u00fcn\u00fc d\u0259rk etdikd\u0259n sonra yaranan mifologiya v\u0259 t\u0259bi\u0259tin varolu\u015funa dair g\u0259tirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 teoloji izahlar \u0259vv\u0259ll\u0259r bir-birin\u0259 b\u0259nz\u0259r idi. Bu b\u0259nz\u0259rlik mifologiyalar\u0131n qayna\u011f\u0131n\u0131n daha a\u011f\u0131ll\u0131, inki\u015faf etmi\u015f bir toplum olmas\u0131ndan, ya da insanlar\u0131n bu g\u00fcn\u0259 g\u0259l\u0259n\u0259d\u0259k ya\u015fad\u0131qlar\u0131 ortaq \u00e7\u0259tinlikl\u0259r, sava\u015flar v\u0259 sair\u0259l\u0259r s\u0259b\u0259bin\u0259 d\u0259 ola bil\u0259rdi. Sonucda Yer \u00fcz\u00fcnd\u0259ki he\u00e7 bir xalqa, h\u0259tta bir qit\u0259d\u0259 ya\u015fayanlara ba\u015fqa qit\u0259d\u0259n kims\u0259 g\u0259lib \u0259kin\u00e7iliyi, ya da maldarl\u0131\u011f\u0131 \u00f6yr\u0259tm\u0259di. H\u0259r k\u0259s a\u011f\u0131l, t\u0259cr\u00fcb\u0259 v\u0259 instinktin ortaq \u00f6yr\u0259tisiyl\u0259 bir \u015feyl\u0259r \u00f6yr\u0259nirdi. \u00c7ox uzaq ke\u00e7mi\u015fd\u0259 deyil, sad\u0259c\u0259 be\u015f y\u00fcz il \u00f6nc\u0259 Avrasiyada ya\u015fayanlar d\u00fcnyan\u0131n qalan hiss\u0259sind\u0259n x\u0259b\u0259rsizdil\u0259r, h\u0259m\u00e7inin Amerikada v\u0259 ya Avstraliyada ya\u015fayanlar da. Bu yerl\u0259rin h\u0259r birind\u0259 eyni s\u0259viyy\u0259d\u0259 olmasa bel\u0259, ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r bir-birl\u0259rini \u0259v\u0259zl\u0259y\u0259r\u0259k, bu g\u00fcnl\u0259r\u0259 g\u0259lib \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131lar. Ya\u015fad\u0131qlar\u0131 co\u011frafi \u015f\u0259rait\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00f6zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn spesifik m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r yaradan insanlar \u0259kin\u00e7ilik, maldarl\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olur, \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 ya\u015fayan s\u0259n\u0259tkarlar sad\u0259c\u0259 m\u00fcxt\u0259lif al\u0259tl\u0259r deyil, h\u0259m d\u0259 bir-birind\u0259n g\u00f6z\u0259l b\u0259z\u0259k-d\u00fcz\u0259k, zin\u0259t \u0259\u015fyalar\u0131 yarad\u0131rd\u0131lar. Sonra n\u0259 oldu? Ticar\u0259tin g\u0259li\u015fm\u0259si, iqtisadi maraqlar v\u0259 d\u00fcnyan\u0131 tan\u0131ma ist\u0259yi birl\u0259\u015finc\u0259 insan o\u011flu do\u011fas\u0131nda olan bilinm\u0259y\u0259ni ara\u015fd\u0131rma d\u00fcrt\u00fcs\u00fc il\u0259\u00a0 h\u0259m uzun yollar\u0131 q\u0131saltma, h\u0259m d\u0259 \u0259traf m\u00fchiti tan\u0131ma, yeni k\u0259\u015ffl\u0259r ed\u0259 bilm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259nizl\u0259r\u0259 a\u00e7\u0131ld\u0131. D\u00f6n\u0259min q\u0131t co\u011frafi bilgil\u0259ri il\u0259 Hindistana k\u0259s\u0259 yol axtaran c\u0259sur s\u0259yyahlar\u0131n ki\u00e7ik ilk\u0259l g\u0259mil\u0259rl\u0259 okeanlara a\u00e7\u0131lmas\u0131 say\u0259sind\u0259 bir anda yeni d\u00fcnyalar k\u0259\u015ff olundu\u2026Bu k\u0259\u015ffl\u0259r sad\u0259c\u0259 iqtisadi inki\u015fafa v\u0259 yeni imperialist d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin yaranmas\u0131na r\u0259vac verm\u0259di, h\u0259m d\u0259 Q\u0259rb intibah\u0131n\u0131 zirv\u0259y\u0259 da\u015f\u0131yaraq materialist f\u0259ls\u0259f\u0259nin daha da inki\u015faf\u0131na t\u0259kan verdi.<\/p>\n<p>Maraql\u0131 buras\u0131d\u0131r ki, b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin \u0259n q\u0259dimind\u0259n ba\u015flayaraq, \u00fcz\u00fc b\u0259ri mifoloji olaylar xalqlar\u0131n teoloji sisteml\u0259r\u0259 d\u0259 t\u0259sir ed\u0259r\u0259k dini m\u0259tnl\u0259rd\u0259 yeni h\u0259yat qazan\u0131rd\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n, tufan hadis\u0259si, Sirat k\u00f6rp\u00fcs\u00fc v\u0259 ya Bilqam\u0131\u015f\u0131n Tanr\u0131n\u0131n h\u00fczuruna \u00e7\u0131xaraq onunla divar\u0131n arxas\u0131ndan dan\u0131\u015fmas\u0131 kimi&#8230;<\/p>\n<p>1874- c\u00fc ild\u0259 C\u0259nubi Mesapotamiyan\u0131n \u015fimal\u0131nda bir ingilis zabiti t\u0259r\u0259find\u0259n tap\u0131lan gil l\u00f6vh\u0259l\u0259r Britaniyaya g\u00f6nd\u0259rildi. Buraya q\u0259d\u0259ri normald\u0131, \u00e7\u00fcnki ingilisl\u0259r d\u0259 dig\u0259r imperialistl\u0259r kimi \u0259ll\u0259rin\u0259 ke\u00e7\u0259ni v\u0259t\u0259nl\u0259rin\u0259 da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131lar. Normal olmayan hadis\u0259l\u0259r is\u0259 gil l\u00f6vh\u0259l\u0259r Britaniyada t\u0259dqiq edilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131qdan sonra ya\u015fanma\u011fa ba\u015fland\u0131. Bel\u0259 ki, Akkad dilind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f m\u0259tnl\u0259rd\u0259 b\u00f6y\u00fck tufandan b\u0259hs edilirdi.