{"id":19645,"date":"2024-02-21T12:14:43","date_gmt":"2024-02-21T08:14:43","guid":{"rendered":"https:\/\/kultur.az\/?p=19645"},"modified":"2024-02-21T12:14:43","modified_gmt":"2024-02-21T08:14:43","slug":"dilimizd%c9%99-isl%c9%99n%c9%99n-b%c9%99zi-alinma-sozl%c9%99rin-m%c9%99ns%c9%99yi-haqqinda-imar%c9%99t-c%c9%99lilqizi-yazir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=19645","title":{"rendered":"Dilimizd\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n b\u0259zi al\u0131nma s\u00f6zl\u0259rin m\u0259n\u015f\u0259yi haqq\u0131nda &#8211; \u0130mar\u0259t C\u0259lilq\u0131z\u0131 yaz\u0131r&#8230;"},"content":{"rendered":"<p align=\"left\"><b><a href=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter size-full wp-image-19646\" alt=\"\u0411\u0435\u0437 \u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f\" src=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f.jpg\" width=\"272\" height=\"185\" \/><\/a>D<\/b>\u00fcnya dill\u0259ri aras\u0131nda t\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259sinin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus yeri var. Hesablamalara g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259xmin\u0259n 180 milyon adam bu dil ail\u0259sin\u0259 daxil olan dill\u0259rd\u0259 dan\u0131\u015f\u0131r. T\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259si bir ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr. Bu qruplardan biri <i>o\u011fuz<\/i> qrupu adlan\u0131r. Az\u0259rbaycan dili t\u00fcrk, t\u00fcrkm\u0259n v\u0259 qaqauz dill\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 o\u011fuz qrupuna daxildir. Dilimizin\u00a0 l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibinin \u0259sas hiss\u0259sini t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li s\u00f6zl\u0259r t\u0259\u015fkil edir. Bir \u00e7ox dill\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi, bizim dilimizin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibind\u0259 d\u0259 xeyl miqdarda ba\u015fqa dill\u0259rd\u0259n ke\u00e7mi\u015f s\u00f6zl\u0259r vard\u0131r ki, bu s\u00f6zl\u0259r\u0259 dil\u00e7ilik elmind\u0259 <i>al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r<\/i> deyilir. Al\u0131nma s\u00f6zl\u0259rin iki \u0259sas m\u0259nb\u0259yi vard\u0131r: \u0259r\u0259b-fars m\u0259n\u015f\u0259li v\u0259 Avropa m\u0259n\u015f\u0259li al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r.<\/p>\n<p align=\"left\">\u00a0Al\u0131nma s\u00f6zl\u0259rin \u00e7oxu dilimizd\u0259 uzun zamandan b\u0259ri i\u015fl\u0259dildiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 milli s\u00f6zl\u0259rimizl\u0259 qaynay\u0131b-qar\u0131\u015fm\u0131\u015f, nec\u0259 dey\u0259rl\u0259r, dilin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibind\u0259 art\u0131q v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q h\u00fcququ qazanm\u0131\u015flar.<\/p>\n<p align=\"left\">\u00a0Bu yaz\u0131da dilimizd\u0259 \u00e7ox i\u015fl\u0259n\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259rd\u0259n bir qisminin m\u0259n\u015f\u0259yi bar\u0259d\u0259 y\u0131\u011fcam v\u0259 maraql\u0131 m\u0259lumat verm\u0259y\u0259 cal\u0131\u015fm\u0131\u015f\u0131q.<\/p>\n<p align=\"left\"><b>\u00a0<\/b><\/p>\n<p align=\"left\"><b>\u00a0<\/b><\/p>\n<p align=\"left\"><b>1.