{"id":20249,"date":"2024-08-29T10:29:36","date_gmt":"2024-08-29T06:29:36","guid":{"rendered":"https:\/\/kultur.az\/?p=20249"},"modified":"2024-08-29T10:29:36","modified_gmt":"2024-08-29T06:29:36","slug":"turk-ulkusu-candan-da-%c9%99ziz-bayragimizdir-az%c9%99r-turan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=20249","title":{"rendered":"&#8220;T\u00fcrk \u00fclk\u00fcs\u00fc candan da \u0259ziz bayra\u011f\u0131m\u0131zd\u0131r&#8230;&#8221; &#8211; Az\u0259r TURAN"},"content":{"rendered":"<h3><span style=\"font-size: 16px;\"><a href=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/photo_12075.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter size-medium wp-image-20250\" src=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/photo_12075-297x300.jpg\" alt=\"\" width=\"297\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/photo_12075-297x300.jpg 297w, https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/photo_12075.jpg 538w\" sizes=\"(max-width: 297px) 100vw, 297px\" \/><\/a>\u018fd\u0259biyyat\u0131n s\u0131rf estetika hadis\u0259si oldu\u011funu iddia ed\u0259nl\u0259r, onun m\u0259fkur\u0259vi t\u0259r\u0259fini xo\u015f g\u00f6rm\u0259y\u0259nl\u0259r d\u00f6n\u00fcb Nihal Ats\u0131z\u0131n yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na baxs\u0131n. Milli m\u0259fkur\u0259 poeziyan\u0131n estetikas\u0131 il\u0259 yaln\u0131z b\u00f6y\u00fck \u015fairin q\u0259l\u0259mind\u0259 bu \u015f\u0259kild\u0259 qaynay\u0131b-qar\u0131\u015fa bil\u0259r. 1931-ci ild\u0259 &#8220;Q\u0259hr\u0259manl\u0131q&#8221; v\u0259 &#8220;Q\u0259hr\u0259manlar\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc&#8221; kimi idealist ruhlu \u015feirl\u0259r yazan b\u00f6y\u00fck \u015fairin is\u0259 c\u0259mi 26 ya\u015f\u0131 vard\u0131.<\/span><\/h3>\n<div class=\"news_text\">\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>Q\u0259hr\u0259manl\u0131q n\u0259 yaln\u0131z bir y\u00fcks\u0259li\u015f dem\u0259kdir,<\/em><\/p>\n<p><em>N\u0259 d\u0259 ulduzlar kimi parlay\u0131b s\u00f6nm\u0259m\u0259kdir.<\/em><\/p>\n<p><em>\u00d6lm\u0259zliyi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k bo\u015funa bir \u0259m\u0259kdir,<\/em><\/p>\n<p><em>Q\u0259hr\u0259manl\u0131q: sald\u0131r\u0131b bir daha d\u00f6nm\u0259m\u0259kdir&#8230;<\/em><\/p>\n<p><em>Q\u0259hr\u0259manl\u0131q &#8211; i\u00e7\u0259r\u0259k ac\u0131 \u00f6l\u00fcm tas\u0131ndan<\/em><\/p>\n<p><em>\u0130r\u0259liy\u0259 at\u0131lmaq v\u0259 sonra d\u00f6nm\u0259m\u0259kdir.<\/em><\/p>\n<p><em>&#8230;Q\u0259hr\u0259manl\u0131q n\u0259 yaln\u0131z bir y\u00fcks\u0259li\u015f dem\u0259kdir,<\/em><\/p>\n<p><em>N\u0259 d\u0259 g\u00fcn\u0259\u015fl\u0259r kimi parlay\u0131b s\u00f6nm\u0259m\u0259kdir.<\/em><\/p>\n<p><em>Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6l\u00fcm\u0259 bir at\u0131l\u0131\u015f g\u0259r\u0259kdir,<\/em><\/p>\n<p><em>At\u0131ld\u0131qdan sonra da bir daha d\u00f6nm\u0259m\u0259kdir.