<\/p>\n<p>M\u0259tnl\u0259rin t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilm\u0259si il\u0259 b\u0259rab\u0259r elm d\u00fcnyas\u0131 Nuh tufan\u0131n\u0131n sad\u0259c\u0259 dini r\u0259vay\u0259td\u0259n ibar\u0259t olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ger\u00e7\u0259kd\u0259 ya\u015fanm\u0131\u015f olay oldu\u011funu anlad\u0131.<\/p>\n<p>\u0130lk\u0259l insanlar d\u00fcnyan\u0131 ya\u015fad\u0131qlar\u0131 m\u0259hdud \u00e7evr\u0259d\u0259n ibar\u0259t sayd\u0131qlar\u0131ndan onlar\u0131n D\u0259cl\u0259 v\u0259 F\u0259rat \u00e7aylar\u0131n\u0131n birl\u0259\u015f\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r d\u0259h\u015f\u0259tli da\u015fq\u0131n ya\u015fanmas\u0131n\u0131 yer \u00fcz\u00fcn\u00fc sel basmas\u0131 kimi anlayaraq mifologiyalar\u0131nda ya\u015fatmalar\u0131 t\u0259biidir: ax\u0131 antik d\u00f6vr\u00fcn insanlar\u0131n\u0131n t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u00fcnd\u0259 d\u00fcnya onlar\u0131n ged\u0259, g\u00f6r\u0259 bildikl\u0259ri q\u0259d\u0259rdi&#8230;<\/p>\n<p>\u015e\u0259rq intibah\u0131ndan minl\u0259rc\u0259 il \u00f6nc\u0259, bilinm\u0259y\u0259n torpaqlardan, b\u0259lk\u0259 d\u0259, G\u00f6b\u0259klit\u0259p\u0259d\u0259n g\u0259l\u0259r\u0259k \u0130ki\u00e7ayaras\u0131n\u0131n m\u00fcnbit torpaqlar\u0131nda m\u0259skunla\u015fan v\u0259 samil\u0259rin \u201c\u015eumer\u201d adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 Kanqar xalq\u0131n\u0131n \u201cBilqam\u0131\u015f\u201d dastan\u0131nda v\u0259 onlardan qalan on minl\u0259rc\u0259 gil l\u00f6vh\u0259d\u0259 d\u0259 sad\u0259c\u0259 b\u00f6y\u00fck tufan haqq\u0131nda m\u0259lumat verilm\u0259kl\u0259 qalm\u0131r, eyni zamanda Yerin k\u00fcr\u0259 \u015f\u0259klind\u0259 oldu\u011fu iddia olunur. \u201cBilqam\u0131\u015f\u201d dastan\u0131n\u0131n yeddinci l\u00f6vh\u0259sind\u0259 Enkudu d\u0259mir qu\u015fun onu cayna\u011f\u0131na al\u0131b g\u00f6y\u0259 qald\u0131rark\u0259n \u00f6nc\u0259 nec\u0259 n\u0259f\u0259ssiz qald\u0131\u011f\u0131ndan v\u0259 sin\u0259sin\u0259 d\u00f6z\u00fclm\u0259z bir a\u011f\u0131rl\u0131q g\u0259lib oturdu\u011fundan b\u0259hs edir, eyni zamanda yuxar\u0131dan yerin nec\u0259 g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fcnd\u0259n dan\u0131\u015f\u0131r:<\/p>\n<p>&#8230; M\u0259n\u0259 dedi ki:<\/p>\n<p>\u2013 Yer\u0259 bax, n\u0259y\u0259 b\u0259nz\u0259yir, d\u0259niz\u0259 bax, nec\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr?<\/p>\n<p>M\u0259n: \u2013 Yer da\u011fa, d\u0259niz g\u00f6l\u0259 b\u0259nz\u0259yir.<\/p>\n<p>D\u00f6rd saat daha u\u00e7duq v\u0259 o yen\u0259 soru\u015fdu:<\/p>\n<p>\u2013 Yer\u0259 bax, n\u0259y\u0259 b\u0259nz\u0259yir? D\u0259niz\u0259 bax, n\u0259y\u0259 b\u0259nz\u0259yir?<\/p>\n<p>\u2013 Yer bir ba\u011f\u00e7aya, d\u0259nizl\u0259rs\u0259 ba\u011fban\u0131n su arxlar\u0131na b\u0259nz\u0259yirdi.<\/p>\n<p>D\u00f6rd saat daha u\u00e7duqdan sonra o yen\u0259 soru\u015fdu?<\/p>\n<p>\u2013 Yer\u0259 bax, n\u0259y\u0259 b\u0259nz\u0259yir? D\u0259niz\u0259 bax, nec\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr?<\/p>\n<p>Yer s\u0131y\u0131\u011fa, d\u0259niz su birikintil\u0259rin\u0259 b\u0259nz\u0259yirdi\u2026<\/p>\n<p>\u201cBilqam\u0131\u015f\u201d dastan\u0131 Kanqar xalq\u0131n\u0131n mifologiyas\u0131n\u0131n m\u0259hsulu olsa da, \u0259slind\u0259 \u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 olduqca maraql\u0131 m\u0259lumatlar\u0131 ehtiva etmi\u015fdir. Dastan\u0131n yeddinci l\u00f6vh\u0259sind\u0259 b\u0259hsi ke\u00e7\u0259n hadis\u0259 nec\u0259 x\u0259yal m\u0259hsulu, mifik hadis\u0259 ola bil\u0259rdi? Ax\u0131 bu eyn\u0259n Yerd\u0259n y\u00fcks\u0259ldikc\u0259 astronovtlar\u0131n s\u00fcr\u0259t v\u0259 \u00e7\u0259kisizliyin yaratd\u0131\u011f\u0131 t\u0259zyiql\u0259 kosmik g\u0259mid\u0259 hiss etdikl\u0259ri n\u0259f\u0259ssiz qalma v\u0259 sin\u0259y\u0259 \u00e7\u00f6k\u0259n a\u011f\u0131rl\u0131q, eyni zamanda d\u00fcnyam\u0131z\u0131n nec\u0259 g\u00f6r\u00fcnm\u0259yinin tam d\u0259qiq t\u0259sviridir\u2026<\/p>\n<p>V\u0259 b\u00fct\u00fcn bunlar astronovtlar uzaya ged\u0259n\u0259d\u0259k insan o\u011flu t\u0259r\u0259find\u0259n bilin\u0259n bir h\u0259qiq\u0259t deyildi\u2026<\/p>\n<p>V\u0259 ya Kanqar gil l\u00f6vh\u0259l\u0259rind\u0259ki \u201cTanr\u0131 t\u0259kdir, d\u0259ngi yoxdur\u201d c\u00fcml\u0259sinin \u201clailah\u0259ill\u0259llah\u201da b\u0259nz\u0259rliyini t\u0259sad\u00fcfi saya bil\u0259rik, b\u0259s Bilqam\u0131\u015f\u0131n Tanr\u0131n\u0131n h\u00fczuruna ged\u0259rk\u0259n onunla divar\u0131n arxas\u0131ndan dan\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 (Tanr\u0131n\u0131n \u00fcz\u00fcn\u00fc g\u00f6r\u0259n insan o\u011flu ya\u015faya bilm\u0259zmi\u015f, h\u0259tta Bilqam\u0131\u015f kimi cisminin \u00fc\u00e7d\u0259 ikisi Tanr\u0131 olsa bel\u0259) v\u0259 Tanr\u0131n\u0131n d\u00f6rd k\u00f6m\u0259k\u00e7isi oldu\u011fu haqdak\u0131 m\u0259lumatlar siz\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259rimizin merac hadis\u0259sini xat\u0131rlatm\u0131rm\u0131?