{"id":19719,"date":"2024-04-23T14:46:03","date_gmt":"2024-04-23T09:46:03","guid":{"rendered":"https:\/\/kultur.az\/?p=19719"},"modified":"2024-04-23T14:46:03","modified_gmt":"2024-04-23T09:46:03","slug":"h%c9%99c%c9%99r-atakisiyeva-m%c9%99h%c9%99mm%c9%99d-fuzulinin-poeziyasinin-dili-v%c9%99-uslubi-xusus","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=19719","title":{"rendered":"H\u0259c\u0259r Ataki\u015fiyeva &#8211; M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin poeziyas\u0131n\u0131n dili v\u0259 \u00fcslubi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/fuzuli.gif\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter size-full wp-image-719\" alt=\"f\u00fczuli\" src=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/fuzuli.gif\" width=\"222\" height=\"288\" \/><\/a>Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n m\u00fct\u0259f\u0259kkir \u015fairi, s\u00f6z d\u00fcnyas\u0131n\u0131n sahilsiz \u00fcmman\u0131, t\u00fcrk, \u0259r\u0259b v\u0259 fars dill\u0259rind\u0259 b\u0259nz\u0259rsiz b\u0259dii-f\u0259ls\u0259fi \u0259s\u0259rl\u0259r yazan\u0131, sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 b\u00f6y\u00fck \u015f\u00f6hr\u0259t qazanan dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259ti, \u0259d\u0259bi-f\u0259ls\u0259fi yarad\u0131c\u0131l\u0131q n\u00fcmun\u0259l\u0259ri m\u00fc\u0259llifi, q\u0259sid\u0259l\u0259r, q\u0259z\u0259ll\u0259r ustad\u0131, b\u0259\u015f\u0259ri v\u0259 humanist ideyalar\u0131n qoruyucusu, \u0259b\u0259diya\u015far s\u00f6z s\u0259n\u0259tkar\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli Az\u0259rbaycan\u0131n g\u00f6rk\u0259mli s\u0259n\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259sidir. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli b\u0259dii-\u0259d\u0259bi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131 z\u0259nginl\u0259\u015fdirmi\u015fdir. M\u00fct\u0259f\u0259kkir \u015fair fars dilind\u0259 yazmas\u0131na baxmayaraq, ana dilini &#8211; Az\u0259rbaycan t\u00fcrk dilini g\u00f6z\u0259l, l\u0259taf\u0259tli \u015feir n\u00fcmun\u0259l\u0259ri yazmaqla z\u0259nginl\u0259\u015fdirmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck \u015fairi F\u00fczuli b\u0259dii-estetik s\u00f6z s\u0259n\u0259ti olan \u0259d\u0259biyyat\u0131 b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda \u015f\u0259r\u0259fl\u0259ndirmi\u015fdir. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin b\u0259dii-\u0259d\u0259bi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 n\u0259inki Az\u0259rbaycanda, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya \u0259d\u0259biyyat\u0131nda m\u0259\u015fhurdur. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fc\u00e7 dild\u0259 yaz\u0131b, yaradaraq Az\u0259rbaycan m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259v\u0259zsiz s\u0259rv\u0259ti etmi\u015fdir. \u018fdib \u00fc\u00e7 dild\u0259 \u201cDivan\u201d ba\u011flayan t\u0259krars\u0131z istedada malik s\u0259n\u0259tkard\u0131r. Onun do\u011fma ana dilind\u0259, fars, \u0259r\u0259b dill\u0259rind\u0259 olan b\u0259dii yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 XVI \u0259sr v\u0259 \u00fcmum\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n zirv\u0259sidir. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli poeziyas\u0131n\u0131n dili v\u0259 \u00fcslubu \u00f6z z\u0259nginliyini, istiqam\u0259tini, inki\u015faf x\u0259ttini, orijinal\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00a0xalq dilin\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u0259ld\u0259 etmi\u015fdir. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli poeziyas\u0131n\u0131n dili v\u0259 \u00fcslubunu ana dilinin ke\u015fiyind\u0259 durmas\u0131 daha da z\u0259nginl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k, zaman\u0131n h\u0259r c\u00fcr t\u0259zyiqind\u0259n, s\u0131na\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131b d\u00f6vr\u00fcm\u00fcz\u0259 q\u0259d\u0259r ya\u015fatm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli poeziyas\u0131n\u0131n ana x\u0259ttini Az\u0259rbaycan t\u00fcrk dilinin x\u0259lqiliyi, milli k\u00f6kl\u0259rind\u0259n, xalq\u0131n dilind\u0259 \u0259srl\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nib cilalanm\u0131\u015f s\u00f6z v\u0259 ifad\u0259l\u0259r t\u0259\u015fkil edir. M\u00fct\u0259f\u0259kkir \u015fair milli \u0259n\u0259n\u0259l\u0259r\u0259 k\u00f6kl\u0259n\u0259n \u00fcslubi orijinall\u0131qlar\u0131 il\u0259 se\u00e7il\u0259n b\u0259dii-\u0259d\u0259bi yarad\u0131c\u0131l\u0131q n\u00fcmun\u0259l\u0259rinin \u0259n m\u00fck\u0259mm\u0259ll\u0259rini yaratm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin poeziyas\u0131n\u0131n dili klassik Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin \u0259n m\u00fck\u0259mm\u0259l n\u00fcmun\u0259sidir. \u018fdibin klassik Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin z\u0259nginl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259, XVI \u0259sr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin inki\u015faf\u0131nda, poeziyan\u0131n leksik v\u0259 qrammatik norma c\u0259h\u0259tind\u0259n ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda, \u0259d\u0259biyyat\u0131n m\u0259qs\u0259d v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259rinin m\u00fck\u0259mm\u0259ll\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tl\u0259ri vard\u0131r. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin poeziyas\u0131n\u0131n dilini t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 dil\u00e7il\u0259r elmi &#8211; linqvistik bax\u0131mdan geni\u015f bir \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259dqiq etmi\u015fl\u0259r. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin poeziyas\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus leksik \u00f6z\u0259llikl\u0259ri, q\u0259dim t\u00fcrk dill\u0259rinin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini da\u015f\u0131mas\u0131, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin dig\u0259r klassikl\u0259rinin dil materiallar\u0131 il\u0259 s\u00fcbuta yetirilmi\u015f faktlardand\u0131r. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin \u00fcslubu onun t\u00fcrkc\u0259 \u201cDivan\u201d da \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin \u0259s\u0259rl\u0259ri \u00f6z\u00fcn\u00fcn dil v\u0259 \u00fcslub orijinall\u0131qlar\u0131 il\u0259 daim se\u00e7ilmi\u015fdir. \u018fdibin poeziyas\u0131n\u0131n dilind\u0259 x\u0259lqi v\u0259 milli m\u0259nb\u0259 kimi Az\u0259rbaycan xalq dili \u0259sasd\u0131r. \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin poeziyas\u0131nda \u0259r\u0259b v\u0259 fars dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259rin i\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, \u0259sas m\u0259nb\u0259 XVI \u0259sr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dili olmu\u015fdur. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin poeziyas\u0131n\u0131n z\u0259ngin olmas\u0131n\u0131n \u0259sas s\u0259b\u0259bl\u0259rind\u0259n ba\u015fl\u0131cas\u0131 odur ki, \u015fairin \u015feirl\u0259rind\u0259 semantik s\u00f6z qruplar\u0131 olan \u2013 sinoniml\u0259rd\u0259n, antoniml\u0259rd\u0259n, omoniml\u0259rd\u0259n geni\u015f bir \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 olunmu\u015fdur. \u018fdibin poeziyas\u0131n\u0131n dili poetik-\u00fcslubi vasit\u0259l\u0259r, linqvistik v\u0259 \u00fcslubi-linqvistik metodlar il\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrk \u0259d\u0259bi m\u00fchitinin \u0259sasl\u0131 ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rola malikdir. \u018fdibin poeziyas\u0131n\u0131n dili v\u0259 \u00fcslubu elmi yenilikl\u0259r, linqvistik, m\u00fcqayis\u0259li \u2013 diaxronik t\u0259dqiql\u0259r, elmi t\u0259hlill\u0259r, t\u0259sviri m\u00fcqayis\u0259ll\u0259r m\u00f6vzusu olmu\u015fdur. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin poeziyas\u0131 Az\u0259rbaycan dilinin, habel\u0259 t\u00fcrk dill\u0259rinin tarixi leksikologiyas\u0131n\u0131n, tarixi-m\u00fcqayis\u0259li leksikologiyas\u0131n\u0131n, \u00fcmum\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dili tarixinin, d\u0259qiq olaraq XVI \u0259sr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dili tarixinin, Az\u0259rbaycan dilinin tarixi \u00fcslubiyyat m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin t\u0259dqiqind\u0259, \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259 elmi m\u0259nb\u0259 kimi istifad\u0259 olunmu\u015fdur. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin b\u0259dii-\u0259d\u0259bi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin leksikologiyas\u0131n\u0131n, tarixi qrammatikas\u0131n\u0131n, \u00fcslubiyyat\u0131n\u0131n, b\u0259dii-estetik s\u00f6z s\u0259n\u0259tinin inki\u015faf\u0131nda \u00f6z m\u00fcsb\u0259t t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. M\u00fct\u0259f\u0259kkir \u015fairin poeziyas\u0131n\u0131n dilind\u0259 t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li Az\u0259rbaycan dili s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 yana\u015f\u0131, \u0259r\u0259b v\u0259 fars dilind\u0259n al\u0131nm\u0131\u015f ayr\u0131-ayr\u0131 s\u00f6zl\u0259r, el\u0259c\u0259 d\u0259 izaf\u0259t birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259n b\u0259dii ifad\u0259 vasit\u0259l\u0259ri kimi geni\u015f istifad\u0259 olunmu\u015fdur. \u018fdib poeziyas\u0131n\u0131n dilind\u0259 Az\u0259rbaycan xalq dilin\u0259 daxil olmu\u015f, Az\u0259rbaycan t\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n m\u0259nims\u0259diyi, Az\u0259rbaycan dilind\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q h\u00fcququ qazanm\u0131\u015f\u00a0 \u0259r\u0259b v\u0259 fars dilind\u0259n al\u0131nm\u0131\u015f s\u00f6zl\u0259rd\u0259n daha \u00e7ox faydalanm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fdib poeziyas\u0131 vasit\u0259sil\u0259 \u0259d\u0259bi-b\u0259dii dilimizi y\u00fcks\u0259klikl\u0259r\u0259 qald\u0131rm\u0131\u015f, klassik Az\u0259rbaycan, habel\u0259 dig\u0259r t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n poeziyas\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131na q\u00fcvv\u0259tli t\u0259sir etmi\u015fdir. M\u00fct\u0259f\u0259kkir \u015fair \u00fc\u00e7 dild\u0259 &#8211; ana dili Az\u0259rbaycan t\u00fcrk dilind\u0259 v\u0259 \u0259r\u0259b, fars dill\u0259rind\u0259 \u015feir