<i>&#8220;Brakonyer&#8221;<\/i><\/b> s\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259nas\u0131 \u00e7oxumuza m\u0259lumdur. Qanunla qada\u011fan edilmi\u015f yerl\u0259rd\u0259, qada\u011fan edilmi\u015f vaxtlarda v\u0259 qada\u011fan edilmi\u015f \u00fcsullarla ov ed\u0259n, ovlanmas\u0131 yasaq edilmi\u015f heyvanlar\u0131 ovlayan \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 &#8220;brakonyer&#8221; deyilir.<\/p>\n<p align=\"left\">\u00a0B\u0259s bu s\u00f6z haradan g\u0259lib v\u0259 m\u0259n\u015f\u0259c\u0259 nec\u0259 izah olunur? M\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r bel\u0259 hesab edirl\u0259r ki, bu s\u00f6z\u00fcn \u0259vv\u0259li q\u0259dim alman dilind\u0259 &#8220;axtaran&#8221; m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 ed\u0259n <b><i>bracho<\/i><\/b>\u00a0 s\u00f6z\u00fcn\u0259 s\u00f6yk\u0259nir. Sonra bu s\u00f6z frans\u0131z dilin\u0259 ke\u00e7mi\u015f, bu dild\u0259 <b><i>braques<\/i><\/b>\u00a0 formas\u0131nda i\u015fl\u0259dilmi\u015fdir ki, bu da frans\u0131zca &#8220;isar\u0259 ver\u0259n it&#8221; m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir. Buradan da &#8220;itl\u0259 ov etm\u0259k&#8221;, &#8220;itl\u0259 ov ed\u0259n&#8221; m\u0259nas\u0131n\u0131 ver\u0259n <b><i>braconner <\/i><\/b>\u00a0s\u00f6z\u00fc meydana g\u0259lmi\u015fdir.<\/p>\n<p align=\"left\">\u00a0Bir s\u00f6zl\u0259, <b><i>brakonyer<\/i><\/b> s\u00f6z\u00fc i\u015fl\u0259ndiyi b\u00fct\u00fcn dill\u0259rd\u0259, b\u00fct\u00fcn formalarda v\u0259 b\u00fct\u00fcn zamanlarda <b><i>o\u011furluq<\/i><\/b><i> <\/i>s\u00f6z\u00fcn\u0259 uy\u011fun m\u0259nalar ifad\u0259 etmi\u015fdir.<\/p>\n<p align=\"left\">\n<p align=\"left\">\u00a0\u00a0\u00a0 <b>2.<\/b> Ham\u0131ya yax\u015f\u0131 tan\u0131\u015f olan v\u0259 f\u0259za, s\u0259ma il\u0259 ba\u011fl\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u0259n bir s\u00f6z var: <b><i>kosmos . <\/i><\/b>Q\u0259dim yunan f\u0259ls\u0259f\u0259 v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan bu anlay\u0131\u015f q\u0259dim yunan dilind\u0259 <i>nizam, harmoniya<\/i> m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir. Bu f\u0259ls\u0259f\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 b\u00fct\u00fcn kainat \u0259vv\u0259lc\u0259 nizams\u0131z, qarmaqar\u0131\u015f\u0131q, qeyri-ah\u0259ngdar bir v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olmu\u015f, t\u0259dric\u0259n formala\u015fm\u0131\u015f v\u0259 nizaml\u0131, harmonik bir tam &#8211; kosmos hal\u0131na d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p align=\"left\">\u00a0 Y\u0259qin, bu da t\u0259sad\u00fcfi deyil ki<i>, qarmaqar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q, nizams\u0131zl\u0131q<\/i>\u00a0 m\u0259nas\u0131 ifad\u0259 ed\u0259n <b><i>xaos\u00a0 <\/i><\/b>s\u00f6z\u00fc il\u0259 \u0259ks m\u0259nal\u0131 anlay\u0131\u015f kimi m\u0259hz <b><i>kosmos\u00a0 <\/i><\/b>s\u00f6z\u00fc qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p align=\"left\">\n<p><b>\u00a0\u00a0 3. <i>Kompot\u00a0 <\/i><\/b>s\u00f6z\u00fc bizim dilimiz\u0259 rus dili vasit\u0259sil\u0259 frans\u0131z dilind\u0259n g\u0259lib. Frans\u0131z dilin\u0259 is\u0259 bu s\u00f6z bir \u00e7ox dig\u0259r s\u00f6zl\u0259r kimi, lat\u0131n dilind\u0259n ke\u00e7m\u015fdir. S\u00f6z lat\u0131n dilind\u0259 <i>kompositus<\/i> \u015f\u0259klind\u0259dir. <i>Kompositus<\/i> s\u00f6z\u00fc <i>m\u00fcr\u0259kk\u0259b, t\u0259rkibi<\/i> m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir ki, bu da i\u00e7kinin ad\u0131na tam uy\u011fun g\u0259lir: ax\u0131 kompotun haz\u0131rlanmas\u0131nda ad\u0259t\u0259n bir ne\u00e7\u0259 komponent i\u015ftirak edir. El\u0259 bu <b><i>komponent<\/i><\/b>\u00a0 s\u00f6z\u00fcn\u00fcn \u00f6z\u00fc d\u0259, h\u0259m\u00e7inin <b><i>kompozisiya, komp\u00fcter, kompleks, komplekt, kompaniya<\/i><\/b>\u00a0 v\u0259 s. bu tipli sozl\u0259r d\u0259 <i>kompotla<\/i> qohum olan s\u00f6zl\u0259rdir.