{"id":19701,"date":"2024-03-29T12:52:03","date_gmt":"2024-03-29T08:52:03","guid":{"rendered":"https:\/\/kultur.az\/?p=19701"},"modified":"2024-03-29T12:52:03","modified_gmt":"2024-03-29T08:52:03","slug":"pedaqoji-fikrin-s%c9%99r%c9%99f-v%c9%99-iftixari-m%c9%99h%c9%99mm%c9%99d-fuzuli","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=19701","title":{"rendered":"PEDAQOJ\u0130 F\u0130KR\u0130N \u015e\u018fR\u018fF V\u018f \u0130FT\u0130XARI M\u018fH\u018fMM\u018fD F\u00dcZUL\u0130"},"content":{"rendered":"<p align=\"right\"><b><a href=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/fuzuli.gif\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter size-full wp-image-719\" alt=\"f\u00fczuli\" src=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/fuzuli.gif\" width=\"222\" height=\"288\" \/><\/a>M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin anadan olmas\u0131n\u0131n 530 illiyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259<\/b><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyev 25 yanvar 2024-c\u00fc ild\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli biliy\u0259 malik, insana ilahi m\u0259h\u0259bb\u0259t a\u015f\u0131layan, oxucusunu \u00fclvi ideyalarla ya\u015fama\u011fa \u00e7a\u011f\u0131ran v\u0259 pedaqoji fikrin inki\u015faf\u0131nda m\u00fcst\u0259sna yer tutan M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin anadan olmas\u0131n\u0131n 530 illiyi il\u0259 ba\u011fl\u0131 S\u0259r\u0259ncam imzalam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u015e\u0259rq m\u0259d\u0259niyy\u0259tini qiym\u0259tli inci \u0259s\u0259rl\u0259ri il\u0259 z\u0259nginl\u0259\u015fdir\u0259n ustadlardan biri d\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulidir. H\u0259rt\u0259r\u0259fli biliy\u0259 malik, insana ilahi m\u0259h\u0259bb\u0259t a\u015f\u0131layan, oxucusunu \u00fclvi ideyalarla ya\u015fama\u011fa \u00e7a\u011f\u0131ran v\u0259 pedaqoji fikrin inki\u015faf\u0131nda m\u00fcst\u0259sna yer tutan M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli gahdan bir elm adam\u0131 kimi, gahdan astronom kimi, gahdan psixoloq, filosof kimi, gahdan bioloq kimi, gahdan h\u0259kim kimi, gahdan da musiqi\u00e7i kimi b\u0259\u015f\u0259r m\u0259d\u0259niyy\u0259ti tarixind\u0259 silinm\u0259z izl\u0259r buraxm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259bii, dey\u0259 bilm\u0259rik ki, F\u00fczuli elmin m\u00fc\u0259yy\u0259n bir sah\u0259sin\u0259 aid x\u00fcsusi bir \u0259s\u0259r yazm\u0131\u015fd\u0131r. Lakin h\u0259r bir \u0259s\u0259rind\u0259 rast g\u0259ldiyimiz fikirl\u0259r v\u0259 m\u00fclahiz\u0259l\u0259r biz\u0259 onu dem\u0259y\u0259 \u0259sas verir ki, F\u00fczuli elmi t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn pik n\u00f6qt\u0259sind\u0259 dayanm\u0131\u015fd\u0131r. M.F\u00fczulinin \u0259s\u0259rl\u0259rini oxuduqca g\u00f6r\u00fcr\u00fck ki, F\u00fczuli h\u0259m d\u0259 y\u00fcks\u0259k m\u00fclahiz\u0259y\u0259 malik bir pedaqoq olmu\u015fdur. F\u00fczuli \u00f6z elmi v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini ir\u0259li s\u00fcr\u0259rk\u0259n laz\u0131m g\u0259l\u0259nd\u0259 Sokratdan, Platondan, Aristoteld\u0259n, Miletli Falesd\u0259n, Anoksaqordan, Miletli Empedokldan, Pifaqordan, Plutarxdan, Heraklitd\u0259n, \u0130bn Sinadan, dig\u0259rl\u0259rind\u0259n d\u0259 sitatlar g\u0259tirir v\u0259 bu kimi aliml\u0259rin fikrini ehtiramla \u015f\u0259rh edir. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli ilk \u00f6nc\u0259 panteistdir. O, h\u0259r bir varl\u0131qda, h\u0259r bir hadis\u0259d\u0259 Allah\u0131n t\u0259zah\u00fcr\u00fcn\u00fc, onun \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6r\u00fcr, bu b\u00fct\u00fcn m\u00fcq\u0259dd\u0259s varl\u0131qlara, ilahi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r\u0259 \u2013 M\u0259h\u0259mm\u0259d Pey\u011f\u0259mb\u0259r\u0259, h\u0259zr\u0259ti \u018fliy\u0259, onun \u00f6vladlar\u0131 imam H\u0259s\u0259n\u0259, imam H\u00fcseyn\u0259 aiddir. Dem\u0259li, M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli bel\u0259 q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259lir ki, Allah h\u0259r \u015feyd\u0259 vard\u0131r, o h\u0259r \u015feyd\u0259 m\u00f6vcuddur, buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u0259slind\u0259 gizlin deyildir. M.F\u00fczuli sevm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259cib sif\u0259tl\u0259r, z\u0259ngin m\u0259n\u0259viyyat, \u0259hd\u0259 v\u0259fal\u0131 olma\u011f\u0131 t\u0259bli\u011f edirdi. \u018fxlaq\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yi v\u0259 mahiyy\u0259tini d\u00fczg\u00fcn ayd\u0131nla\u015fd\u0131ran M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli bel\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lir ki, \u0259g\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259 ata s\u00f6z\u00fcn\u00fc v\u0259 ya m\u00fcdrik s\u00f6zl\u0259ri sad\u0259c\u0259 \u0259zb\u0259rl\u0259m\u0259kd\u0259n ibar\u0259t olsayd\u0131, onda \u0259xlaq t\u0259rbiy\u0259sin\u0259 ehtiyac qalmazd\u0131, retsep v\u0259 d\u00fcsturlar verm\u0259kl\u0259 c\u0259miyy\u0259td\u0259ki \u0259xlaqi q\u0259bah\u0259tl\u0259ri asanl\u0131qla aradan qald\u0131rmaq olard\u0131. \u018fxlaqi prinsip v\u0259 qay\u0259l\u0259rin toqqu\u015fdu\u011fu bir c\u0259miyy\u0259td\u0259 ya\u015fay\u0131b-yaradan M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli h\u0259yat\u0131n h\u0259r n\u00f6v haqs\u0131zl\u0131qlar\u0131na \u0259dal\u0259tsizliy\u0259, h\u00fcquqsuzlu\u011fa, zorak\u0131l\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 daim qiyam qald\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>L\u00fctf\u00fcn \u0259las\u0131 s\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131n\u0131 bilm\u0259kdir \u2013 dey\u0259n M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli az s\u00f6zl\u0259 n\u0259cib insani x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri obrazl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259 etmi\u015fdir. S\u00f6z s\u0259n\u0259tinin dahi ustad\u0131 \u201cF\u00fczuli \u00f6z\u00fcn\u00fcn az bir zamanda b\u00f6y\u00fck \u015f\u00f6hr\u0259t qazanmas\u0131na baxmayaraq, biliksiz \u015feirin t\u0259m\u0259li olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bil\u0259r\u0259k, elml\u0259ri d\u0259rind\u0259n \u00f6yr\u0259nm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r\u201d.