<\/p>\n<p>Bu arada on iki ayl\u0131q il v\u0259 altm\u0131\u015f d\u0259qiq\u0259lik saat sistemini ilk olaraq kanqarlar istifad\u0259 edibl\u0259r.<\/p>\n<p>Min ill\u0259rdir, insanl\u0131\u011f\u0131n bir-birin\u0259 \u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k bu g\u00fcnl\u0259r\u0259 da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 mifik hadis\u0259l\u0259r ist\u0259r xalqlar\u0131n g\u00fcnd\u0259lik h\u0259yatlar\u0131nda qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131qlar\u0131 \u00e7\u0259tinlikl\u0259r, qorxular, f\u0259lak\u0259tl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 ortaya \u00e7\u0131xan bilinm\u0259y\u0259ni izah v\u0259 \u00fcst\u00fcn q\u00fcvv\u0259t\u0259 sitayi\u015f ehtiyac\u0131ndan do\u011fsun, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 b\u0259zi ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131lar\u0131n \u2013 m\u0259s\u0259l\u0259n, professor Erik Fon Denikenin da iddia etdiyi kimi, yadplanetlil\u0259rin insan irqini t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn etdiyi m\u00fcdaxil\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 ortaya \u00e7\u0131xs\u0131n, atlantik\u00e7il\u0259r, ya da mu\u00e7ular\u0131n iddia etdikl\u0259ri kimi, m\u0259hv olmu\u015f hans\u0131sa y\u00fcks\u0259k sivilizasiyalardan qalma bilgi q\u0131r\u0131nt\u0131lar\u0131 \u0259sas\u0131nda formala\u015fs\u0131n, sonucda bilin\u0259n m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rin \u0259n q\u0259dimind\u0259n \u0259n yenisin\u0259 do\u011fru bir-birin\u0259 t\u0259sir ed\u0259r\u0259k g\u0259lmi\u015fdir. Kanqar m\u0259d\u0259niyy\u0259ti Babil\u0259, onlarsa Misir\u0259, Misir elmi v\u0259 mifologiyas\u0131 antik yunan m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259, oradan is\u0259 Romaya ke\u00e7diyi kimi\u2026 S\u0259l\u0259find\u0259n bilgil\u0259ri al\u0131b x\u0259l\u0259fin\u0259 \u00f6t\u00fcr\u0259n xalqlar n\u0259 bilimi, n\u0259 d\u0259 dastanlar\u0131 oldu\u011fu kimi \u00f6t\u00fcrm\u0259mi\u015fl\u0259r. H\u0259r xalq g\u00fcc\u00fc yet\u0259n s\u0259viyy\u0259d\u0259 onlar\u0131 ya t\u0259kmill\u0259\u015fdirmi\u015f, mifoloji olaylara yeni don geyindir\u0259r\u0259k \u00f6z t\u0259f\u0259kk\u00fcrl\u0259rin\u0259 uy\u011fun olaraq b\u0259zi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r etmi\u015fl\u0259r\u2026<\/p>\n<p>\u00d6yr\u0259tm\u0259nl\u0259r \u00f6yr\u0259tm\u0259ni F\u0259rabinin qurdu\u011fu t\u0259m\u0259ll\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 y\u00fcks\u0259l\u0259n islam intibah\u0131 d\u00f6n\u0259mi Q\u0259zalinin h\u0259r \u015feyin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n\u0131 k\u0259lm\u0259y\u0259 ba\u011flanmas\u0131 tezisi il\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131\u2026<\/p>\n<p>Q\u0259zali \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rl\u0259 teologiyan\u0131n banisi olsa da, materializm\u0259 yana\u015fmas\u0131 \u0130slam intibah\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnd\u0259 \u0259yl\u0259c rolunu oynayaraq, \u015e\u0259rq materialist f\u0259ls\u0259f\u0259sini \u00f6nc\u0259 dur\u011funlu\u011fa m\u0259hkum etdi, sonra da geril\u0259m\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b oldu.<\/p>\n<p>H\u00fcrufilik c\u0259r\u0259yan\u0131n\u0131n \u00f6nd\u0259 g\u0259l\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n olan b\u00f6y\u00fck filosof \u0130mad\u0259ddin N\u0259simi d\u0259 \u00a0Q\u0259zalinin t\u0259sirind\u0259n bax\u0131ms\u0131z v\u0259 ba\u015fqa formada olsa da, yarad\u0131l\u0131\u015f\u0131 Tanr\u0131ya ba\u011flayaraq \u201cS\u0131\u011fmazam\u201d q\u0259z\u0259lind\u0259:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>\u018fr\u015fl\u0259 f\u0259r\u015fu kaf\u00fc nun m\u0259nd\u0259 bulundu c\u00fcml\u0259 \u00e7\u00fcn,<\/em><\/p>\n<p><em>K\u0259s s\u00f6zun\u00fc v\u0259 \u0259bs\u0259m ol, \u015f\u0259rh\u00fc b\u0259yan\u0259 s\u0131\u011fmazam.<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u2013 deyirdi.