<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Yaxud:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>G\u0259rilir zorlu bir yay<\/em><\/p>\n<p><em>Oxu f\u0131rlatmaq \u00fc\u00e7\u00fcn;<\/em><\/p>\n<p><em>gec\u0259 g\u00f6yd\u0259 do\u011far Ay<\/em><\/p>\n<p><em>Y\u00fcks\u0259lib batmaq \u00fc\u00e7\u00fcn.<\/em><\/p>\n<p><em>&#8230;Q\u0259hr\u0259manlar can verir<\/em><\/p>\n<p><em>Yurdu ya\u015fatmaq \u00fc\u00e7\u00fcn.<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u015eeirl\u0259r, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 estetizm n\u00fcmun\u0259sidir, s\u0131rf \u015fairlik hadis\u0259sidir. Amma h\u0259m d\u0259 Ats\u0131z\u0131n b\u00fct\u00fcn \u015feirl\u0259ri kimi, milli m\u0259fkur\u0259 da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"no-display appear\" src=\"http:\/\/img.edebiyyatqazeti.az\/uploads\/Atsiz_image.jpg\" alt=\"\" \/>O, h\u0259m d\u0259 roman\u00e7\u0131 idi. &#8220;Bozqurdlar\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc&#8221;, &#8220;Bozqurdlar dirilir&#8221;, &#8220;D\u0259li qurd&#8221; v\u0259 &#8220;Ruh adam&#8221; romanlar\u0131 t\u0259kc\u0259 tarixi roman deyil, eyni zamanda m\u00f6t\u0259b\u0259r tarix kitablar\u0131d\u0131r. Ats\u0131z t\u00fcrk tarixini Z\u0259ki V\u0259lidi To\u011fan s\u0259viyy\u0259sind\u0259, t\u00fcrk mifolojisini Abdulqadir \u0130nan s\u0259viyy\u0259sind\u0259 t\u0259dqiq ed\u0259n v\u0259 bunu b\u0259dii yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na t\u0259tbiq ed\u0259n b\u00f6y\u00fck yaz\u0131\u00e7\u0131yd\u0131. Nihal Ats\u0131z h\u0259m d\u0259 dil\u00e7idir. Y\u0131lmaz \u00d6ztuna yaz\u0131rd\u0131 ki, &#8220;Ats\u0131z bir dil v\u0259 tarix bilgini idi. H\u0259m dil\u00e7i, h\u0259m tarix\u00e7i olanlar nadirdir v\u0259 bel\u0259l\u0259ri tarixd\u0259 \u00e7ox ba\u015far\u0131l\u0131 olurlar&#8221;. Yaz\u0131\u00e7\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bundan etibarl\u0131 t\u0259m\u0259l t\u0259s\u0259vv\u00fcr etm\u0259k \u00e7\u0259tindir&#8230;<\/p>\n<p>T\u0259kc\u0259 dil arxitekturas\u0131na, \u00fcslub v\u0259 t\u0259hkiy\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 deyil, elmi fikird\u0259 milliyy\u0259t duy\u011fusunun t\u0259kanlar\u0131n\u0131 yaradan &#8220;Bozqurdlar\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc&#8221; roman\u0131 h\u0259m tarix, h\u0259m \u0259d\u0259biyyat, h\u0259m d\u0259 mifdir: &#8220;G\u00fcr \u015ead \u00f6lm\u00fc\u015f, f\u0259q\u0259t, atdan d\u00fc\u015fm\u0259mi\u015fdi. \u00d6lm\u00fc\u015f, f\u0259q\u0259t, yenilm\u0259mi\u015fdi&#8230; Ya\u011f\u0131lar, onun igid ba\u015f\u0131n\u0131 g\u00f6vd\u0259sind\u0259n ay\u0131r\u0131b \u00c7in xaqan\u0131na g\u00f6t\u00fcrd\u00fcl\u0259r&#8230;<\/p>\n<p>G\u00fcr \u015ead bir \u0259liyl\u0259 tu\u011fu y\u00fcks\u0259ldirk\u0259n, \u00f6t\u0259ki \u0259liyl\u0259 duman alana bir i\u015far\u0259t yaparaq &#8220;Qalx\u0131n!&#8221; dey\u0259 hayq\u0131rd\u0131. Q\u0131rx \u015f\u0259hid bird\u0259n qalxd\u0131lar. G\u00fcr \u015ead \u0259liyl\u0259 ir\u0259lid\u0259 bir yeri g\u00f6st\u0259rdi, &#8220;Oraya!