<\/p>\n<p>B\u0259dii t\u0259f\u0259kk\u00fcr dair\u0259si geni\u015f v\u0259 z\u0259ngin olan F\u00fczuli q\u0259z\u0259l, q\u0259sid\u0259, t\u0259rcib\u0259nd, t\u0259rkibb\u0259nd, m\u00fcx\u0259mm\u0259s, t\u0259xmis, m\u00fcr\u0259bbe, qit\u0259 v\u0259 s. geni\u015f istifad\u0259 etmi\u015fdir. F\u00fczuli \u201c\u015feir\u0259 h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l, h\u0259yat\u0131n m\u0259hsulu, \u201cq\u0259lb x\u0259zin\u0259sinin g\u00f6vh\u0259ri\u201d kimi bax\u0131r\u201d. Fikrin obrazl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259si, az s\u00f6zl\u0259 geni\u015f m\u0259na verm\u0259k qabiliyy\u0259ti \u015fairin q\u0259sid\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259 aid x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rd\u0259ndir. \u015e\u0259rq klassik poeziyas\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259kli x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n \u00f6z\u00fcn\u0259 m\u0259xsus bir s\u0259n\u0259tkarl\u0131qla istifad\u0259 ed\u0259n F\u00fczuli \u0259s\u0259rl\u0259rini bo\u015f v\u0259 m\u0259nas\u0131z s\u00f6zl\u0259rl\u0259 doldurmaqdan \u00e7\u0259kinmi\u015f, \u0259r\u0259b, fars v\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin z\u0259ngin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini m\u0259nims\u0259y\u0259r\u0259k h\u0259r s\u00f6z\u00fcn\u0259, h\u0259r bir ifad\u0259sin\u0259 d\u0259rin m\u0259na v\u0259 orijinal x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r verm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. \u015e\u0259rq\u015f\u00fcnas Bertelsin dediyi kimi, bu q\u0259sid\u0259l\u0259r m\u0259ntiqc\u0259 bitkin, b\u0259dii c\u0259h\u0259tc\u0259 b\u00fct\u00f6vd\u00fcr. Bu q\u0259sid\u0259l\u0259rin beytl\u0259rinin yerini d\u0259yi\u015fdirm\u0259k qeyri-m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00d6z hissl\u0259rini b\u0259dii nitqi il\u0259 ifad\u0259 etm\u0259k bacar\u0131\u011f\u0131 F\u00fczuli q\u0259sid\u0259l\u0259rin\u0259 x\u00fcsusi g\u00f6z\u0259llik ver\u0259r\u0259k \u015feirin m\u0259na dair\u0259sini geni\u015fl\u0259ndirmi\u015fdir. B\u0259diiliyin pedaqoji-psixoloji v\u0259 f\u0259ls\u0259fi sirl\u0259ri qeyd etdiyimiz kimi F\u00fczulinin \u015feirl\u0259rind\u0259 \u00f6z ifad\u0259sini tapm\u0131\u015fd\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar \u015fairin q\u0259sid\u0259l\u0259rini y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259y\u0259 haqq verir.<\/p>\n<p>H\u0259r bir f\u00fczuli\u015f\u00fcnasa ayd\u0131nd\u0131r ki, F\u00fczuli b\u00fct\u00fcn yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 boyu \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r ki, \u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259tirdiyi \u0259s\u0259r \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lki v\u0259 m\u00fcasirl\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 b\u0259nz\u0259m\u0259sin. Bu fikirl\u0259 ba\u011fl\u0131 F\u00fczuli yaz\u0131r: \u201cQ\u0259z\u0259lin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus bir dili v\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir k\u0259lm\u0259 al\u0259mi vard\u0131r. T\u0259sad\u00fcf\u0259n, m\u0259nd\u0259n \u0259vv\u0259l g\u0259l\u0259n \u015fairl\u0259rin ham\u0131s\u0131 y\u00fcks\u0259k anlay\u0131\u015fl\u0131, d\u0259rin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259li insanlar imi\u015f. Q\u0259z\u0259l \u00fcslubuna yarayan h\u0259r g\u00f6z\u0259l ibar\u0259ni, inc\u0259 m\u0259zmunu el\u0259 i\u015fl\u0259tmi\u015fl\u0259r ki, ortada bir \u015fey qalmam\u0131\u015fd\u0131r. \u0130nsan onlar\u0131n b\u00fct\u00fcn yazd\u0131qlar\u0131n\u0131 bilm\u0259lidir ki, \u00e7al\u0131\u015f\u0131b v\u00fccuda g\u0259tirdiyi \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259l s\u00f6yl\u0259n\u0259n m\u0259nalar olmas\u0131n. El\u0259 vaxtlar olmu\u015fdur ki, gec\u0259 s\u0259h\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r oyaql\u0131q z\u0259h\u0259rini dadm\u0131\u015f v\u0259 ba\u011fr\u0131m\u0131n qan\u0131 il\u0259 bir m\u0259zmunu tap\u0131b yazm\u0131\u015fam. S\u0259h\u0259r olanda ba\u015fqa \u015fairl\u0259rl\u0259 uy\u011fun g\u0259ldiyini g\u00f6r\u00fcb, yazd\u0131\u011f\u0131m\u0131 pozmu\u015fam, ona sahib \u00e7\u0131xmam\u0131\u015fam (\u015feirl\u0259rim s\u0131ras\u0131na salmam\u0131\u015fam). El\u0259 vaxtlar da olmu\u015fdur ki, g\u00fcnd\u00fcz ax\u015fama q\u0259d\u0259r d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 d\u0259ryas\u0131na dal\u0131b, s\u00f6z almaz\u0131 il\u0259 m\u0259na g\u00f6vh\u0259rini de\u015fmi\u015f\u0259m. (Bunu g\u00f6r\u0259nl\u0259r:) bu m\u0259zmun anla\u015f\u0131lm\u0131r, bu l\u0259fz xalq aras\u0131nda i\u015fl\u0259nilmir v\u0259 xo\u015fag\u0259lm\u0259zdir \u2013 dey\u0259r-dem\u0259z, o m\u0259zmun g\u00f6z\u00fcmd\u0259n d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, h\u0259tta onun \u00fcz\u00fcn\u00fc k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259mi\u015f\u0259m\u201d.<\/p>\n<p>\u015e\u0259rq \u0259d\u0259biyyat\u0131nda q\u0259lb \u015fairi, e\u015fq v\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259t n\u0259\u011fm\u0259kar\u0131 kimi tan\u0131nan F\u00fczulinin \u015feirl\u0259rin\u0259 qida v\u0259 can ver\u0259n yegan\u0259 amil v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tverici q\u00fcvv\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259tdir.