<\/p>\n<p><b>\u00a0<\/b><\/p>\n<p><b>4.<\/b> M\u0259kt\u0259bl\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u00f6zl\u0259rin i\u00e7\u0259risind\u0259 el\u0259 birisi var ki, onu bilm\u0259y\u0259n v\u0259 i\u015fl\u0259tm\u0259y\u0259n adam \u00e7\u0259tin tap\u0131lar. Bu, <b><i>parta<\/i><\/b> s\u00f6z\u00fcd\u00fcr. Nec\u0259 yaran\u0131b bu s\u00f6z? Bir s\u0131ra dil t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n m\u00fcdd\u0259alar\u0131na g\u00f6r\u0259, <i>parta<\/i> s\u00f6z\u00fc frans\u0131z dilind\u0259 &#8220;x\u00fcsusi&#8221;, &#8220;ayr\u0131ca&#8221; m\u0259nas\u0131 ifad\u0259 ed\u0259n &#8220;a part&#8221; s\u00f6z\u00fcnd\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcb. \u018fvv\u0259ll\u0259r m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 u\u015faqlar \u00e7oxyerli uzun skamyalarda otururmu\u015flar. Sonralar daha \u0259lveri\u015fli oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 t\u0259kyerli v\u0259 ikiyerli skamyalardan istifad\u0259 edilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131. Nec\u0259 dey\u0259rl\u0259r, uzun skamyalar b\u00f6l\u00fcn\u00fcb art\u0131q h\u0259r sagird v\u0259 ya h\u0259r iki \u015fagird \u00fc\u00e7\u00fcn ayr\u0131ca, x\u00fcsusi oturacaq ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 ad\u0131 da d\u0259yi\u015fib oldu <i>parta.<\/i><\/p>\n<p align=\"left\"><a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/hashtag\/apartament?__eep__=6&amp;__cft__%5b0%5d=AZWh0eP_wRadJYnV7vsA35TFy_Ps07tvalyj4IOstFa9qhbE8vlSJB3K9_ATwgbYpOmL4biOwG49PFfzLf1Z3l53-MTL3Z-U1hcYlIFYBF36FzosH07dpekQBoso7cZb4ugx4KJa49hcB7a593OFPdll&amp;__tn__=*NK-R\"><b><i>\u00a0<\/i><\/b><b><i>Apartament<\/i><\/b><\/a> v\u0259 <a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/hashtag\/departament?__eep__=6&amp;__cft__%5b0%5d=AZWh0eP_wRadJYnV7vsA35TFy_Ps07tvalyj4IOstFa9qhbE8vlSJB3K9_ATwgbYpOmL4biOwG49PFfzLf1Z3l53-MTL3Z-U1hcYlIFYBF36FzosH07dpekQBoso7cZb4ugx4KJa49hcB7a593OFPdll&amp;__tn__=*NK-R\"><b><i>departament<\/i><\/b><\/a> s\u00f6zl\u0259rinin t\u0259rkibind\u0259ki &#8220;a part&#8221; s\u00f6z\u00fc d\u0259 onlar\u0131n parta s\u00f6z\u00fc il\u0259 eynik\u00f6klu oldu\u011fundan x\u0259b\u0259r verir: \u201capartament\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn ilkin m\u0259nas\u0131 ayr\u0131ca otaq, ayr\u0131ca m\u0259nzil, \u201cdepartament\u201d is\u0259 ayr\u0131lm\u0131\u015f h\u0259r hans\u0131 bir \u0259razi, \u015f\u00f6b\u0259 m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir.<\/p>\n<p align=\"left\">\u018fsrl\u0259r boyu c\u0259miyy\u0259t\u0259 \u0259ziyy\u0259t ver\u0259n bir siyas\u0259tin ad\u0131n\u0131 ifad\u0259 ed\u0259n <b><i>separatizm<\/i><\/b> s\u00f6z\u00fc d\u0259, irqi ayr\u0131-se\u00e7kiliyin \u0259n k\u0259skin formas\u0131n\u0131 adland\u0131ran <b><i>aparteid<\/i><\/b> s\u00f6z\u00fc d\u0259 <a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/hashtag\/parta?__eep__=6&amp;__cft__%5b0%5d=AZWh0eP_wRadJYnV7vsA35TFy_Ps07tvalyj4IOstFa9qhbE8vlSJB3K9_ATwgbYpOmL4biOwG49PFfzLf1Z3l53-MTL3Z-U1hcYlIFYBF36FzosH07dpekQBoso7cZb4ugx4KJa49hcB7a593OFPdll&amp;__tn__=*NK-R\"><b><i>parta<\/i><\/b><\/a> s\u00f6z\u00fc il\u0259 eyni k\u00f6kd\u0259ndir.