&#8221; &#8211; dey\u0259 gurlad\u0131. G\u00f6st\u0259rdiyi yer Tanr\u0131 Da\u011f\u0131 idi. T\u0259p\u0259sind\u0259 atalar\u0131n ruhlar\u0131 dola\u015f\u0131rd\u0131. Q\u0131rx bir \u015f\u0259hidin ruhu bir f\u0131rt\u0131na kimi, bir musiqi kimi, bir i\u015f\u0131q kimi axaraq Tanr\u0131 da\u011f\u0131na do\u011fru y\u00fcr\u00fcm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar&#8230; Onlar\u0131 orada, ba\u015flar\u0131nda Alp \u018fr Tonqa olan atalar qafil\u0259si b\u0259kl\u0259yirdi&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>Ats\u0131z\u0131n b\u00fct\u00fcn romanlar\u0131nda B\u00f6y\u00fck \u00c7\u00f6l\u00fcn r\u00fczgarlar\u0131 \u0259sir. B\u00f6y\u00fck \u018fd\u0259biyyata B\u00f6y\u00fck \u00c7\u00f6ld\u0259n g\u0259lmi\u015f \u00c7ingiz Aytmatov etiraf edirdi ki, &#8220;Bozq\u0131rda do\u011fulmu\u015f olan m\u0259n bel\u0259, bozq\u0131r h\u0259yat\u0131n\u0131, he\u00e7 bozq\u0131r g\u00f6rm\u0259mi\u015f H\u00fcseyn Nihal Ats\u0131z q\u0259d\u0259r canl\u0131 anlada bilm\u0259zdim&#8221;.<\/p>\n<p>Nihal Ats\u0131z romanlar\u0131n\u0131 da dastan poetikas\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 qururdu. &#8220;\u00dcz\u00fcn aya b\u0259nz\u0259yir. Qa\u015f\u0131n yaya b\u0259nz\u0259yir. G\u00f6zl\u0259rin ya\u015f\u0131l alas\u0131. Sa\u00e7lar\u0131n aslan yel\u0259si. Yeri\u015fin durna kimi. Sallan\u0131\u015f\u0131n sona kimi. Hank\u0131 yerd\u0259n, qaynaqdansan? Hank\u0131 boydan, oymaqdansan?&#8221; Bir uy\u011fur dastan\u0131n\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f t\u00fcrkc\u0259 il\u0259 romanla\u015fmas\u0131, roman i\u00e7ind\u0259 romana, &#8220;Ruh adam&#8221; roman\u0131na \u00e7evrilm\u0259si Nihal Ats\u0131z\u0131n alimliyiyl\u0259 eyni v\u00fcs\u0259td\u0259 olan yazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259rzidir v\u0259 t\u0259sdiqidir.<\/p>\n<p>Uy\u011fur masal\u0131n\u0131n motivl\u0259rini inc\u0259l\u0259y\u0259rk\u0259n el\u0259 m\u0259tnin magik v\u0259 mistik cazib\u0259sind\u0259 Nihal Ats\u0131z tarixin estetik, dini, poetik v\u0259 politik&#8230; m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rini g\u00f6zd\u0259n ke\u00e7irirdi. Masal\u0131n ehtiva etdiyi \u015famanizm \u00fcns\u00fcrl\u0259ri onun X \u0259srd\u0259n \u00f6nc\u0259l\u0259rd\u0259 ba\u015f verdiyin\u0259 d\u0259lal\u0259t edir. Masal q\u0259hr\u0259man\u0131n\u0131n y\u00fczba\u015f\u0131 olmas\u0131 is\u0259 Hunlar d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn \u0259ks-s\u0259das\u0131d\u0131r. Masalda buddizmin \u0259lam\u0259tl\u0259ri d\u0259 var v\u0259 s.