<\/p>\n<p>Dil yax\u015f\u0131d\u0131r ki, Allah\u0131n birliyini s\u00f6yl\u0259sin,<\/p>\n<p>\u018fg\u0259r el\u0259 olmasa, a\u011f\u0131zda dil olmasa yeydir.<\/p>\n<p>E\u015fq olsun o kamil yaradana ki, iki al\u0259m d\u0259,<\/p>\n<p>Onun c\u0131zm\u0131\u015f oldu\u011fu kainat\u0131n \u0259b\u0259di nax\u0131\u015f\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Bu beytl\u0259r y\u00fcks\u0259k m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 sev\u0259n bir a\u015fiqin real duy\u011fular\u0131d\u0131r. \u00a0F\u00fczuli Allaha xitab\u0259n deyir ki, s\u0259n y\u0259qins\u0259n, b\u0259sb\u0259llis\u0259n, z\u0259nn\u0259, t\u0259qlid\u0259 g\u00fclm\u0259k laz\u0131md\u0131r. \u201cDo\u011frudan da, \u015fair m\u0259\u015fuqun sif\u0259tind\u0259n dan\u0131\u015fanda, o h\u0259qiqi sevgilinin ehtiyacs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n kamal\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259r\u0259rk\u0259n sadiqdir&#8230;\u201d \u2013 deyir. F\u00fczuli deyir ki, h\u0259r kim ruhun b\u0259d\u0259nd\u0259 nec\u0259 zahir olmas\u0131n\u0131, ruh il\u0259 b\u0259d\u0259nin eyniyy\u0259t v\u0259 f\u0259rql\u0259nm\u0259 c\u0259h\u0259tl\u0259rini bils\u0259, Tanr\u0131n\u0131n da \u015feyl\u0259rd\u0259 nec\u0259 zahir olmas\u0131n\u0131, Tanr\u0131 il\u0259 \u015feyl\u0259rin eyniyy\u0259t v\u0259 f\u0259rql\u0259nm\u0259 c\u0259h\u0259tl\u0259rini bil\u0259r v\u0259 bel\u0259likl\u0259, h\u0259r kim \u201c\u00f6z\u00fcn\u00fc tan\u0131sa Tanr\u0131s\u0131n\u0131 da tan\u0131yar\u201d.<\/p>\n<p>\u0130slamiyy\u0259tin dini prinsipl\u0259ri \u015fairin \u0259xlaqi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r. M\u00fct\u0259r\u0259qqi fikirl\u0259r t\u0259bli\u011f ed\u0259n \u015fairin dini \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 bel\u0259 (\u201cH\u0259diq\u0259t\u00fcs-s\u00fc\u0259da\u201d, \u201cM\u0259sl\u0259 \u00fcl-etiqad\u201d v\u0259 s.) \u015fairin humanist ideyalar\u0131, h\u0259yati \u0259m\u0259ll\u0259ri oxucunu t\u0259sir alt\u0131nda saxlay\u0131r.<\/p>\n<p>M.F\u00fczulinin sevgisi v\u0259 ya sevgilisin\u0259 iki aspektd\u0259n yana\u015fa bil\u0259rik. Birinci sevgisi Ulu Tanr\u0131 v\u0259 ya ilahi m\u0259h\u0259bb\u0259t\u0259, sonra M\u0259h\u0259mm\u0259d Pey\u011f\u0259mb\u0259r\u0259, H\u0259zr\u0259ti \u018fliy\u0259 v\u0259 onun \u00f6vladlar\u0131 imam H\u0259s\u0259n v\u0259 imam H\u00fcseyn\u0259 \u0259saslan\u0131r ki, biz bunlar\u0131 m\u00fctl\u0259q ruh adland\u0131r\u0131r\u0131q, cismani sevgi, h\u0259m\u00e7inin ilahi bir varl\u0131q say\u0131r\u0131q. F\u00fczuli \u00f6z divan\u0131na \u018flini m\u0259dh ed\u0259n q\u0259sid\u0259 il\u0259 ba\u015flay\u0131r. \u018flini ibtidas\u0131z \u0259vv\u0259l, sonsuz ax\u0131r, pey\u011f\u0259mb\u0259r\u0259 yard\u0131m ed\u0259n, v\u0259lil\u0259rin g\u00f6r\u0259n g\u00f6z\u00fc, \u00fcz\u00fcn\u00fcn nurlu par\u0131lt\u0131s\u0131 il\u0259, \u00f6z ziyas\u0131ndan bir g\u00fcn\u0259\u015f yaradan haqq il\u0259 olan adland\u0131r\u0131r, haqq\u0131n ondan g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fcn\u00fc, haqq il\u0259 \u0259b\u0259di oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259yir v\u0259 q\u0259sid\u0259nin bir yerind\u0259 \u201cAli-\u018fba\u201ddan dan\u0131\u015f\u0131r, onlara and i\u00e7ir.<\/p>\n<p>M\u0259nim h\u0259mi\u015f\u0259 i\u015fim t\u0259k \u018flini t\u0259rifdir,<\/p>\n<p>Bir \u00f6zg\u0259 i\u015fl\u0259r\u0259 yoxdur k\u00f6n\u00fcld\u0259 v\u0259qt, m\u0259cal.<\/p>\n<p>M\u0259n and i\u00e7ib demi\u015f\u0259m y\u00fcz k\u0259r\u0259 \u018fli h\u0259qqi,<\/p>\n<p>N\u0259c\u0259fd\u0259n \u00f6zg\u0259 m\u0259ni \u00e7\u0259km\u0259yir n\u0259 \u015f\u0259rq, n\u0259 \u015fimal.<\/p>\n<p>F\u00fczuli arzu edir m\u00fcjdeyi-\u0259ta e\u015fid\u0259,<\/p>\n<p>O da h\u0259mi\u015f\u0259 yaza b\u00f6yl\u0259 m\u0259dhi \u2013 Heyd\u0259r\u00fc \u018fli.<\/p>\n<p>M.F\u00fczulinin t\u0259r\u0259nn\u00fcm etdiyi g\u00f6z\u0259l, \u00f6z t\u0259birinc\u0259 des\u0259k misilsiz t\u0259sir q\u00fcvv\u0259sin\u0259 malik ideal g\u00f6z\u0259ldir. O el\u0259 g\u00f6z\u0259g\u00f6r\u00fcnm\u0259z l\u0259taf\u0259t\u0259 malikdir ki, onun l\u0259taf\u0259tinin \u00e7oxlu\u011funu idrak n\u0259z\u0259r\u0259 alsayd\u0131 hiss q\u00fcvv\u0259l\u0259ri z\u0259ifl\u0259y\u0259rdi. B\u0259dr z\u00fchurunu onun camal\u0131 il\u0259 kamala yetirmi\u015fdir. O bir g\u00f6z\u0259llik sahibidir ki, bax\u0131\u015f\u0131, x\u0259tti, xal\u0131, q\u0259ddi il\u0259 a\u015fiql\u0259ri c\u0259lb etmi\u015fdir. M\u0259lah\u0259td\u0259 yegan\u0259dir. Bir i\u015f\u0131ql\u0131 ulduzdur ki, s\u0259yyar\u0259l\u0259rin m\u0259rk\u0259zind\u0259n \u0259n uzaq n\u00f6qt\u0259y\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r. Qam\u0259ti bir \u015fax\u0259dir ki, ruh ba\u011f\u00e7as\u0131nda a\u015fiql\u0259rin g\u00f6z ya\u015f\u0131 il\u0259 artm\u0131\u015f, b\u00f6y\u00fcm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p>Bu v\u0259 ya buna b\u0259nz\u0259r beytl\u0259rind\u0259 \u015fair \u201cvahid dost\u201dunu (Yaradan\u0131) x\u00fcsusi q\u00fcvv\u0259t v\u0259 ehtirasla y\u00fcks\u0259kl\u0259r\u0259 qald\u0131r\u0131r. \u201cF\u00fczuli e\u015fqinin m\u0259nas\u0131n\u0131 h\u0259rt\u0259r\u0259fli ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox m\u00fch\u00fcm bir m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 almaq laz\u0131md\u0131r\u201d. M.F\u00fczulinin q\u0259sid\u0259l\u0259rind\u0259ki e\u015fq-m\u0259h\u0259bb\u0259t f\u0259ls\u0259f\u0259si d\u0259rin ictimai, \u0259xlaqi m\u0259naya malikd\u0131r.