<\/p>\n<p>Beytin birinci misras\u0131ndan da g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, N\u0259simi \u0259r\u0259bc\u0259 kaf v\u0259 nun h\u0259rfl\u0259rinin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n yaranan \u201ckun\u201d, y\u0259ni \u201col\u201d k\u0259lm\u0259sin\u0259 i\u015far\u0259 ed\u0259r\u0259k al\u0259ml\u0259rin Tanr\u0131n\u0131n \u201cOl\u201d k\u0259lm\u0259si il\u0259 var oldu\u011fundan b\u0259hs edirdi\u2026<\/p>\n<p>N\u0259simi dig\u0259r b\u00f6y\u00fck t\u00fcrk-islam d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrl\u0259rinin i\u00e7ind\u0259 onlarca filosofdan biri idi, ax\u0131na qo\u015fulub ged\u0259n, t\u0259f\u0259kk\u00fcr d\u0259ryas\u0131n\u0131n \u0259ngin sular\u0131nda ax\u0131nt\u0131ya qap\u0131lan onlarca filosofdan biri\u2026<\/p>\n<p>Bilmir\u0259m, b\u0259lk\u0259 d\u0259, onlar Q\u0259zalinin yaratd\u0131\u011f\u0131 fikir sunamisind\u0259 \u00f6zl\u0259rini n\u0259h\u0259ng d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 dal\u011falar\u0131n\u0131n qoynuna t\u0259slim ed\u0259r\u0259k metafizik d\u0259ryas\u0131nda q\u0259rq olmaqda haql\u0131 idil\u0259r, amma h\u0259r halda bu t\u0259bi\u0259t elml\u0259rinin, materializmin k\u00f6k\u00fcn\u0259 vurulan balta idi. Q\u0259zalinin f\u0259ls\u0259f\u0259 v\u0259 materializm haqq\u0131ndak\u0131 tezisl\u0259ri yenic\u0259 qol-qanad a\u00e7\u0131b b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131 c\u0259hal\u0259tin qovurucu \u015f\u00fcalar\u0131ndan qoruma\u011fa \u00a0\u00e7al\u0131\u015fan bilim a\u011fac\u0131n\u0131n qol-buda\u011f\u0131n\u0131 daha fidank\u0259n budayaraq inki\u015faf\u0131na mane oldu\u2026<\/p>\n<p>Q\u0259zalinin t\u0259m\u0259ll\u0259rini atd\u0131\u011f\u0131 teoloji ax\u0131n islam, \u015f\u0259rq, bilim v\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259ni r\u0259dd ed\u0259rk\u0259n bir ne\u00e7\u0259 y\u00fczillik sonra Q\u0259rbd\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259nin teologiyadan ayr\u0131lmas\u0131 il\u0259 bilimin s\u00fcr\u0259tli inki\u015faf\u0131 ba\u015flanacaq, n\u0259tic\u0259d\u0259 Avropa m\u0259d\u0259niyy\u0259ti \u0130ntibah \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 ya\u015fama\u011fa ba\u015flayacaqd\u0131&#8230; V\u0259 o g\u00fcn bu g\u00fcnd\u00fcr, biz qad\u0131n\u0131n ba\u015f \u00f6rt\u00fcs\u00fc, ki\u015finin saqqal\u0131 il\u0259 u\u011fra\u015fark\u0259n Q\u0259rb bilimin v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin h\u0259r sah\u0259sind\u0259 gerid\u0259n g\u0259l\u0259r\u0259k bizi ke\u00e7\u0259c\u0259kdi&#8230;. Nec\u0259 dey\u0259rl\u0259r, elm iltifat g\u00f6rd\u00fcy\u00fc yer\u0259 ged\u0259r, ist\u0259nm\u0259diyi yer\u0259 deyil&#8230;<\/p>\n<p>Do\u011frudur, \u0130ntibah d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn b\u00f6y\u00fck filosoflar\u0131 dinsiz deyildil\u0259r v\u0259 b\u00f6y\u00fck ixtiralar, elmi k\u0259\u015ffl\u0259r zaman\u0131 materializml\u0259 yana\u015f\u0131, m\u00fcq\u0259dd\u0259s kitablardak\u0131 ay\u0259ti-k\u0259lm\u0259l\u0259rin d\u00fczg\u00fcn yorumlanmas\u0131 onlar\u0131n i\u015fl\u0259rini y\u00fcng\u00fcll\u0259\u015fdirirdi. \u018fmin\u0259m ki, \u018fl-Biruninin Yerin k\u00fcr\u0259 \u015f\u0259klind\u0259 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sinin bir i\u015f\u0131q kimi filosofun beynind\u0259 yanmas\u0131nda Qurani-K\u0259rimd\u0259ki \u201cbiz onu gec\u0259 v\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259 \u00f6rt\u00fcb b\u00fcr\u00fcd\u00fck\u201d ay\u0259ti k\u0259lm\u0259sinin \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 rolu olmu\u015fdu\u2026<\/p>\n<p>Amma bununla bel\u0259 antik yunan f\u0259ls\u0259f\u0259sin\u0259 b\u0259l\u0259d olan Biruni h\u0259r halda h\u0259m m\u00fck\u0259mm\u0259lliyy\u0259t\u00e7i alim olan Pifaqorun \u201cYer yarad\u0131l\u0131\u015f\u0131 il\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259ldir, m\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 fiqurlar\u0131n \u0259n m\u00fck\u0259mm\u0259li olan k\u00fcr\u0259 \u015f\u0259klind\u0259 olmal\u0131d\u0131r\u201d tezisind\u0259n, h\u0259m d\u0259 \u0130sg\u0259nd\u0259riyy\u0259 kitabxanas\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f m\u00fcdiri, astronom Hipatiyan\u0131n riyazi hesablamalarla Yerin k\u00fcr\u0259 \u015f\u0259klind\u0259 oldu\u011funu t\u0259xmin ed\u0259r\u0259k ekvatorun uzunlu\u011funu 1,2 faiz yanl\u0131\u015fl\u0131qla hesablad\u0131\u011f\u0131ndan da x\u0259b\u0259rdard\u0131.