n\u00fcmun\u0259l\u0259ri yaratm\u0131\u015fd\u0131r. O, yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda ana dilind\u0259 yazma\u011fa \u00fcst\u00fcnl\u00fck vermi\u015fdir. \u00c7\u00fcnki, Az\u0259rbaycan dilinin m\u0259na z\u0259nginlikl\u0259rinin, poetik imkanlar\u0131n\u0131n parlaql\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u00a0 v\u0259 \u0259lvanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n f\u0259rqind\u0259 idi. XVI \u0259sr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin qoruyucusu olan F\u00fczulinin poeziyas\u0131 onu Az\u0259rbaycan klassik poeziyas\u0131n\u0131n zirv\u0259si, Az\u0259rbaycan xalq dilinin y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 qoruyucusu, t\u0259krars\u0131z bir \u0259dibi etmi\u015fdir. \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin poeziyas\u0131n\u0131n dilinin v\u0259 \u00fcslub m\u00f6vzular\u0131n\u0131n z\u0259ngin olmas\u0131nda Az\u0259rbaycan dilinin m\u00fcst\u0259sna rolu olmu\u015fdur. \u018fdibin poeziyas\u0131 \u0259d\u0259bi m\u0259d\u0259niyy\u0259tin \u0259n m\u00fck\u0259mm\u0259l n\u00fcmun\u0259sidir. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin poeziyas\u0131 Az\u0259rbaycan klassik poeziyas\u0131n\u0131n, x\u00fcsus\u0259n XVI \u0259sr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin lirik-sentimental \u00fcslubunun z\u0259nginl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 v\u0259 formala\u015fmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm vasit\u0259 olmu\u015fdur. F\u00fczulinin poetik dilinin z\u0259nginliyi \u015fairin bir alim olaraq intellekt sahibi olmas\u0131n\u0131n g\u00f6st\u0259ricisidir. Onun poeziyas\u0131 Z\u00f6hr\u0259, \u00dclk\u0259r, G\u00fcn\u0259\u015f, ay, ulduz kimi planet v\u0259 g\u00f6y cisiml\u0259rinin adlar\u0131, poetik b\u0259nz\u0259tm\u0259 vasit\u0259l\u0259ri il\u0259 olduqca z\u0259ngindir. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli \u0130raqda geni\u015f t\u00fcrk m\u00fchitinin yetirm\u0259si kimi h\u0259min kontekstin dil-\u00fcslub x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini ya\u015fadan bir m\u00fct\u0259f\u0259kkirdir. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin poeziyas\u0131n\u0131n dili \u00e7ox z\u0259ngin olmas\u0131na v\u0259 o d\u00f6vr\u00fcn h\u0259tta formal t\u0259l\u0259bl\u0259rini bel\u0259 g\u00f6zl\u0259m\u0259sin\u0259 baxmayaraq, qurulu\u015f v\u0259 t\u0259rkib etibaril\u0259 \u00e7ox sad\u0259, ayd\u0131n, ah\u0259ngdar v\u0259 \u0259lvand\u0131r. Onun \u015feirinin dili xalq ruhu, xalq ifad\u0259 formalar\u0131 il\u0259 olduqca z\u0259ngindir. Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin z\u0259nginl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm xidm\u0259tl\u0259ri olan, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dili tarixind\u0259 \u015feirin arxitektonikas\u0131na, melodikliyin\u0259, ah\u0259ngin\u0259 xidm\u0259t ed\u0259n \u015fairin \u015feir dilind\u0259 b\u0259dii t\u0259zadlar\u0131n \u0259v\u0259zedilm\u0259z rolu vard\u0131r. F\u00fczulinin poeziyas\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fc onda idi ki, o, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin inki\u015faf x\u0259ttinin \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259rini \u0259d\u0259bi-b\u0259dii yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda m\u00fck\u0259mm\u0259l \u015f\u0259kild\u0259 \u0259ks etdir\u0259 bilirdi. Y\u00fcks\u0259k istedada malik \u015fair poeziyas\u0131nda t\u0259nziml\u0259nmi\u015f, s\u0259lisl\u0259\u015fmi\u015f, normativl\u0259\u015fmi\u015f Az\u0259rbaycan xalq dilinin y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259sind\u0259n istifad\u0259 edirdi. Onun \u0259s\u0259rl\u0259ri Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi-b\u0259dii dilinin inki\u015faf\u0131na r\u0259vac vermi\u015fdir. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Az\u0259rbaycan t\u00fcrk dilinin milli, x\u0259lqi z\u0259minini qoruyub-saxlam\u0131\u015f v\u0259 dilimizi d\u00f6vr\u00fcn \u0259sas dill\u0259ri &#8211; \u0259r\u0259b v\u0259 fars dill\u0259ri il\u0259 canl\u0131 r\u0259qab\u0259t\u0259 qatm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan t\u00fcrk dilinin bu r\u0259qab\u0259td\u0259n qalib \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u00fcbutu F\u00fczulinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmu\u015fdur. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc onda idi ki, o, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 v\u0259 b\u00f6y\u00fcd\u00fcy\u00fc m\u00fchitd\u0259 \u0259r\u0259b, fars dill\u0259ri il\u0259 yana\u015f\u0131, Az\u0259rbaycan t\u00fcrk dilini d\u0259, ana dili olaraq, inc\u0259likl\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r m\u0259nims\u0259y\u0259 bilirdi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u0259dib Ana dili olan Az\u0259rbaycan t\u00fcrk dilind\u0259 g\u00f6z\u0259l, b\u0259la\u011f\u0259tli, ri\u015f\u0259l\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r milli, x\u0259lqi, n\u00fcmun\u0259vi bir \u0259d\u0259bi dil \u00f6rn\u0259yi yaratma\u011fa nail ola bilmi\u015fdir.