<\/p>\n<p>M.F\u00fczulinin \u015feirl\u0259rind\u0259 xalq\u0131n z\u0259man\u0259d\u0259n naraz\u0131l\u0131q, h\u0259yatdan \u015fikay\u0259t motivl\u0259ri m\u00fch\u00fcm yer tutur. Orta \u0259sr m\u00fchiti, r\u0259zal\u0259t v\u0259 riyakarl\u0131q xalq kimi \u015fair\u0259 d\u0259 o q\u0259d\u0259r iztirab vermi\u015fdir ki, b\u0259z\u0259n fikirl\u0259rind\u0259 d\u00fcnyada d\u00fczl\u00fck olmad\u0131\u011f\u0131 q\u0259rar\u0131na g\u0259lmi\u015fdir.<\/p>\n<p>R\u0259hm q\u0131l, r\u0259hm x\u0259lq\u0259 kim, H\u0259qd\u0259n<\/p>\n<p>Bulasan aqib\u0259t c\u0259zayi-\u0259m\u0259l.<\/p>\n<p>X\u0259lq\u0259 s\u0259n r\u0259hm q\u0131lmay\u0131nca, sana<\/p>\n<p>R\u0259hm q\u0131lmaz Xudayi-\u0259zz\u0259 v\u0259 c\u0259ll.<\/p>\n<p>M.F\u00fczuli q\u0259sid\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 ya \u201c\u015eikay\u0259tnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 hakiml\u0259rin, z\u00fclmkar \u015fahlar\u0131n hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda ya\u015fayan xalq\u0131n h\u0259mi\u015f\u0259 \u0259zab-\u0259ziyy\u0259td\u0259 olaca\u011f\u0131na i\u015far\u0259 ed\u0259r\u0259k \u201cVay olsun o m\u0259ml\u0259k\u0259tin hal\u0131na ki, hakimi zalimdir\u201d \u2013 deyir. F\u00fczulinin b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fc bundad\u0131r ki, o, n\u0259d\u0259n yaz\u0131r-yazs\u0131n, ictimai hadis\u0259l\u0259r\u0259 bigan\u0259 qalmam\u0131\u015f, zaman\u0131n n\u0259bzini tuta bilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>F\u00fczulinin q\u0259sid\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259xlaqi fikir v\u0259 qay\u0259l\u0259r d\u0259 m\u00fch\u00fcm yer tutur. \u201cB\u00f6y\u00fck m\u00fct\u0259f\u0259kkirin e\u015fqi, m\u0259h\u0259bb\u0259ti insan h\u0259yat\u0131n\u0131n, insan q\u0259lbi v\u0259 hissl\u0259rinin \u0259sas qay\u0259si sayd\u0131\u011f\u0131n\u0131, e\u015fqin \u015fairin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda t\u0259r\u0259nn\u00fcm edil\u0259n ba\u015fl\u0131ca motiv oldu\u011funu dem\u0259k olar ki, F\u00fczuli irsini t\u0259dqiq ed\u0259n b\u00fct\u00fcn aliml\u0259r s\u00f6yl\u0259yirl\u0259r. Bu f\u00fczuli\u015f\u00fcnasl\u0131qda \u015f\u0259ksiz-\u015f\u00fcbh\u0259siz q\u0259bul edilmi\u015f bir m\u0259s\u0259l\u0259dir\u201d. M\u00fcxt\u0259lif \u0259xlaqi prinsip v\u0259 qay\u0259l\u0259rin toqqu\u015fdu\u011fu bir c\u0259miyy\u0259td\u0259 ya\u015fay\u0131b-yaradan \u015fair bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 etinas\u0131z qala bil\u0259rdimi? H\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, F\u00fczuli b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u00fclvil\u0259\u015fdirdiyi, l\u0259k\u0259siz bir g\u00f6vh\u0259r q\u0259d\u0259r safla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 m\u0259h\u0259bb\u0259ti \u0259n y\u00fcks\u0259k \u0259xlaqi sif\u0259t say\u0131r, ilahi e\u015fqi b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya e\u015fqinin f\u00f6vq\u00fcnd\u0259 tutaraq, ba\u015fqa xo\u015fag\u0259lm\u0259z \u0259m\u0259ll\u0259ri \u015feytani \u0259m\u0259l oldu\u011funu g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k yaramaz i\u015fl\u0259rd\u0259n uzaqla\u015fma\u011f\u0131 m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u00fcr.<\/p>\n<p>G\u00fcnahd\u0131r e\u015fqd\u0259n \u00f6zg\u0259 \u0259m\u0259ll\u0259rin ham\u0131s\u0131<\/p>\n<p>Eyib deyilmi, g\u00fcnah i\u015fl\u0259yib, olum r\u00fcsva?<\/p>\n<p>Q\u0259sid\u0259l\u0259rd\u0259 h\u0259s\u0259d \u0259hli, pax\u0131l v\u0259 al\u00e7aq adamlar xeyirxah insanlara, n\u0259cib v\u0259 ali \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 qoyulur. Burada t\u0259miz \u0259xlaqi sif\u0259tl\u0259r\u0259 malik insanlar \u00e7irkin adamlar\u0131n fasil\u0259siz h\u00fccumuna m\u0259ruz qal\u0131rlar.<\/p>\n<p>M\u0259z\u0259mm\u0259t \u0259hli bizi d\u0259hrd\u0259 ed\u0259r t\u0259hqir,<\/p>\n<p>N\u0259 v\u0259sld\u0259n bir \u0259s\u0259r var, n\u0259 r\u0259hmd\u0259n bir \u0259s\u0259r.<\/p>\n<p>Yaxud:<\/p>\n<p>K\u0259d\u0259rl\u0259nir \u00fcr\u0259yim t\u0259n\u0259l\u0259r e\u015fitdikc\u0259,<\/p>\n<p>Odur ki, dinl\u0259mir\u0259m t\u0259ni, vermir\u0259m m\u0259na.<\/p>\n<p>M.F\u00fczuli h\u0259r bir q\u0259hr\u0259man\u0131n\u0131 lirik \u00fcslubda t\u0259svir edir. Hadis\u0259l\u0259ri daha \u00e7ox prosesd\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 alan F\u00fczulinin q\u0259hr\u0259manlar\u0131 daxil\u0259n yeti\u015fir, m\u0259n\u0259viyyatca tamamlan\u0131rlar. F\u00fczulinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 sur\u0259tl\u0259rin \u00e7oxu k\u00f6m\u0259ksizdir. Daxil\u0259n b\u00f6y\u00fck, namuslu v\u0259 vicdanl\u0131 insanlar \u0259ks\u0259r\u0259n t\u0259k, kims\u0259siz t\u0259svir olunur. M\u0259rd insanlar\u0131n k\u00f6m\u0259ksizliyi bir ne\u00e7\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r. \u018fvv\u0259l\u0259n F\u00fczuli g\u00f6st\u0259rm\u0259k ist\u0259mi\u015fdir ki, bu insanlar\u0131 k\u00f6m\u0259ksiz ed\u0259n yaltaql\u0131qdan, pax\u0131ll\u0131qdan uzaq olmalar\u0131, namuslu \u0259m\u0259kl\u0259 ya\u015famalar\u0131, he\u00e7 kim\u0259 boyun \u0259ym\u0259m\u0259l\u0259ridir. F\u00fczuli h\u0259yat\u0131n h\u0259r n\u00f6v haqs\u0131zl\u0131qlar\u0131na \u201c\u0259dal\u0259tsizliy\u0259, h\u00fcquqsuzlu\u011fa, zorak\u0131l\u0131\u011fa qar\u015f\u0131\u201d daim qiyam qald\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Riyakarl\u0131q v\u0259 pax\u0131ll\u0131q kimi pis \u0259xlaqi sif\u0259tl\u0259rin t\u0259nqidin\u0259 F\u00fczulinin q\u0259sid\u0259l\u0259rinin, dem\u0259k olar ki, \u0259ks\u0259riyy\u0259tind\u0259 rast g\u0259lm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u201cVay olsun o \u015f\u0259xs\u0259 ki, riyakarl\u0131qla \u00f6m\u00fcr ke\u00e7irir\u201d \u2013 dey\u0259n \u015fair bel\u0259 \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259, h\u0259tta n\u0259sih\u0259t etm\u0259yi d\u0259 yersiz hesab edir: xeyirxah v\u0259 n\u0259cib insanlar\u0131 onlardan \u00e7\u0259kinm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r: \u201c\u00c7irkin adamlar\u0131n m\u00fca\u015fir\u0259tind\u0259n h\u0259z\u0259r et\u201d \u2013 deyir.