<\/p>\n<p>H\u0259l\u0259 avropal\u0131lardan y\u00fczl\u0259rc\u0259 il \u00f6nc\u0259 \u018fl-Biruni v\u0259 \u0130bn Sina aras\u0131nda i\u015f\u0131q s\u00fcr\u0259tini \u00f6l\u00e7m\u0259yin m\u00fcmk\u00fcn yollar\u0131 haqq\u0131ndak\u0131 m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259n \u018fl-Biruninin d\u00fcz d\u00fcnya n\u0259z\u0259riyy\u0259sini k\u00f6k\u00fcnd\u0259n \u00e7\u00fcr\u00fcd\u0259r\u0259k Yerin k\u00fcr\u0259 \u015f\u0259klind\u0259 olmas\u0131, q\u00fctb gec\u0259l\u0259rind\u0259n Yer k\u00fcr\u0259sinin radiusunu bir ne\u00e7\u0259 kilometr yanl\u0131\u015fl\u0131qla da olsa hesablamalar\u0131na q\u0259d\u0259r d\u00f6n\u0259min primitiv hesablama al\u0259tl\u0259ri v\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 cihazlar\u0131ndan yararlanmaqla nec\u0259 b\u00f6y\u00fck k\u0259\u015ffl\u0259r etmi\u015fdil\u0259r\u2026<\/p>\n<p>M\u0259lik \u015fah\u0131n g\u00f6st\u0259ri\u015fi \u0259sas\u0131nda \u00e7oxumuzun \u015fair kimi tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z v\u0259 \u015e\u0259rqd\u0259 r\u00fcbail\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015fhur olan \u00d6m\u0259r X\u0259yyam\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda toplanan aliml\u0259rin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 v\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, art\u0131q he\u00e7 kim t\u0259r\u0259find\u0259n istifad\u0259 olunmayan Sultani (Novruz) t\u0259qvimi be\u015f min ild\u0259 bir g\u00fcn x\u0259ta verirdi\u2026 M\u00fcqayis\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn qeyd etm\u0259liy\u0259m ki, bu g\u00fcn istifad\u0259 etdiyimiz miladi t\u0259qvimin x\u0259ta pay\u0131 \u00fc\u00e7 min ild\u0259 bir g\u00fcnd\u00fcr. \u00a0Amma ist\u0259nil\u0259n halda dinl\u0259 bilimin qar\u0131\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 n\u0259inki elmin, h\u0259tta c\u0259miyy\u0259tin bel\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 c\u0259hal\u0259t girdab\u0131na d\u00fc\u015fm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. \u0130slam dininin m\u00fcq\u0259dd\u0259s kitab\u0131 ay\u0259tl\u0259rind\u0259 insanlar\u0131 sorqulama\u011fa t\u0259\u015fviq ets\u0259 d\u0259, Q\u0259zalinin filosoflar\u0131 ad\u0259ta toplumda ist\u0259nm\u0259y\u0259n adam elan etm\u0259si\u00a0 Do\u011fuda elmin klinik \u00f6l\u00fcm\u0259 gir\u0259r\u0259k y\u00fczill\u0259r boyu Bat\u0131dan geri qalmas\u0131na s\u0259b\u0259b olacaqd\u0131&#8230;<\/p>\n<p>Tarix boyu \u0259n b\u00f6y\u00fck icadlar d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin h\u0259rbi q\u00fcdr\u0259tl\u0259rinin art\u0131r\u0131lmas\u0131 ehtiyac\u0131ndan do\u011fmu\u015f, zamanla m\u00fclki sah\u0259d\u0259 d\u0259 insanlar\u0131n yararlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Ke\u00e7\u0259n \u0259srd\u0259 icad olunan y\u00fcks\u0259k oktanl\u0131 benzind\u0259n internet\u0259, avtomobill\u0259rin \u0259yl\u0259c sistemin\u0259 q\u0259d\u0259r ham\u0131m\u0131z\u0131n bildiyimiz v\u0259 h\u0259yat\u0131m\u0131zda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u0259n b\u00f6y\u00fck ixtiralar m\u0259hz d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin h\u0259rbi q\u00fcdr\u0259tl\u0259rini m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fan aliml\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n icad olunub\u2026<\/p>\n<p>Sizin he\u00e7 s\u0259sin da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 q\u00fcdr\u0259tind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 haz\u0131rlanan m\u00fcxt\u0259lif qur\u011fulardan x\u0259b\u0259riniz varm\u0131? Bu qur\u011fulardan b\u0259zil\u0259ri ilk olaraq Sovet ordusunda istehsal v\u0259 t\u0259tbiq olunub.<\/p>\n<p>M\u00fch\u0259ndis-istehkam b\u00f6lm\u0259l\u0259rind\u0259 mina t\u0259mizl\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istehsal olunan qur\u011fularda zirehli avtomobilin \u00fcz\u0259rin\u0259 ba\u011flanm\u0131\u015f d\u00f6y\u00fc\u015f t\u0259yyar\u0259si motoru i\u015f\u0259 sal\u0131naraq s\u0259s \u00f6n\u0259 do\u011fru istiqam\u0259tl\u0259ndirilirdi. S\u0259s dal\u011falar\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259k tezlik v\u0259 \u015fidd\u0259tl\u0259 yer\u0259 \u00e7\u0131rp\u0131lmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n titr\u0259\u015fiml\u0259rd\u0259n torpa\u011f\u0131n alt\u0131nda basd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f minalar partlayaraq \u00f6z-\u00f6z\u00fcn\u00fc s\u0131radan \u00e7\u0131xar\u0131rd\u0131. Bu texnikadan istifad\u0259 zaman\u0131 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n d\u0259h\u015f\u0259tli gurultu n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fch\u0259ndis-istehkam b\u00f6lm\u0259l\u0259rinin yerl\u0259ri a\u015fkar olunaraq d\u00fc\u015fm\u0259n \u00fc\u00e7\u00fcn a\u00e7\u0131q h\u0259d\u0259f\u0259 \u00e7evrildiyind\u0259n bu texnikalar sad\u0259c\u0259 \u018ffqan\u0131standa t\u0259tbiq olunduqdan sonra k\u00fctl\u0259vi istehsal m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 ke\u00e7m\u0259d\u0259n tarixin tozlu arxivl\u0259rind\u0259ki \u00f6z\u00fcn\u00fc do\u011frultmayan silahlar b\u00f6lm\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rildil\u0259r\u2026<\/p>\n<p>M\u00fch\u0259ndis-istehkam sah\u0259sind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc do\u011frultmasa da, ordunun dig\u0259r b\u00f6lm\u0259l\u0259rind\u0259 s\u0259sin da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 g\u00fcc\u00fcnd\u0259n istifad\u0259 prinsipin\u0259 \u0259saslanan \u0259l qumbaralar\u0131 v\u0259 aviabombalar istehsal olunaraq geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 olunur, h\u0259tta m\u00fcasir d\u00f6y\u00fc\u015f t\u0259yyar\u0259l\u0259rinin qaz \u00e7\u0131x\u0131\u015f \u00a0borular\u0131nda qura\u015fd\u0131r\u0131lan x\u00fcsusi cihazlar vasit\u0259si il\u0259 xaric olunan qaz\u0131n bir ne\u00e7\u0259 saniy\u0259 tutularaq ani burax\u0131lmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 ba\u015f ver\u0259n \u201cfarsaj\u201d adl\u0131 y\u00fcks\u0259k desibelli s\u0259s say\u0259sind\u0259 kilometrl\u0259rc\u0259 radiusdak\u0131 \u00a0d\u00fc\u015fm\u0259n \u0259sg\u0259rl\u0259ri kontuziya alaraq d\u00f6y\u00fc\u015f qabiliyy\u0259tini itirir\u2026<\/p>\n<p>Ayr\u0131ca, ictimai asayi\u015fin qorunmas\u0131 ad\u0131 alt\u0131nda k\u00fctl\u0259vi aksiyalar\u0131 da\u011f\u0131tmaq \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 m\u00fcxt\u0259lif diapozonlarda s\u0259s dal\u011falar\u0131 yayan qur\u011fular istehsal olunmaqdad\u0131r. Son vaxtlar h\u0259m orduda, h\u0259m d\u0259 m\u00fclki \u00a0\u00a0h\u0259yatda istifad\u0259 olunan \u201c\u0130ti qovan\u201d adl\u0131 cihazlar\u0131n da i\u015fl\u0259m\u0259 prinsipi k\u00fctl\u0259vi aksiyalar\u0131 da\u011f\u0131tmaq \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunan cihazlarla eynidir. Bunlar daha ki\u00e7ik v\u0259 cibd\u0259 da\u015f\u0131na bil\u0259n cihazlar olsalar da, yayd\u0131qlar\u0131 s\u0259s dal\u011falar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bir ne\u00e7\u0259 metrd\u0259n h\u0259tta \u0259n v\u0259h\u015fi itl\u0259rin bel\u0259 sinir sistemini pozaraq onlar\u0131 ya qa\u00e7\u0131b getm\u0259y\u0259, ya da yumaq kimi b\u00fcz\u00fc\u015f\u00fcb oldu\u011fu yerd\u0259c\u0259 qalaraq dayanmadan zingild\u0259m\u0259y\u0259 m\u0259cbur edir\u2026.<\/p>\n<p>Bir d\u0259 insan o\u011flu \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259sin iki c\u00fcr diapozonu var: bizim qulaqlar\u0131m\u0131z\u0131n duya bildiyi v\u0259 duya bilm\u0259diyi diapozonlar\u0131\u2026.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131m\u0131zdak\u0131 fil ba\u011f\u0131raraq yard\u0131m \u00e7a\u011f\u0131ra bil\u0259r, amma biz onun s\u0259sini duymad\u0131\u011f\u0131m\u0131z halda on kilometr m\u0259saf\u0259d\u0259ki h\u0259r hans\u0131 ba\u015fqa bir fil e\u015fid\u0259r\u0259k yard\u0131m\u0131na t\u0259l\u0259s\u0259 bil\u0259r\u2026 \u00c7\u00fcnki insan qula\u011f\u0131 b\u0259zi heyvanlar\u0131n x\u00fcsusi diapozonda \u00e7\u0131xard\u0131\u011f\u0131 s\u0259s siqnallar\u0131n\u0131 duyma\u011fa qadir deyildir.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn tibb sah\u0259sind\u0259 ultras\u0259s cihazlar\u0131ndan bir \u00e7ox x\u0259st\u0259likl\u0259rin m\u00fcayin\u0259 v\u0259 diaqnostikas\u0131nda istifad\u0259 olunur.<\/p>\n<p>\u0130ndiy\u0259 kimi\u00a0 n\u0259 materialist,\u00a0 n\u0259 d\u0259 metafizik filosoflar\u0131n he\u00e7 birinin a\u011fl\u0131na g\u0259lm\u0259y\u0259n s\u0259sd\u0259n-s\u0259s\u0259 n\u0259z\u0259riyy\u0259si m\u0259ni bir anda ay\u0131ltd\u0131\u2026 Professor \u018fhm\u0259d Q\u0259\u015f\u0259mo\u011flunun dediyi kimi, bu ilham &#8211; v\u0259hy idi, dey\u0259s\u0259n\u2026<\/p>\n<p>Teoloji n\u00f6qteyi-n\u0259z\u0259rd\u0259n baxsaq, Quranda a\u00e7\u0131q-a\u015fkar Qiyam\u0259tin \u0130srafilin sura \u00fcf\u00fcrm\u0259si il\u0259 ba\u015flanaca\u011f\u0131 yaz\u0131l\u0131b. Y\u0259ni h\u0259r \u015fey s\u0259sl\u0259 m\u0259hv olacaq\u2026 Ayr\u0131ca, \u0130srafilin sura \u00fcf\u00fcrm\u0259si sad\u0259c\u0259 yoxolu\u015fun ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 deyil, h\u0259m d\u0259 yer \u00fcz\u00fcn\u00fcn yun kimi olan da\u011flarla birg\u0259 \u201c\u0259ri\u015ft\u0259\u201d \u015f\u0259klin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r\u0259k qara d\u0259lik t\u0259r\u0259find\u0259n udulub arxa t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259l\u0259 idrak\u0131m\u0131z\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 hans\u0131sa ba\u015fqa formada \u00e7\u0131xmas\u0131yla yenid\u0259n varolu\u015f v\u0259 teoloqlar\u0131n s\u00f6z\u00fcyl\u0259 des\u0259k, ruhlar al\u0259mind\u0259 yeni bir h\u0259yat\u0131n, c\u0259nn\u0259tl\u0259 c\u0259h\u0259nn\u0259min ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131d\u0131r. V\u0259 \u0259slind\u0259 \u0130srafilin sura \u00fcf\u00fcrm\u0259si boks raundundak\u0131 qonq kimidir. \u0130lk \u00fcf\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 fani