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259sas hiss\u0259sini Az\u0259rbaycan t\u00fcrk dili s\u00f6zl\u0259ri t\u0259\u015fkil edir. O, yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Az\u0259rbaycan dilinin m\u00fcxt\u0259lif m\u0259qamlar\u0131ndan \u2013 m\u0259h\u0259bb\u0259t leksikas\u0131ndan, somatik leksikadan, onomastik leksikadan, t\u0259bi\u0259t leksikas\u0131 \u2013 bitki v\u0259 \u00e7i\u00e7\u0259k adlar\u0131ndan \u2013 fitoniml\u0259rd\u0259n, astronomik leksikadan \u2013kosmoniml\u0259rd\u0259n, dini leksikadan, el\u0259c\u0259 d\u0259 bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi (r\u0259smi) dilind\u0259 passiv v\u0259 m\u0259hdud dair\u0259d\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n nisbi arxaizml\u0259rd\u0259n geni\u015f bir \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 etmi\u015fdir. \u018fdib Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck v\u0259 \u00f6lm\u0259z \u015fairidir. Onun poeziyas\u0131n\u0131n leksikonunun \u0259sas\u0131n\u0131 s\u0259daq\u0259t, etibar, s\u0259mimiyy\u0259t semantikal\u0131 s\u00f6zl\u0259r t\u0259\u015fkil edir. Biz XVI \u0259sr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin \u0259hat\u0259 dair\u0259sinin geni\u015fliyi haqq\u0131nda M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 vasit\u0259sil\u0259 dol\u011fun m\u0259lumat ala bilirik. \u018fdib yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 vasit\u0259sil\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131 z\u0259nginl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 nail olmu\u015fdur. O, poeziyas\u0131nda \u0259r\u0259b v\u0259 fars dili s\u00f6zl\u0259rind\u0259n m\u0259har\u0259tl\u0259 istifad\u0259 etmi\u015fdir. Bel\u0259likl\u0259 d\u0259, F\u00fczuli Az\u0259rbaycan klassik \u015feirinin t\u0259krars\u0131z n\u00fcmun\u0259l\u0259rini yaratmaqla Az\u0259rbaycan \u015feir s\u0259n\u0259tini klassik \u015feir s\u0259viyy\u0259sin\u0259 qald\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Az\u0259rbaycan dilinin daxili imkanlar\u0131ndan, onlar\u0131n xalq dilind\u0259 olan r\u0259ngar\u0259ng m\u0259na \u00e7alarl\u0131qlar\u0131ndan, Az\u0259rbaycan dili s\u00f6zl\u0259rinin z\u0259ngin \u00e7oxm\u0259nal\u0131\u011f\u0131ndan, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u00fcmumxalq dilind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 yer tapm\u0131\u015f \u0259r\u0259b v\u0259 fars dilli al\u0131nma s\u00f6zl\u0259rd\u0259n yerli-yerind\u0259 m\u0259har\u0259tl\u0259 istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, z\u0259ngin leksik-semantik s\u00f6z qruplar\u0131 silsil\u0259l\u0259rini yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Onun q\u0259z\u0259ll\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n sinoniml\u0259r, omoniml\u0259r, poetik-\u00fcslubi t\u0259zadlar, antitezalar\u0131n yaranmas\u0131na xidm\u0259t ed\u0259n b\u0259dii antoniml\u0259r \u00f6z orijinall\u0131qlar\u0131 il\u0259 se\u00e7ilirl\u0259r. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n\u0131n milli s\u00f6z x\u0259zin\u0259sidir. Onun q\u0259z\u0259ll\u0259rinin dilinin z\u0259nginliyi, tutumlu bir leksikona malik olmas\u0131 Az\u0259rbaycan dilini z\u0259nginl\u0259\u015fdir\u0259n vasit\u0259 olmu\u015fdur. \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda s\u00f6z yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7 n\u00f6v\u00fcnd\u0259n \u2013 leksik, morfoloji v\u0259 sintaktik n\u00f6v\u00fcnd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k,\u00a0 \u00fc\u00e7 istiqam\u0259td\u0259 Az\u0259rbaycan dilini z\u0259nginl\u0259\u015fdirmi\u015fdir. \u015eair b\u0259dii-estetik d\u00fchas\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131 g\u00f6yl\u0259r\u0259 y\u00fcks\u0259ltm\u0259y\u0259 nail olmu\u015fdur. Bununla da, M.F\u00fczuli b\u00f6y\u00fck t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n nadir istedada malik bir n\u0259h\u0259ng \u015fairi kimi \u015f\u00f6hr\u0259tl\u0259n\u0259 bildi. O, Az\u0259rbaycan t\u00fcrk dilinin, XVI \u0259sr v\u0259 \u00fcmum\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin b\u0259dii \u00fcslubunu inki\u015faf edirib, formala\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda F\u00fczulinin m\u00f6vqeyi m\u00fcqayis\u0259edilm\u0259z d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Orta \u0259sr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 b\u00f6y\u00fck s\u00f6z ustad\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin q\u0259l\u0259minin g\u00fcc\u00fc il\u0259 poeziyada yeni y\u00fcks\u0259li\u015f dal\u011fas\u0131 ba\u015f vermi\u015fdir. \u018fdib \u0259d\u0259biyyat\u0131 ideya-b\u0259dii x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259, ir\u0259liy\u0259 do\u011fru inki\u015fafa q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirmi\u015fdir. Y\u00fczillikl\u0259r ke\u00e7s\u0259 d\u0259, klassik \u0259d\u0259biyyat M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli orbiti \u0259traf\u0131nda daim f\u0131rlanmaqdad\u0131r. Az\u0259rbaycan dilinin \u0259d\u0259bi dil kimi inki\u015faf\u0131nda M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 b\u00f6y\u00fck rol oyna\u00ad\u00adm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fdib dilimizd\u0259 g\u00f6z\u0259l s\u0259n\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259ri yaratm\u0131\u015f\u00add\u0131r. \u015eair b\u00fct\u00fcn yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 boyu bu \u0259n\u0259n\u0259y\u0259 sadiq qalm\u0131\u015f v\u0259 dilimizin inki\u015faf\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.