<\/p>\n<p>M.F\u00fczuli \u201cinsan\u0131n \u0259xlaqi keyfiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 y\u00fcks\u0259k qiym\u0259t vermi\u015f\u201d, insan\u0131n \u0259xlaq\u0131n\u0131n t\u0259mizliyind\u0259n dan\u0131\u015faraq b\u00f6y\u00fck bir n\u0259sih\u0259t\u00e7i, m\u00fcdrik ustada \u00e7evrilmi\u015fdir: \u201cZat\u0259n t\u0259bi\u0259tim al\u00e7aq i\u015fl\u0259rd\u0259n uzaqd\u0131r\u201d, \u201cf\u0259sad i\u015fl\u0259r\u0259 ad\u0259t etm\u0259dim\u201d, \u201cq\u0259lbim h\u0259mi\u015f\u0259 h\u0259qiq\u0259t\u0259 mail olmu\u015fdur\u201d, \u201cm\u0259caz z\u0259ncirl\u0259rin\u0259 m\u00fcq\u0259yy\u0259d olmad\u0131m\u201d \u2013 dey\u0259r\u0259k o\u011furluq, tamahkarl\u0131q, m\u00fctilik kimi sif\u0259tl\u0259ri if\u015fa edir, faydal\u0131, v\u0259fal\u0131, \u0259d\u0259bli olma\u011f\u0131, f\u0259sad i\u015fl\u0259rd\u0259n uzaq olma\u011f\u0131 t\u0259bli\u011f edir, insanlar\u0131 s\u0259daq\u0259t\u0259, etibarl\u0131l\u0131\u011fa, ata-anaya, V\u0259t\u0259n\u0259, torpa\u011fa, e\u015fq\u0259, m\u0259h\u0259bb\u0259t\u0259, \u00f6z \u00fclvi duy\u011fular\u0131na s\u0259daq\u0259t\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>\u00c7ox zaman fikirl\u0259rini a\u00e7\u0131q s\u00f6yl\u0259y\u0259 bilm\u0259y\u0259n F\u00fczuli z\u0259man\u0259d\u0259n naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131 canan\u0131n c\u00f6vr v\u0259 c\u0259fas\u0131nda \u00e7\u0259kdiyi \u0259ziyy\u0259t v\u0259 i\u015fg\u0259nc\u0259 p\u0259rd\u0259si il\u0259 \u00f6rt\u00fcrd\u00fc. Zaman\u0131nda h\u0259r bir arzunun mani\u0259l\u0259rl\u0259 p\u0259rd\u0259l\u0259ndiyini g\u00f6rd\u00fckd\u0259 k\u0259d\u0259rl\u0259nir, bir \u00e7\u0131x\u0131\u015f yolu tapa bilm\u0259dikd\u0259 c\u0259miyy\u0259td\u0259n uzaqla\u015f\u0131b gizlind\u0259 ya\u015famaqla nicat tapaca\u011f\u0131na \u00fcmid b\u0259sl\u0259yirdi. \u201cPax\u0131ll\u0131qdan, c\u0259miyy\u0259td\u0259n uzaqla\u015fmaqla bir ma\u011farada gizl\u0259ndim, d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rin qorxusunu bilm\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259n\u0259 bu q\u0259l\u0259d\u0259 do\u011fru yol g\u00f6st\u0259rildi\u201d. Bel\u0259 mistik motivl\u0259r F\u00fczuli d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 olan ictimai b\u0259rab\u0259rsizliyin, z\u00fclm v\u0259 \u0259sar\u0259tin n\u0259tic\u0259sidir. M\u0259hz bu c\u00fcr haqs\u0131zl\u0131qlar \u015fairi \u201cfaniyi-m\u00fctl\u0259q\u201d\u0259 s\u0131\u011f\u0131nma\u011fa m\u0259cbur edir.<\/p>\n<p>G\u0259tirdi t\u0259ng\u0259 nak\u0259sl\u0259r m\u0259ni, arzum budur daim,<\/p>\n<p>N\u0259 m\u0259n bir k\u0259sl\u0259, n\u0259 d\u0259 bir k\u0259s m\u0259niml\u0259 a\u015fina olsun.<\/p>\n<p>F\u0259q\u0259t, h\u00fcmm\u0259t m\u0259ni ist\u0259r g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyad\u0259 m\u00fcst\u0259\u011fni,<\/p>\n<p>T\u0259bi\u0259tc\u0259 o ist\u0259r h\u0259r g\u0259da padi\u015fah olsun.<\/p>\n<p>G\u0259da t\u0259k ummaram pay s\u00fcfr\u0259sind\u0259n h\u0259r k\u0259sin, \u0259mma,<\/p>\n<p>K\u00f6n\u00fcl ist\u0259r \u018flinin asitan\u0131nda g\u0259da olsun.<\/p>\n<p>\u018fg\u0259r \u015fair bir t\u0259r\u0259fd\u0259n k\u0259d\u0259rl\u0259nir, d\u00fcnyadan \u0259l \u00e7\u0259kib \u201c\u00fczl\u0259t\u201d al\u0259min\u0259 (bir t\u0259r\u0259f\u0259 \u00e7\u0259kilib t\u0259kba\u015f\u0131na oturma m\u0259nas\u0131nda) s\u0131\u011f\u0131nma\u011fa can at\u0131rsa, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n z\u00fclm v\u0259 haqs\u0131zl\u0131qlar d\u00fcnyas\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc b\u00fct\u00fcn \u00e7\u0131rkinlikl\u0259rin f\u00f6vq\u00fcnd\u0259 tutur, s\u0259n\u0259tin\u0259, q\u00fcvv\u0259sin\u0259, ideyalar\u0131n\u0131n q\u00fcdr\u0259tin\u0259, f\u0259nas\u0131 olmayan bir b\u0259qaya \u00e7ataca\u011f\u0131na o q\u0259d\u0259r inan\u0131r ki, bu hal onu sevindirir. F\u00fczulinin \u201cfikrinc\u0259, insan faydal\u0131 \u0259m\u0259ll\u0259ri il\u0259 c\u0259miyy\u0259t\u0259 xeyir verm\u0259yi bacarmal\u0131, bununla da \u00f6z\u00fcn\u00fc tan\u0131td\u0131r\u0131b, etibarl\u0131 m\u00f6vqe k\u0259sb etm\u0259lidir. \u018fks t\u0259qdird\u0259 onun varl\u0131\u011f\u0131 kims\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n hesaba al\u0131nmaz\u201d.<\/p>\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, \u201cF\u00fczulinin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n xo\u015flanmayan adamlar\u201d da olmu\u015fdur. \u015eairin \u015feirl\u0259rind\u0259n dan\u0131\u015fan b\u0259zi \u201ct\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u201d \u015fairin q\u0259z\u0259l v\u0259 q\u0259sid\u0259l\u0259rini \u201cs\u00f6n\u00fck\u201d, \u201chissd\u0259n m\u0259hrum\u201d, \u201cyax\u015f\u0131 \u015feir v\u0259sfin\u0259 layiq olmayan \u00f6n\u0259msiz\u201d \u0259s\u0259rl\u0259r kimi q\u0259l\u0259m\u0259 verm\u0259y\u0259 c\u0259hd edirl\u0259r. T\u0259bii ki, fikirl\u0259rin elmi h\u0259qiq\u0259td\u0259n uzaq oldu\u011funu iddia etm\u0259y\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r \u0259sas vard\u0131r.