<\/p>\n<p align=\"left\">\n<p align=\"left\"><b>5.<\/b> <b><i>Verg\u00fcl <\/i><\/b>s\u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259l\u0259ff\u00fcz ed\u0259rk\u0259n adama el\u0259 g\u0259lir ki, bu \u00f6z s\u00f6z\u00fcm\u00fczd\u00fcr v\u0259 ya \u015f\u0259rq m\u0259ns\u0259li s\u00f6zd\u00fcr. \u018fslind\u0259 <i>verg\u00fcl<\/i> frans\u0131z m\u0259n\u015f\u0259li <i>virgule<\/i> s\u00f6z\u00fcnd\u0259n yaran\u0131b: frans\u0131zca &#8220;virgule&#8221; s\u00f6z\u00fc &#8220;a\u015fa\u011f\u0131s\u0131 qatlanan&#8221; m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir.<\/p>\n<p align=\"left\">Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n qeyd ed\u0259k ki, &#8220;apostrof&#8221; s\u00f6z\u00fc q\u0259dim yunan dilind\u0259 &#8220;geriy\u0259 istiqam\u0259tl\u0259nm\u0131\u015f&#8221; v\u0259 ya &#8221; yuxar\u0131s\u0131 qatlanm\u0131\u015f&#8221; m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 ed\u0259n &#8220;\u1f00\u03c0\u03cc\u03c3\u03c4\u03c1\u03bf\u03c6\u03bf\u03c2&#8221; s\u00f6z\u00fcnd\u0259n yaran\u0131bd\u0131r.<\/p>\n<p align=\"left\">H\u0259m verg\u00fcl, h\u0259m d\u0259 apostrof i\u015far\u0259sin\u0259 diqq\u0259tl\u0259 baxanda onlar\u0131n h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 izahlara uy\u011fun formada olduqlar\u0131n\u0131 a\u015fkar etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n<p align=\"left\">\u00a0\u00a0G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, dilimizd\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259rin m\u0259n\u015f\u0259yini ara\u015fd\u0131rark\u0259n xeyli maraql\u0131 m\u0259lumatlara rast g\u0259lirik v\u0259 h\u0259r bir dilin tikinti material\u0131 say\u0131lan <i>s\u00f6zl\u0259rin<\/i> nec\u0259 z\u0259ngin v\u0259 m\u00fch\u00fcm informasiya m\u0259nb\u0259yi oldu\u011funu bir daha a\u015fkar edirik.<\/p>\n<p align=\"left\">\n<p align=\"left\">\n<p align=\"left\">\n<p align=\"left\">\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"19645\">Yaz\u0131ya 100 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>D\u00fcnya dill\u0259ri aras\u0131nda t\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259sinin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus yeri var. Hesablamalara g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259xmin\u0259n 180 milyon adam bu dil ail\u0259sin\u0259 daxil olan dill\u0259rd\u0259 dan\u0131\u015f\u0131r. T\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259si bir ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr. Bu qruplardan biri o\u011fuz qrupu adlan\u0131r. Az\u0259rbaycan dili t\u00fcrk, t\u00fcrkm\u0259n v\u0259 qaqauz dill\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 o\u011fuz qrupuna daxildir. Dilimizin\u00a0 l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibinin \u0259sas hiss\u0259sini [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[5,3],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19645"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=19645"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19645\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19648,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19645\/revisions\/19648"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=19645"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=19645"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=19645"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}