d\u00fcnya bitir, ikinci \u00fcf\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 \u0259b\u0259di h\u0259yat ba\u015flay\u0131r. Amma arada ke\u00e7\u0259c\u0259k q\u0131rx illik uzay zaman dilimi var ki, bu q\u0131rx ilin yer vaxt\u0131 il\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r s\u00fcr\u0259c\u0259yi d\u0259 bilinmir. Qurani-K\u0259rimd\u0259 bir yerd\u0259 C\u0259bray\u0131l \u0259leyhiss\u0259lam yer vaxt\u0131 il\u0259 uzay zaman aras\u0131ndak\u0131 f\u0259rq\u0259 v\u0259 \u0259slind\u0259 zaman\u0131n n\u0259 q\u0259d\u0259r nisbi anlay\u0131\u015f oldu\u011funa i\u015far\u0259 ed\u0259r\u0259k: \u201cSizin vaxt\u0131n\u0131zla min il olan bir g\u00fcnd\u0259 Tanr\u0131 qat\u0131na gedib d\u00f6n\u0259r\u0259m\u201d, \u2013 deyir\u2026<\/p>\n<p>Tanr\u0131 qat\u0131 h\u0259r halda uzay xaricind\u0259 bir yerd\u0259 olmal\u0131d\u0131r ki, onun yan\u0131ndan bizim d\u00fcnyam\u0131za getm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn C\u0259bray\u0131l \u0259leyhiss\u0259lama d\u00fcnya vaxt\u0131 il\u0259 min il olan bir g\u00fcn laz\u0131m olsun\u2026.<\/p>\n<p>Biz m\u00fcs\u0259lmanlar \u0259r\u0259bc\u0259, ya da \u00a0\u00a0hans\u0131sa ruhani, tanr\u0131sal dild\u0259 deyil\u0259n \u201cOl\u201d k\u0259lm\u0259sini iki dodaqdan \u00e7\u0131xan s\u00f6z kimi q\u0259bul ed\u0259rk\u0259n s\u00f6z\u00fcn s\u0259sin fonetik titr\u0259\u015fimind\u0259n ba\u015fqa bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 unutmu\u015fuq, t\u0259\u0259ss\u00fcf ki\u2026 Eyn\u015fteyn nisbilik n\u0259z\u0259riyy\u0259sini icad etdiyind\u0259: \u201cNiy\u0259 m\u0259nd\u0259n \u00f6nc\u0259 kims\u0259 bunu icad etm\u0259yib\u201d, \u2013 dey\u0259 \u00e7ox t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259nmi\u015fdi. Amma o, Qurani-K\u0259rimd\u0259 ke\u00e7\u0259n C\u0259bray\u0131l\u0131n \u201cM\u0259n sizin vaxtla min il olan bir g\u00fcnd\u0259 yer\u0259 g\u0259lib d\u00f6n\u00fcr\u0259m\u201d k\u0259lm\u0259sind\u0259n x\u0259b\u0259rdar olsayd\u0131, d\u0259rhal d\u00f6n\u00fcb m\u00fcs\u0259lman olard\u0131, eyn\u0259n \u201ciki d\u0259nizin aras\u0131ndak\u0131 p\u0259rd\u0259ni g\u00f6t\u00fcrd\u00fck, amma onlar\u0131 qar\u0131\u015fd\u0131rmad\u0131q, birinin suyu ac\u0131 \u015for, dig\u0259rinin suyu dadl\u0131 \u015firindir\u201d ay\u0259sini duyduqdan sonra m\u00fcs\u0259lman olan v\u0259 d\u0259nizd\u0259ki bu q\u0259rib\u0259liyi icad ed\u0259n ka\u015fif kimi\u2026<\/p>\n<p>Amma ist\u0259nil\u0259n halda elmin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fctl\u0259q sur\u0259td\u0259\u00a0 metafizika v\u0259 materializm bir-birind\u0259n ayr\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u0130nsanl\u0131q tarixind\u0259n d\u0259 g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, teoloji ax\u0131mlar\u0131n q\u00fcvv\u0259tli oldu\u011fu d\u00f6n\u0259ml\u0259rd\u0259 elmin inki\u015faf\u0131 geril\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p>Yuxar\u0131da da qeyd etdiyim kimi, kainat\u0131n, qalaktikalar\u0131n v\u0259 \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, insan o\u011flunun g\u00f6r\u0259 bildiyi, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hiss etdiyi h\u0259r \u015feyin yaranmas\u0131n\u0131n, ba\u015flan\u011f\u0131c n\u00f6qt\u0259sinin b\u00f6y\u00fck partlay\u0131\u015f oldu\u011fu t\u0259xmin edilir. Do\u011frudur, yunan filosofu Anaksaqorasdan ba\u015flayaraq, toxum n\u0259z\u0259riyy\u0259sind\u0259n b\u0259hs ed\u0259n aliml\u0259r d\u0259 var, amma kainat\u0131n yarad\u0131l\u0131\u015f\u0131 bar\u0259d\u0259 ba\u015f s\u0131nd\u0131ran aliml\u0259rin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti m\u0259hz b\u00f6y\u00fck partlay\u0131\u015f\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259 durmaqdad\u0131rlar\u2026<\/p>\n<p>Son ill\u0259rd\u0259 kainat\u0131m\u0131zdak\u0131 b\u00fct\u00fcn k\u00fctl\u0259nin doxsan alt\u0131 faiz\u0259 yax\u0131n\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259r\u0259k ulduzlararas\u0131 ba\u011f, kainat\u0131n yap\u0131\u015fd\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 rolunu oynayan qaranl\u0131q madd\u0259nin \u00e7\u0259kim g\u00fcc\u00fcn\u0259 baxmayaraq, qaranl\u0131q enerji t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259rk\u0259zd\u0259nqa\u00e7ma\u011fa m\u0259cbur edil\u0259n qalaktikalar\u0131n, h\u0259tta qalaktikalar daxilind\u0259ki ulduzlar\u0131n bel\u0259 getdikc\u0259 artan s\u00fcr\u0259tl\u0259 bir-birind\u0259n uzaqla\u015fd\u0131qlar\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 edilmi\u015fdir. Bu \u201cb\u00f6y\u00fck \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u201d\u00e7\u00fcl\u0259ri d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259kl\u0259 