<\/p>\n<p>M.F\u00fczulinin ad\u0131 n\u0259inki Az\u0259rbaycan, b\u00fct\u00fcn \u015e\u0259rq v\u0259 Q\u0259rb \u00fc\u00e7\u00fcn do\u011fma v\u0259 \u0259zizdir. \u00c7\u00fcnki F\u00fczuli yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 boyu xalq\u0131m\u0131z\u0131n \u0259n n\u0259cib duy\u011fular\u0131n\u0131, y\u00fcks\u0259k v\u0259 humanist \u0259m\u0259ll\u0259rini t\u0259r\u0259nn\u00fcm ed\u0259n \u0259v\u0259zolunmaz bir s\u0259n\u0259tkar, b\u00f6y\u00fck bir insan olmu\u015fdur. \u201c\u015eair zaman-zaman oxunduqca h\u0259yat n\u0259f\u0259sli s\u0259tirl\u0259ri insan\u0131 arif olub \u00f6mr\u00fcn m\u0259nas\u0131n\u0131 d\u0259rk etm\u0259y\u0259, g\u00f6z\u0259lliyi duyub ya\u015fama\u011fa, d\u00fcnya nem\u0259tl\u0259rind\u0259n h\u0259zz alma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r\u201d. Bu m\u0259nada, pedaqoji fikrin f\u0259xri olan dahi \u015fair F\u00fczulinin \u0259d\u0259bi-pedaqoji irsi Q\u0259rbi Avropa dill\u0259rin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilmi\u015fdir. D\u00fczd\u00fcr \u201cGibbd\u0259n sonra g\u0259l\u0259n Avropa t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131 F\u00fczuli \u0259s\u0259rl\u0259rini \u00f6yr\u0259nm\u0259k i\u015fin\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli bir yenilik g\u0259tir\u0259 bilm\u0259s\u0259 d\u0259\u201d alman \u015e\u0259rq\u015f\u00fcnas\u0131 Hammer Purq\u015ftall (\u201cLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201d poemas\u0131ndan Leylinin buludlarla s\u00f6hb\u0259tind\u0259n bir par\u00e7an\u0131 v\u0259 \u201cB\u0259ng\u00fc Bad\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259n par\u00e7alar\u0131 m\u0259sn\u0259vi \u015f\u0259klind\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 etmi\u015fdir), ingilis \u015e\u0259rq\u015f\u00fcnas alim Gibb d\u0259 F\u00fczulinin \u201cLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201d, \u201cB\u0259ng\u00fc Bad\u0259\u201d \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n par\u00e7alar t\u0259rc\u00fcm\u0259 etmi\u015fdir. \u201cGibb, h\u0259m\u00e7inin F\u00fczulinin \u201cDustum, al\u0259m s\u0259nin\u00e7\u00fcn g\u0259r olur d\u00fc\u015fm\u0259n mana\u201d misras\u0131 il\u0259 ba\u015flanan q\u0259z\u0259lini d\u0259 ingilis dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 etmi\u015fdir\u201d. Edmond Faze v\u0259 \u018fbd\u00fclh\u0259mid M\u0259mduh, V.Minorski kimi \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnaslar F\u00fczuli yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na bigan\u0259 qala bilm\u0259mi\u015f, \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259r etmi\u015fl\u0259r. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, \u201cM.F\u00fczuli d\u00fcnya \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnaslar\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcn ecazkar t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fc, \u00f6lm\u0259z s\u0259n\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259ri il\u0259 heyr\u0259t\u0259 g\u0259tirmi\u015f, onlar\u0131 m\u0259ftun etmi\u015fdir\u201d.<\/p>\n<p>Yuxar\u0131da qeyd etdik ki, F\u00fczulu gahdan da musiqi\u00e7i kimi b\u0259\u015f\u0259r m\u0259d\u0259niyy\u0259ti tarixind\u0259 silinm\u0259z izl\u0259r buraxm\u0131\u015fd\u0131r. Q\u0259\u00addim d\u00f6vr\u00add\u0259n xal\u00adq\u0131\u00adm\u0131\u00adz\u0131n mu\u00adsi\u00adqi t\u0259\u00adf\u0259k\u00adk\u00fc\u00adr\u00fc\u00adn\u00fcn par\u00adlaq n\u00fc\u00admu\u00adn\u0259\u00adsi da\u00adhi F\u00fczulinin \u0259s\u0259r\u00adl\u0259\u00adrin\u00add\u0259 d\u0259 \u00f6z t\u0259s\u00advir v\u0259 t\u0259\u00adr\u0259n\u00adn\u00fc\u00adm\u00fc\u00adn\u00fc tapm\u0131\u015fd\u0131r. Bildiyimiz kimi, mu\u00ad\u00adsi\u00ad\u00adqi s\u0259\u00ad\u00adn\u0259\u00ad\u00adti\u00ad\u00ad \u0259sr\u00ad\u00adl\u0259r\u00ad\u00add\u0259n-\u0259sr\u00ad\u00adl\u0259\u00ad\u00adr\u0259, n\u0259\u00ad\u00adsil\u00ad\u00adl\u0259r\u00ad\u00add\u0259n-n\u0259\u00ad\u00adsil\u00ad\u00adl\u0259\u00ad\u00adr\u0259 \u00f6t\u00fc\u00ad\u00adr\u00fcl\u00ad\u00ads\u0259\u00ad\u00add\u0259 \u0259d\u0259biyyatla musiqinin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259si m\u00fch\u00fcm m\u0259na k\u0259sb edir. \u015eairl\u0259 b\u0259st\u0259kar\u0131n yarad\u0131c\u0131l\u0131q z\u0259hm\u0259tinin m\u0259hsulu olan mahn\u0131lar\u0131, eyni zamanda \u0259d\u0259biyyatla musiqinin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259sinin, sintezinin b\u0259dii n\u0259tic\u0259si kimi qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259nl\u0259r haql\u0131d\u0131rlar. Az\u0259rbaycan m\u0259kt\u0259b v\u0259 pedaqoji fikir tarixinin ilk korifeyi say\u0131lan \u018fhm\u0259d Seyidov F\u00fczuli yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259dqiq\u0259 c\u0259lb ed\u0259rk\u0259n qeyd edir ki, F\u00fczuli \u201cn\u0259\u011fm\u0259ni s\u0259ma eyvan\u0131n\u0131n k\u0259m\u0259ndi, xo\u015f mahn\u0131n\u0131 uca al\u0259min n\u0259rdivan\u0131 adland\u0131r\u0131r\u201d. Mu\u00adsi\u00adqi\u00adnin in\u00adki\u00ad\u015fa\u00adf\u0131n\u00adda v\u0259 t\u0259b\u00adli\u00ad\u011fin\u00add\u0259 \u0259v\u0259z\u00adsiz xid\u00adm\u0259t\u00adl\u0259\u00adri olan, \u201c\u00f6z\u00fcn\u00fcn z\u0259ngin \u015feir al\u0259mini musiqi t\u0259ran\u0259l\u0259ri v\u0259 sehrli ah\u0259ngl\u0259ri il\u0259 zin\u0259tl\u0259ndir\u0259n F\u00fczuli b\u0259z\u0259n ustad musiqi\u015f\u00fcnas kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir\u201d. F\u00fczulinin d\u0259rin kamal, ideal v\u0259 m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m s\u0259n\u0259t x\u0259zin\u0259si say\u0131lan \u201cRind\u00fc Zahid\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 musiqinin m\u0259\u00ad\u00adn\u0259\u00ad\u00advi-es\u00ad\u00adte\u00ad\u00adtik t\u0259r\u00ad\u00adbi\u00ad\u00ady\u0259 g\u00fcc\u00fcn\u00fc diq\u00adq\u0259t m\u0259r\u00adk\u0259\u00adzi\u00adn\u0259 g\u0259\u00adti\u00adrmi\u015fdir. Musiqini ruhun v\u0259 t\u0259\u00adf\u0259k\u00adk\u00fc\u00adr\u00fc\u00adn in\u00adcisi hesab ed\u0259n F\u00fczuli yaz\u0131r ki, \u201cn\u0259\u011fm\u0259 s\u0259ma eyvan\u0131n\u0131n k\u0259m\u0259ndidir. Xo\u015f avazlar is\u0259 al\u0259min n\u0259rdivan\u0131d\u0131r, ruha hal\u0131n m\u0259bd\u0259ind\u0259n (m\u0259bd\u0259 \u2013 