\u00a0Poeziyam\u0131z\u0131n \u0259d\u0259bi dilinin inki\u015faf\u0131nda \u015fairin rolu dan\u0131lmazd\u0131r. Dilimiz m\u0259hz onun \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 inki\u015faf etmi\u015f, \u0259d\u0259bi dil s\u0259viyy\u0259sin\u0259 qalxm\u0131\u015fd\u0131r. Anadilli \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z\u0131n z\u0259nginl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n rolu olduqca b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. \u018fdib Az\u0259rbaycan dilind\u0259 g\u00f6z\u0259l s\u0259n\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259ri yazmaq, bu dil\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259t yaratmaqda b\u00f6y\u00fck q\u0259hr\u0259manl\u0131q g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli \u00f6z do\u011fma dilini inki\u015faf etdirmi\u015f, \u0259n g\u00f6z\u0259l s\u0259n\u0259t \u0259s\u0259rl\u0259rini m\u0259hz bu dild\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131r. Dahi s\u0259n\u0259t\u00adkar\u00ad\u0131m\u0131z\u00a0 ana dilind\u0259n ilham alm\u0131\u015f, d\u00fcnya\u015f\u00f6hr\u0259tli \u0259s\u0259r\u00adl\u0259rini bu dild\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli anadilli \u0259s\u0259rl\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan biridir. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli \u0259s\u0259rl\u0259ri il\u0259 ad\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat tarixin\u0259 \u0259b\u0259di h\u0259kk etmi\u015fdir.\u00a0\u018fs\u0259rl\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131na xidm\u0259t ed\u0259n M.F\u00fczuli dilimizin \u0259n y\u00fcks\u0259k zirv\u0259sini f\u0259th etmi\u015fdir. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi-b\u0259dii fikrinin inki\u015faf\u0131nda m\u00fcst\u0259sna xidm\u0259tl\u0259ri olmu\u015fdur. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rinin \u0259d\u0259biyyat\u0131na m\u00fch\u00fcm t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259n q\u00fcdr\u0259tli s\u0259n\u0259tkard\u0131r.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda n\u0259inki \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u00fcrk adland\u0131r\u0131r, h\u0259tta t\u00fcrk dilinin t\u0259\u0259ss\u00fcb\u00fcn\u00fc \u00e7\u0259k\u0259r\u0259k, \u00f6z do\u011fma dili olaraq bu dild\u0259 \u0259d\u0259biyyat yatarma\u011f\u0131n vacibliyini d\u0259 ir\u0259li s\u00fcr\u00fcr. A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u015feirind\u0259 Az\u0259rbaycan dilini farsdilli \u0259d\u0259biyyata qar\u015f\u0131 qoyur. \u018fdibin ist\u0259r \u0259r\u0259b, ist\u0259r fars, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 t\u00fcrk dilind\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m \u0259s\u0259rl\u0259r onun \u015fairlik istedad\u0131n\u0131n s\u00fcbutudur.<\/p>\n<p>Ol s\u0259b\u0259bd\u0259n farsi l\u0259fzil\u0259 \u00e7oxdur n\u0259zm, kim,<\/p>\n<p>N\u0259zmi-nazik t\u00fcrk l\u0259fzil\u0259 ik\u0259n d\u00fc\u015fvar olur.<\/p>\n<p>L\u0259hceyi-t\u00fcrki q\u0259buli-n\u0259zmi-t\u0259rkib etm\u0259yib,<\/p>\n<p>\u018fks\u0259r\u0259n \u0259lfazi nam\u0259rbutu nah\u0259mvar olur.<\/p>\n<p>M\u0259nd\u0259 t\u00f6vfiq olsa bu d\u00fc\u015fvar\u0131 asan eyl\u0259r\u0259m,<\/p>\n<p>N\u00f6vbahar ol\u011fac tik\u0259nd\u0259n b\u0259rgi \u2013 g\u00fcl izhar olur [4, 362].<\/p>\n<p>Onun poeziyas\u0131 h\u0259rt\u0259r\u0259fliliyi il\u0259 dahi m\u00fct\u0259f\u0259kkirin h\u0259yata, insana d\u0259rin m\u0259h\u0259bb\u0259tini, g\u00f6z\u0259llik duy\u011fusunu, \u00fclvi ideallara olan m\u00fcnasib\u0259tini, xo\u015fb\u0259xt ya\u015fama\u011fa \u00e7a\u011f\u0131ran b\u0259dii-f\u0259ls\u0259fi irsisi \u0259ks etdirmi\u015fdir. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 vasit\u0259sil\u0259 \u00fclvi ideyalar\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n b\u0259\u015f\u0259ri m\u0259d\u0259niyy\u0259t x\u0259zin\u0259sin\u0259 b\u0259x\u015f etmi\u015fdir. O, anadilli poeziyan\u0131n m\u00fck\u0259mm\u0259l n\u00fcmun\u0259l\u0259rini yaratm\u0131\u015f, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilini daha da z\u0259nginl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k yeni zirv\u0259y\u0259 y\u00fcks\u0259ltmi\u015fdir. Dahi m\u00fct\u0259f\u0259kkir XVI \u0259sr dilimizin inki\u015faf\u0131 bax\u0131m\u0131ndan aktuall\u0131q k\u0259sb ed\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 diqq\u0259t yetir\u0259r\u0259k, dilimizin inki\u015faf\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 b\u00f6y\u00fck i\u015fl\u0259r g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fcr. XVI \u0259srd\u0259 Ana dilimiz M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rq konteksind\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck zirv\u0259y\u0259 qalx\u0131r. \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 XVI \u0259srd\u0259 Anadilli poeziyam\u0131z\u0131n \u00fcslubunun r\u0259ngar\u0259ngliyi, z\u0259nginliyi, zirv\u0259d\u0259 dayanmas\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 idi. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin bir \u015fair kimi q\u00fcdr\u0259ti, b\u0259dii-poetik m\u0259r\u00adt\u0259b\u0259si onun dil\u0259 m\u00fcnasib\u0259ti il\u0259 \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr. Dahi m\u00fct\u0259f\u0259kkir yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin yeni m\u0259rh\u0259l\u0259sini yaratd\u0131. O, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin inki\u015faf\u00a0 tarixind\u0259 \u0259lam\u0259tdar c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 malik x\u00fcsusi bir m\u0259rh\u0259\u00adl\u0259nin yarad\u0131c\u0131s\u0131 oldu v\u0259 onun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin inki\u015faf tarixind\u0259 feodalizm d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn \u0259n y\u00fcks\u0259k zirv\u0259sini t\u0259\u015fkil ed\u0259n el\u0259 bir m\u0259rh\u0259l\u0259ni t\u0259\u015fkil etdi ki, bu m\u0259r\u00adh\u0259l\u0259d\u0259ki \u00fcslubu n\u0259inki sonra\u00adk\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259, h\u0259tta sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 d\u0259 uzun m\u00fcdd\u0259t d\u0259yi\u015fdirm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. \u00a0M.F\u00fczuli yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 onu dem\u0259y\u0259 \u0259sas verir ki, \u015fair \u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u00fcsluba \u00e7ox \u00f6n\u0259m vermi\u015fdir. O, \u00fcslub r\u0259ngar\u0259ngliyini \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k, \u00fcmumxalq dilimizin b\u00fct\u00fcn inc\u0259likl\u0259rin\u00add\u0259n m\u0259har\u0259tl\u0259 istifad\u0259 etmi\u015fdir. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin bir \u015fair kimi q\u00fcdr\u0259ti onda idi ki, \u0259dib \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u00fcslub r\u0259ngar\u0259ngliyini qorumaqla yana\u015f\u0131, yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259bi dilimizin \u015fifahi \u0259d\u0259bi dil\u0259 yax\u0131nla\u015fmas\u0131nda da b\u00f6y\u00fck s\u0259yl\u0259r g\u00f6st\u0259r\u00admi\u015fdir. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli g\u00fccl\u00fc s\u00f6z hissi olan bir s\u0259n\u0259t\u00adkard\u0131r. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi-b\u0259dii dilinin inki\u015faf\u0131nda, klassik \u015feir \u00fcslubunun y\u00fck\u00ads\u0259k zirv\u0259y\u0259 qald\u0131r\u0131lmas\u0131ndak\u0131 b\u00f6y\u00fck xidm\u0259t\u00adl\u0259ri onu Anadilli poeziyam\u0131z\u0131n zirv\u0259si etmi\u015fdir. XVI \u0259srd\u0259 Anadilli poeziyam\u0131z\u0131n \u00fcslubunun r\u0259ngar\u0259ngliyi v\u0259 z\u0259nginliyinin s\u0259b\u0259bl\u0259rind\u0259n \u0259n \u0259sas\u0131 o idi ki, onun M.F\u00fczuli yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 vasit\u0259sil\u0259 Az\u0259r\u00adbaycan s\u00f6zl\u0259rinin \u015feir dilin\u0259 g\u0259tiril\u00adm\u0259si v\u0259 \u0259vv\u0259lki m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 \u0259d\u0259bi dild\u0259 i\u015fl\u0259nil\u0259n bir s\u0131ra \u0259r\u0259b-fars s\u00f6z\u00adl\u0259ri\u00adnin, ifad\u0259l\u0259rinin az\u0259rbaycanca s\u00f6zl\u0259r\u00adl\u0259, ifad\u0259l\u0259rl\u0259 \u0259v\u0259z edilm\u0259si v\u0259 eyni zamanda, Az\u0259rbaycan dili vahid\u00adl\u0259rinin z\u0259n\u00adginl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259 v\u0259 apar\u0131c\u0131l\u0131q x\u00fcsu\u00adsiy\u00ady\u0259tl\u0259rini g\u00fcc\u00adl\u0259n\u00addirm\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tl\u0259rind\u0259n biridir. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli \u00f6z d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn v\u0259 ondan sonrak\u0131 d\u00f6vr\u00fcn m\u00fcr\u0259kk\u0259b pro\u00adsesl\u0259rin\u0259 baxmayaraq, t\u00fcrk dilini, Ana dilini ya\u015fat\u00adma\u00ad\u00ads\u0131ndan, onu y\u00fcks\u0259kl\u0259r\u0259 qald\u0131rmas\u0131ndan h\u0259mi\u015f\u0259 q\u00fcrur duymu\u015fdur. Dahi \u015fairimiz M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli \u0259s\u0259rl\u0259rini Ana dilimizd\u0259 yazd\u0131 v\u0259 bu dilin \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 i\u015fl\u0259di, i\u015fl\u0259dikc\u0259 d\u0259 Ana dilimizi daha da cilalad\u0131. M.F\u00fczuli yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 vasit\u0259sil\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 v\u0259 el\u0259c\u0259 d\u0259 Az\u0259r\u00adbaycan \u0259d\u0259bi dili el\u0259 bir n\u00fcfu\u00adz qazand\u0131 ki, uzun zaman F\u00fczulid\u0259n sonra bel\u0259 bu n\u00fcfuz itm\u0259di. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli yegan\u0259 dahil\u0259rd\u0259n idi ki, \u00f6z\u00fcnd\u0259n sonra m\u0259kt\u0259bi\u00a0bug\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 kimi ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. F\u00fczulinin \u0259s\u0259rl\u0259ri indid\u0259 sevilir, dild\u0259n-dil\u0259 g\u0259zir v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r bu m\u0259kt\u0259bd\u0259n d\u0259rs al\u0131r. Bunun ba\u015fl\u0131ca s\u0259b\u0259bi o idi ki, F\u00fczulinin \u0259s\u0259rl\u0259rinin dili il\u0259 dilimizin q\u00fcdr\u0259ti, g\u00f6z\u0259llikl\u0259ri<i> <em>Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dil tarixind\u0259 el\u0259 bir zirv\u0259y\u0259 qalxd\u0131 ki, uzun ill\u0259r\u00a0 bu zirv\u0259y\u0259 he\u00e7 kim qalxa bilm\u0259mi\u015fdir.<\/em> <\/i>M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259n ki\u00e7ik poetik detallar\u0131 bel\u0259 tam yerind\u0259 i\u015fl\u0259nmi\u015fdir. \u018fd\u0259biyyat\u015f\u00fcnaslar daim F\u00fczuli yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 b\u0259\u015f\u0259rin \u0259n b\u00f6y\u00fck s\u0259n\u0259tkarlar\u0131ndan olan &#8211; Dante, \u015eekspir, Pu\u015fkin kimi s\u00f6z ustalar\u0131n\u0131n s\u0259n\u0259ti il\u0259 m\u00fcqayis\u0259 etmi\u015fl\u0259r. \u00c7\u00fcnki, F\u00fczulinin poetik istedad\u0131n do\u011furdu\u011fu heyr\u0259tamiz g\u00f6z\u0259llik n\u00fcmun\u0259si olan \u0259s\u0259rl\u0259ri s\u0259n\u0259tkar\u0131n \u00f6lm\u0259zliyini t\u0259min ed\u0259n \u015f\u0259rtl\u0259rd\u0259n \u0259n \u0259sas\u0131 idi. Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n \u0259b\u0259diya\u015far m\u00fct\u0259f\u0259kkir \u015fairi M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin \u0259d\u0259bi-estetik, ictimai-ideoloji fikirl\u0259ri onu \u015feir d\u00fcnyas\u0131n\u0131n sahilsiz bir \u00fcmman\u0131 etmi\u015fdir. O, yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 vasit\u0259sil\u0259 h\u0259l\u0259 \u00f6z sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 b\u00f6y\u00fck \u015f\u00f6hr\u0259t qazanan dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259t kimi tan\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fdibin\u00a0iti a\u011fl\u0131n\u0131n v\u0259 cilal\u0131 q\u0259l\u0259minin q\u00fcdr\u0259til\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 nadir s\u0259n\u0259t incil\u0259ri b\u0259x\u015f edilmi\u015fdir. F\u00fczulinin q\u0259sid\u0259l\u0259rind\u0259, q\u0259z\u0259ll\u0259rind\u0259 psixoloji m\u0259qamlar \u00f6z\u00fcn\u00fc olduqca s\u0131x g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Onun q\u0259sid\u0259 v\u0259 q\u0259z\u0259ll\u0259rind\u0259 d\u0259rin m\u0259na tutumu, b\u0259\u015f\u0259ri v\u0259 humanist ideyalara, i\u015f\u0131ql\u0131 fikirl\u0259r\u0259, \u0259b\u0259diya\u015far ideyalara m\u00fcraci\u0259t olunmu\u015fdur. \u015eairin daxili z\u0259nginliyi, m\u0259n\u0259vi s\u0259rv\u0259ti, dilinin z\u0259nginliyi, xarakteri, \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsuslu\u011fu onun \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n b\u0259dii g\u00fcc alm\u0131\u015fd\u0131r. \u015eair b\u0259dii yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda qar\u015f\u0131s\u0131na qoydu\u011fu \u0259d\u0259bi-estetik m\u0259qs\u0259dl\u0259r\u0259 tamamil\u0259 nail ola bilmi\u015fdir. F\u00fczuli t\u00fcrk q\u0259z\u0259lini b\u0259dii-estetik keyfiyy\u0259tc\u0259 el\u0259 bir s\u0259viyy\u0259y\u0259 qald\u0131rd\u0131 ki, poeziya \u00fc\u00e7\u00fcn bundan b\u00f6y\u00fck z\u0259nginl\u0259\u015fm\u0259 m\u0259nb\u0259yi olmam\u0131\u015fd\u0131r. F\u00fczulinin q\u0259z\u0259li b\u00fct\u00fcnl\u00fckd\u0259 universal mahiyy\u0259t k\u0259sb etmi\u015fdir. O, t\u00fcrkdilli q\u0259z\u0259ld\u0259 orta \u0259sr \u015feirimizin \u0259n\u0259n\u0259vi obraz v\u0259 motivl\u0259rinin maksimum b\u0259dii h\u0259llini vermi\u015fdir. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli klassik q\u0259z\u0259lin b\u00fct\u00fcn kompozisiya tipl\u0259rini v\u0259 \u00fcsullar\u0131n\u0131 t\u00fcrkdilli \u015feir praktikas\u0131na daxil etmi\u015fdir. F\u00fczuli t\u00fcrkdilli q\u0259z\u0259ll\u0259rini \u0259ruzun b\u00fct\u00fcn \u0259sas b\u0259hrl\u0259rind\u0259, onlar\u0131n n\u00f6v v\u0259 variantlar\u0131nda s\u0131naqdan ke\u00e7irmi\u015fdir. \u018fdib anadilli \u015ferimiz \u00fc\u00e7\u00fcn ondan \u0259vv\u0259l v\u0259 sonra g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f bir q\u0259z\u0259ll\u0259rin poetik semantikas\u0131n\u0131 b\u0259x\u015f etdi. Bu Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn olduqca \u0259h\u0259miyy\u0259tli m\u0259s\u0259l\u0259 idi. F\u00fczulinin q\u0259z\u0259ll\u0259ri leksik t\u0259rkibin\u0259 g\u00f6r\u0259 olduqca z\u0259ngindir. Onun q\u0259z\u0259ll\u0259rinin t\u0259rkibi \u0259d\u0259bi dil \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi v\u0259 i\u015fl\u0259k v\u0259 \u0259ks\u0259riyy\u0259t etibaril\u0259 sonralar dilimizd\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q h\u00fcququ qazanm\u0131\u015f leksik vahidl\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir. F\u00fczuli dilinin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri onun t\u00fcrk divan\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. F\u00fczuli q\u0259z\u0259linin m\u0259zmun v\u0259 forma x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri \u015fairin b\u0259dii irsini anlamaq bax\u0131m\u0131ndan olduqca \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. M.F\u00fczuli z\u0259ngin elmi m\u0259lu\u00admata, geni\u015f erudisiyaya malik alim, filosof, \u015fair idi. Onun poeziyas\u0131 \u0259dibin d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn, d\u00fcnyaduyumunun ifad\u0259si idi. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin y\u00fcks\u0259k d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 obrazl\u0131 dilinin v\u0259 poetik \u00fcslubunun x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri onun poeziyas\u0131n\u0131n as\u0131l\u0131l\u0131qlar\u0131n\u0131, konfliktl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirirdi. F\u00fczuli poeziyas\u0131n\u0131n ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131ndak\u0131 qanunauy\u011funluqlar\u0131n v\u0259 dilin poetik funksiyas\u0131n\u0131n \u015f\u0259rhinin b\u00fct\u00fcn dig\u0259r t\u0259hlill\u0259r\u0259 nisb\u0259t\u0259n \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc \u0259dibin irsinin t\u0259dqiqind\u0259 daha s\u0259m\u0259r\u0259li n\u0259tic\u0259l\u0259r ver\u0259c\u0259kdir.<\/p>\n<p><b>\u00a0<\/b><\/p>\n<p><b>\u00a0<\/b><\/p>\n<p><b>\u018fd\u0259biyyat siyah\u0131s\u0131:<\/b><\/p>\n<ol>\n<li>C\u0259f\u0259rov M\u0259mm\u0259d C\u0259f\u0259r. F\u00fczuli d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr (\u0259d\u0259bi-t\u0259nqidi m\u0259qal\u0259l\u0259r). Bak\u0131: Az\u0259ru\u015faqg\u0259ncn\u0259\u015fr, 1959, 336 s.<\/li>\n<li>\u018fliyev Sabir. F\u00fczulinin poetikas\u0131. Bak\u0131: Yaz\u0131\u00e7\u0131, 1986, 221 s.<\/li>\n<li>F\u00fczuli. B\u0259ng v\u0259 Bad\u0259. Bak\u0131: Az\u0259rn\u0259\u015fr, 1993, 286 s.<\/li>\n<li>F\u00fczuli M\u0259h\u0259mm\u0259d (2005) \u0259s\u0259rl\u0259ri. Alt\u0131 cildd\u0259. I cild, Bak\u0131, \u015e\u0259rq-Q\u0259rb, 362 s.<\/li>\n<li>F\u00fczulinin dili (m\u0259qal\u0259l\u0259r). Az\u0259rbaycan Elml\u0259r Akademiyas\u0131 N\u0259simi ad\u0131na Dil\u00e7ilik \u0130nstitutu. Bak\u0131: Elm, 1997, 192 s.<\/li>\n<li>F\u00fczuli M\u0259h\u0259mm\u0259d. Se\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri, Az\u0259rbaycan klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131 kitabxanas\u0131: 20 cildd\u0259, VII cild. Bak\u0131: Elm, 1986, 484 s.<\/li>\n<li>F\u00fczuli. Se\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri, II n\u0259\u015fr (t\u0259rtib ed\u0259ni: M.Sultanov, redaktoru: H.Arasl\u0131). Bak\u0131: \u015e\u0259rq-Q\u0259rb, 1992, 384 s.<\/li>\n<li>F\u00fczuli. \u015eikay\u0259tnam\u0259. Bak\u0131: G\u0259nclik, 1992, 32 s.<\/li>\n<li>F\u00fczuli M\u0259h\u0259mm\u0259d. M\u0259tl\u0259 \u0259l-etiqad (T\u0259rc\u00fcm\u0259 ed\u0259ni: B\u00fcnyadov Z.). Bak\u0131: Yaz\u0131\u00e7\u0131, 1987, 34 s.<\/li>\n<li>F\u00fczuli M\u0259h\u0259mm\u0259d. \u018fs\u0259rl\u0259ri: 2 cildd\u0259, I cild. Bak\u0131: \u201dAz\u0259rbaycan Ensiklopediyas\u0131\u201d NPB, 1995, 511 s.<\/li>\n<li>F\u00fczuli M\u0259h\u0259mm\u0259d. \u018fs\u0259rl\u0259ri: 2 cildd\u0259, II cild. Bak\u0131: \u201dAz\u0259rbaycan Ensiklopediyas\u0131\u201d NPB, 1995, 519 s.<\/li>\n<li>F\u00fczuli. T\u00fcrkc\u0259 divan\u0131 (T\u0259rtib ed\u0259ni: \u018f.Sadiqi). Tehran: F\u0259rh\u0259ngi v\u0259 \u0130r\u015fadi-\u0130slam, 1996, 532 s.<\/li>\n<\/ol>\n<p><i>\u00a0<\/i><\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"19719\">Yaz\u0131ya 87 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n m\u00fct\u0259f\u0259kkir \u015fairi, s\u00f6z d\u00fcnyas\u0131n\u0131n sahilsiz \u00fcmman\u0131, t\u00fcrk, \u0259r\u0259b v\u0259 fars dill\u0259rind\u0259 b\u0259nz\u0259rsiz b\u0259dii-f\u0259ls\u0259fi \u0259s\u0259rl\u0259r yazan\u0131, sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 b\u00f6y\u00fck \u015f\u00f6hr\u0259t qazanan dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259ti, \u0259d\u0259bi-f\u0259ls\u0259fi yarad\u0131c\u0131l\u0131q n\u00fcmun\u0259l\u0259ri m\u00fc\u0259llifi, q\u0259sid\u0259l\u0259r, q\u0259z\u0259ll\u0259r ustad\u0131, b\u0259\u015f\u0259ri v\u0259 humanist ideyalar\u0131n qoruyucusu, \u0259b\u0259diya\u015far s\u00f6z s\u0259n\u0259tkar\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli Az\u0259rbaycan\u0131n g\u00f6rk\u0259mli s\u0259n\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259sidir. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli b\u0259dii-\u0259d\u0259bi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131 z\u0259nginl\u0259\u015fdirmi\u015fdir. M\u00fct\u0259f\u0259kkir [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":719,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[3],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19719"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=19719"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19719\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19720,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19719\/revisions\/19720"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/719"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=19719"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=19719"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=19719"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}