b\u0259rab\u0259r, klassik fizika qanunlar\u0131n\u0131n ulduz sistemind\u0259 ke\u00e7\u0259rli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, kainat\u0131n Kvant fizikas\u0131, ya da tamam ba\u015fqa fiziki qanunlar \u0259sas\u0131nda i\u015fl\u0259diyini g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259dir. \u00c7\u00fcnki normalda ilk partlay\u0131\u015fdan sonra \u015fok dal\u011falar\u0131 m\u0259rk\u0259zd\u0259n uzaqla\u015fd\u0131qca g\u00fcc\u00fcn\u00fc itirm\u0259li, cisiml\u0259rin h\u0259r\u0259k\u0259t s\u00fcr\u0259ti z\u0259ifl\u0259m\u0259li oldu\u011fu halda kainat\u0131m\u0131zda bunun tam \u0259ksi ba\u015f verm\u0259kd\u0259dir&#8230;<\/p>\n<p>V\u0259 partlay\u0131\u015f\u2026.<\/p>\n<p>S\u0259ssiz partlay\u0131\u015f olurmu? T\u0259bii ki, olmaz&#8230; \u00a0Eyni zamanda partlay\u0131\u015fs\u0131z da s\u0259s olmaz. Partlay\u0131\u015f v\u0259 s\u0259s biri olmadan dig\u0259rinin m\u00f6vcudlu\u011fu m\u00fcmk\u00fcn olmayan, ist\u0259r mikro, ist\u0259rs\u0259 makro d\u00fcz\u0259yl\u0259rd\u0259 bir-biril\u0259rini tamamlayan iki materiyad\u0131r&#8230;<\/p>\n<p>V\u0259 h\u0259r \u015fey s\u0259sd\u0259n yarand\u0131, s\u0259sl\u0259 davam edir, s\u0259sl\u0259 d\u0259 m\u0259hv olacaq\u2026 S\u0259sin m\u00fcxt\u0259lif forma, titr\u0259\u015fim v\u0259 diapozonlar\u0131nda\u2026<\/p>\n<p>Eyn\u015fteynin nisbilik n\u0259z\u0259riyy\u0259sind\u0259n sonra, amma k\u0259sinlikl\u0259 ondan daha b\u00f6y\u00fck icad, daha da b\u00f6y\u00fck f\u0259ls\u0259fi yana\u015fma.<\/p>\n<p>T\u0259bii partlay\u0131\u015flara \u0259n g\u00f6z\u0259l \u00f6rn\u0259k 1883-c\u00fc ild\u0259 partlayan Krakatou vulkan\u0131d\u0131r. Vulkan\u0131n partlay\u0131\u015f\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 k\u00fcl 40 kilometr y\u00fcks\u0259y\u0259 p\u00fcsk\u00fcrm\u00fc\u015f, vulkan\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 312 desibellik \u015fok dal\u011falar\u0131 altm\u0131\u015f d\u00f6rd kilometr radiusdak\u0131 insanlar\u0131n qulaq p\u0259rd\u0259l\u0259rini partladaraq kontuziya almalar\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015f, be\u015f min kilometr m\u0259saf\u0259d\u0259n rahatca duyulmu\u015f v\u0259 n\u0259hay\u0259t, d\u00f6rd d\u0259f\u0259 Yer k\u00fcr\u0259sinin \u0259traf\u0131n\u0131 dolanaraq sakitl\u0259\u015fmi\u015fdi&#8230;<\/p>\n<p>Bu arada xat\u0131rlatmaq yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rdi ki, s\u0259s dal\u011falar\u0131 194 desibeld\u0259n sonra \u015fok dal\u011falar\u0131na cevrilir.<\/p>\n<p>M\u0259nim d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259m, ya da yarad\u0131l\u0131\u015fla ba\u011fl\u0131 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fcm tezis varolu\u015fda s\u0259sin m\u00fctl\u0259q \u015f\u0259kild\u0259 rolunun olmas\u0131d\u0131r. B\u00f6y\u00fck partlay\u0131\u015fa inanmaqla b\u0259rab\u0259r b\u0259rz\u0259xd\u0259 olaylar\u0131n nec\u0259 ba\u015f verdiyini tam anlam\u0131yla bilmir\u0259m. Bunu bilm\u0259k o q\u0259d\u0259r asan olsayd,\u0131 NASA on milyard dollar x\u0259rcl\u0259yib Ceyms Veb teleskopunu b\u0259rz\u0259xd\u0259ki kosmik arxa plan \u015f\u00fcalar\u0131n\u0131 t\u0259dqiq etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6nd\u0259rm\u0259zdi&#8230;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"17873\">Yaz\u0131ya 100 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Milyardlarca qalaktikalar, ulduz topalar\u0131, n\u0259h\u0259ng qara d\u0259likl\u0259r v\u0259 b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 sicim kimi bir-birin\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259saf\u0259d\u0259 tutan qaranl\u0131q madd\u0259\u2026 B\u00fct\u00fcn bunlar haradan yarand\u0131? N\u0259 mifoloji y\u00f6nd\u0259n, n\u0259 d\u0259 teolojik olaraq izahatlar qaneedici olmad\u0131qlar\u0131 kimi, mahiyy\u0259t etibaril\u0259 d\u0259 bir-birl\u0259rinin eynidir. Materializm y\u00f6n\u00fcnd\u0259n yana\u015faraq, n\u0259yin nec\u0259 oldu\u011funu anlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131ram, amma burada da bir-birind\u0259n f\u0259rqli o q\u0259d\u0259r n\u0259z\u0259riyy\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[16,3],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17873"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=17873"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17873\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17874,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17873\/revisions\/17874"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=17873"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=17873"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=17873"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}