ba\u015flan\u011f\u0131cdan \u2013 K.C.) x\u0259b\u0259r g\u0259tirir, onu cismani \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259n qurtar\u0131r. Onun m\u0259qamlar\u0131n\u0131n h\u0259r \u015f\u00f6b\u0259si bir sirr p\u0259rd\u0259sidir v\u0259 h\u0259r n\u0259\u011fm\u0259si Allah d\u0259rgah\u0131na bir niyazd\u0131r. Bu l\u0259zz\u0259tl\u0259r\u0259 meyl etm\u0259k idrak \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259ruridir. Buna \u015f\u00f6vq g\u00f6st\u0259rm\u0259k pak t\u0259bi\u0259tli adamlar\u0131n xasiyy\u0259tidir. Saz n\u0259\u011fm\u0259si v\u0259 xo\u015f s\u0259sin \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 bu b\u0259sdir ki, hals\u0131z v\u0259 \u00fcr\u0259yi s\u00f6nm\u00fc\u015f adamlar\u0131n can\u0131na \u00fcr\u0259k yand\u0131ran e\u015fq odu sal\u0131r, qafill\u0259ri e\u015fq d\u0259rdinin n\u0259\u015f\u0259sind\u0259n x\u0259b\u0259rdar edir.<\/p>\n<p>L\u0259tif s\u0259sl\u0259r e\u015fqin t\u0259hrikin\u0259 s\u0259b\u0259bdir,<\/p>\n<p>X\u0259b\u0259rsizl\u0259r\u0259 e\u015fqin x\u0259b\u0259ri saz il\u0259 yeti\u015fir.<\/p>\n<p>E\u015fq bir gizli sirdir, saz il\u0259 a\u015fkar olur.<\/p>\n<p>H\u0259qiq\u0259t budur ki, o, sirr saz p\u0259rd\u0259sinin arxas\u0131ndad\u0131r\u201d.<\/p>\n<p>H\u0259r bir \u0259s\u0259rini \u00f6z can\u0131 v\u0259 qan\u0131 il\u0259 suvaran M.F\u00fczuli yaz\u0131r ki, \u201c\u0130lahi, m\u0259sum \u018fhli-Beytin h\u00f6rm\u0259ti xatirin\u0259 ya\u015fama\u011f\u0131m \u00fc\u00e7\u00fcn, r\u00fcsval\u0131q pal\u00e7\u0131\u011f\u0131 v\u0259 pe\u015fman\u00e7\u0131l\u0131q da\u015f\u0131 il\u0259 meydana g\u0259tirdiyim v\u0259 onu suvamaq v\u0259 zin\u0259tl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn qanlar uddu\u011fum bu bir ne\u00e7\u0259 da\u011f\u0131n\u0131q beyti m\u0259nalar \u00fcz\u0259rind\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259r ax\u015fama q\u0259d\u0259r d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcb onlar\u0131 bir araya g\u0259tirib, bir m\u0259nzum\u0259 yaza bilm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn gec\u0259l\u0259r sabaha q\u0259d\u0259r \u00e7al\u0131\u015fan insanlar g\u00f6r\u00fcb oxusunlar&#8230; (\u0130lahi, bu beytl\u0259ri) \u015feirl\u0259ri oxundu\u011fu m\u0259clisl\u0259rd\u0259 m\u0259sx\u0259r\u0259y\u0259 qoyulan, bir ne\u00e7\u0259 z\u0259if beyt yaz\u0131b, onu dil\u0259n\u00e7iliy\u0259 al\u0259t etm\u0259kl\u0259 iftixar ed\u0259n v\u0259 guya \u015feiri anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatmaq \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00f6z\u00fcn v\u0259 m\u0259nalar\u0131n inc\u0259likl\u0259rin\u0259 etiraz ed\u0259n bir ne\u00e7\u0259 insan\u0131n ayaqlar\u0131 alt\u0131nda \u0259zdirm\u0259\u201d.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn arifl\u0259rin k\u00f6nl\u00fcnd\u0259 ya\u015fayan F\u00fczulinin m\u00fcx\u00adt\u0259\u00adlif m\u0259z\u00admun\u00adlu \u0259s\u0259r\u00adl\u0259\u00adrin\u00add\u0259, q\u0259\u00adz\u0259l v\u0259 \u015fe\u00adir\u00adl\u0259\u00adrin\u00add\u0259 es\u00adte\u00adtik t\u0259\u00adsir im\u00adkan\u00adla\u00adr\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n korifey s\u0259n\u0259tkarlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259\u00adr\u0259n\u00adn\u00fcm olunmu\u015f v\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 t\u0259r\u0259nn\u00fcm olun\u00admaqdad\u0131r. Hac\u0131 H\u00fcs\u00fc, M\u0259\u015f\u0259di \u0130si, Mirz\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n, Cabbar Qarya\u011fd\u0131o\u011flu, \u018fbd\u00fcl H\u0259s\u0259n xan \u0130qbal, Seyid \u015eu\u015finski, B\u00fclb\u00fcl, Xan \u015eu\u015finski, M\u00fct\u0259llim M\u00fct\u0259llimov, Sara Q\u0259dimova, R\u00fcbab\u0259 Muradova, \u015e\u00f6vk\u0259t \u018fl\u0259kb\u0259rova, Zeyn\u0259b Xanlarova, Z\u00fclf\u00fc Ad\u0131g\u00f6z\u0259lov, \u018fb\u00fclf\u0259t \u018fliyev, Qulu \u018fsg\u0259rov, Mais Salmanov, S\u00fcleyman \u018fl\u0259sg\u0259rov, Hac\u0131baba H\u00fcseynov, Yaqub M\u0259mm\u0259dov, \u018fl\u0259sg\u0259r Abdullayev v\u0259 dig\u0259rl\u0259ri toy-d\u00fcy\u00fcnd\u0259, \u00fcmumxalq \u015f\u0259nlikl\u0259rind\u0259, a\u011f\u0131r-\u0259ziz m\u0259clisl\u0259rd\u0259 F\u00fczulinin \u201cCan verm\u0259 q\u0259mi-e\u015fq\u0259 ki, e\u015fq af\u0259ti cand\u0131r\u201d, \u201cNal\u0259d\u0259ndir ney kimi avazeyi-e\u015fqim b\u00fcl\u0259nd\u201d, \u201cS\u0259fayi-v\u0259sli-q\u0259drin hicr il\u0259 bimar olandan sor\u201d, \u201cP\u0259ri\u015fan hal\u0131n oldum, sormad\u0131n hali-p\u0259ri\u015fan\u0131m\u201d, \u201cD\u00fcn say\u0259 sald\u0131 ba\u015fim\u0259 bir s\u0259rvi-s\u0259rb\u00fcl\u0259nd\u201d, \u201cS\u0259rvi-azad q\u0259ddinl\u0259 m\u0259n\u0259 yeksan g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, N\u0259y\u0259 s\u0259rg\u0259\u015ft\u0259 olan baxsa xuraman g\u00f6r\u00fcn\u00fcr\u201d, \u201cP\u0259nbeyi-da\u011fi-c\u00fcnun i\u00e7r\u0259 nihand\u0131r b\u0259d\u0259nim\u201d, \u201cHeyr\u0259t ey b\u00fct, sur\u0259tin g\u00f6rd\u00fckd\u0259 lal eyl\u0259r m\u0259ni\u201d, \u201cSaqiya, cam tut ol a\u015fiq\u0259 kim qay\u011fuludur\u201d v\u0259 s. kimi q\u0259z\u0259ll\u0259rini mu\u011fam v\u0259 t\u0259snifl\u0259rd\u0259 sev\u0259-sev\u0259, duya-duya, ilhamla oxumu\u015flar.<\/p>\n<p>M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin \u201cLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201d poemas\u0131 ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 m\u00fc\u011f\u0259nninin s\u0259hn\u0259 s\u0259n\u0259tind\u0259, habel\u0259 mu\u011fam ifa\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131nda kamill\u0259\u015fm\u0259si yolunda bir m\u0259kt\u0259b, yar\u0131\u015f s\u0259hn\u0259si olmu\u015fdur. Yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fcmman dolu olan M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin pedaqoji ideya v\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rin\u0259 ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev bel\u0259 d\u0259y\u0259r vermi\u015fdir: \u201cBiz bu g\u00fcn d\u0259, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 d\u0259 \u00f6z h\u0259yat\u0131m\u0131zda, \u00f6z i\u015fimizd\u0259 F\u00fczulinin yaratd\u0131\u011f\u0131 m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k xalq\u0131m\u0131z\u0131 xo\u015fb\u0259xt g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 aparaca\u011f\u0131q\u201d.<\/p>\n<p>Sonda bel\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lirik:<\/p>\n<ol>\n<li>Pedaqoji-psixoloji-f\u0259ls\u0259fi v\u0259 \u0259d\u0259bi elmi irsin t\u00fck\u0259nm\u0259z s\u0259rv\u0259ti say\u0131lan M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli t\u0259limin v\u0259 t\u0259hsilin inki\u015faf\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7a\u011fda\u015f d\u00f6vr\u00fcm\u00fcz\u0259 cavab ver\u0259n ideyalar ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr;<\/li>\n<li>\u00d6z\u00fcn\u00fc tan\u0131yan Tanr\u0131s\u0131n\u0131 da tan\u0131yar \u2013 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 olan M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli \u201cH\u0259diq\u0259t\u00fcs-s\u00fc\u0259da\u201d, \u201cM\u0259sl\u0259 \u00fcl-etiqad\u201d v\u0259 s. kimi dini \u0259s\u0259rl\u0259ri il\u0259 Ulu Tanr\u0131n\u0131, M\u0259h\u0259mm\u0259d Pey\u011f\u0259mb\u0259ri, H\u0259zr\u0259ti \u018flini v\u0259 onun \u00f6vladlar\u0131 imam H\u0259s\u0259n v\u0259 imam H\u00fcseyni m\u0259dh etmi\u015f, onlar\u0131 humanist ideyalar car\u00e7\u0131s\u0131 adland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r;<\/li>\n<li>M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin \u0259xlaqi f\u0259zil\u0259tl\u0259r\u0259 verdiyi y\u00fcks\u0259k qiym\u0259t bu g\u00fcn d\u0259 \u00f6z t\u0259rav\u0259tini itirm\u0259mi\u015fdir;<\/li>\n<li>Yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 yenilm\u0259z bir heyk\u0259l, abid\u0259 yaratm\u0131\u015f M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli haql\u0131 olaraq deyir ki, insan \u015f\u00fcuru il\u0259 h\u0259r \u015fey\u0259 qalib g\u0259l\u0259c\u0259kdir. H\u0259qiq\u0259t olan h\u0259r bir \u015fey imkan daxilind\u0259 olan h\u0259r hans\u0131 bir \u015feyd\u0259n daha \u0259vv\u0259ldir;<\/li>\n<li>M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 o q\u0259d\u0259r n\u0259cib duy\u011fular, y\u00fcks\u0259k v\u0259 humanist \u0259m\u0259ll\u0259rl\u0259 doludur ki, Q\u0259rbi Avropa dill\u0259rin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilmi\u015fdir.<\/li>\n<li>N\u0259\u011fm\u0259ni s\u0259ma eyvan\u0131n\u0131n k\u0259m\u0259ndi, xo\u015f mahn\u0131n\u0131 uca al\u0259min n\u0259rdivan\u0131 adland\u0131ran M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin q\u0259z\u0259l v\u0259 q\u0259sid\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan\u0131n korifey s\u0259n\u0259tkarlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n bu g\u00fcn d\u0259 toy-d\u00fcy\u00fcnd\u0259, \u00fcmumxalq \u015f\u0259nlikl\u0259rind\u0259, a\u011f\u0131r-\u0259ziz m\u0259clisl\u0259rd\u0259 ifa olunmaqdad\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n<p align=\"center\"><b><a href=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/DSC_0004-e1596107244519.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter size-medium wp-image-15860\" alt=\"DSC_0004\" src=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/DSC_0004-e1596107244519-199x300.jpg\" width=\"199\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/DSC_0004-e1596107244519-199x300.jpg 199w, https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/DSC_0004-e1596107244519-680x1024.jpg 680w\" sizes=\"(max-width: 199px) 100vw, 199px\" \/><\/a>Kamal Camalov<\/b><\/p>\n<p align=\"center\"><b>Pedaqogika elml\u0259ri doktoru, professor<\/b><\/p>\n<p align=\"center\"><b>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u018fm\u0259kdar m\u00fc\u0259llimi<\/b><\/p>\n<p align=\"center\"><b>Nax\u00e7\u0131van M\u00fc\u0259lliml\u0259r \u0130nstitutu<\/b><\/p>\n<p align=\"center\">\n<p align=\"center\">\n<p align=\"center\">\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"19701\">Yaz\u0131ya 469 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin anadan olmas\u0131n\u0131n 530 illiyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyev 25 yanvar 2024-c\u00fc ild\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli biliy\u0259 malik, insana ilahi m\u0259h\u0259bb\u0259t a\u015f\u0131layan, oxucusunu \u00fclvi ideyalarla ya\u015fama\u011fa \u00e7a\u011f\u0131ran v\u0259 pedaqoji fikrin inki\u015faf\u0131nda m\u00fcst\u0259sna yer tutan M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin anadan olmas\u0131n\u0131n 530 illiyi il\u0259 ba\u011fl\u0131 S\u0259r\u0259ncam imzalam\u0131\u015fd\u0131r. \u015e\u0259rq m\u0259d\u0259niyy\u0259tini qiym\u0259tli inci \u0259s\u0259rl\u0259ri il\u0259 z\u0259nginl\u0259\u015fdir\u0259n ustadlardan biri [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":719,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[3,21],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19701"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=19701"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19701\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19702,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19701\/revisions\/19702"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/719"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=19701"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=19701"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=19701"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}