<\/p>\n<p>Tarixi \u0259d\u0259biyyatla\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 (\u0259slind\u0259 romantikl\u0259\u015fdirdiyi) q\u0259d\u0259r d\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixl\u0259\u015fdir\u0259n Nihal Ats\u0131z\u0131n z\u0259kas\u0131 t\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n v\u0259 kimliyinin \u0259n d\u0259rin qatlar\u0131na i\u015f\u0131q sal\u0131r v\u0259 n\u00fcfuz edirdi. Ats\u0131z Sakalar \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n da \u00f6t\u0259sin\u0259 adlay\u0131b, milad \u00f6nc\u0259si XII-VII y\u00fczillikl\u0259rd\u0259 \u015eu d\u00f6vl\u0259tinin tarixini ara\u015fd\u0131r\u0131rd\u0131. Ziya G\u00f6kalpdan sonra Mete bar\u0259sind\u0259 elmi fikri \u0259d\u0259bi d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 burax\u0131rd\u0131, Tanr\u0131kut Metey\u0259 istinad ed\u0259n t\u0259may\u00fcl\u00fc sisteml\u0259\u015fdirir, onu t\u00fcrk d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sinin ciddi tarixi fakt\u0131na \u00e7evirirdi. G\u00fcr\u015fad\u0131n t\u00fcrk fikir h\u0259yat\u0131na g\u0259li\u015fini d\u0259 Nihal Ats\u0131z\u0131n q\u0259l\u0259mi t\u0259min etdi. Alp \u018fr Tonqa dastan\u0131n\u0131 yaz\u0131ya ald\u0131, &#8220;Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221;u, Hunlar d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131 t\u0259dqiq etdi. &#8220;G\u00f6y T\u00fcrkl\u0259r zaman\u0131nda \u0259d\u0259biyyat&#8221; adl\u0131 yaz\u0131 yazd\u0131.<\/p>\n<p>27 ya\u015fl\u0131 Nihal Ats\u0131z G\u00f6y T\u00fcrkl\u0259rl\u0259 O\u011fuzlar\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yini ara\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259l\u0259 1932-ci ild\u0259 Orxon-Yenisey yaz\u0131lar\u0131 il\u0259 &#8220;Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221; m\u0259tnl\u0259rinin m\u00fcqayis\u0259li t\u0259hlilini t\u0259klif edirdi. K\u00fcl Tigin abid\u0259sind\u0259ki &#8220;K\u00f6r\u00fcr k\u00f6zim k\u00f6rmaz teg, bilir bilgim bilimaz-teg bold\u0131&#8221; epitafiyas\u0131n\u0131 &#8220;Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221;da &#8220;D\u0259li Domrulun hekay\u0259si&#8221;nd\u0259ki s\u00f6zl\u0259rl\u0259 qiyasland\u0131r\u0131rd\u0131. Nihal Ats\u0131za g\u00f6r\u0259 bu b\u0259nz\u0259yi\u015f, sad\u0259c\u0259, o\u011fuz b\u0259nz\u0259yi\u015fi deyil, daha \u0259ski d\u00f6vr\u00fcn Uy\u011fur v\u0259 Xaqaniyy\u0259 l\u0259hc\u0259l\u0259ri il\u0259 s\u00f6yl\u0259nmi\u015f m\u0259tnl\u0259rind\u0259 d\u0259 eyni frazalar yer al\u0131rd\u0131sa bu, &#8220;eyni t\u0259birl\u0259rin T\u00fcrkl\u0259r aras\u0131nda n\u0259 q\u0259d\u0259r uzun m\u00fcdd\u0259t ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131, y\u0259ni q\u00f6vmi-milli \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin q\u00fcvv\u0259tini g\u00f6st\u0259rirdi&#8221;.<\/p>\n<p>Yaxud D\u0259d\u0259 Qorqudun kitab\u0131ndak\u0131 \u015feir formalar\u0131n\u0131n Mahmud Ka\u015f\u011fari divan\u0131ndak\u0131 \u015feir \u015f\u0259kill\u0259ri il\u0259 m\u00fcqayis\u0259li t\u0259hlilini apar\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Ats\u0131z\u0131n t\u0259birinc\u0259, &#8220;Qazax t\u00fcrkl\u0259rinin tan\u0131nm\u0131\u015f \u015fair v\u0259 tarix\u00e7il\u0259rind\u0259n Oljas S\u00fcleymano\u011flu&#8221;nun (Oljas S\u00fcleymenovun) yazd\u0131qlar\u0131na v\u0259 H\u0259s\u0259n Oraltay\u0131n ona g\u00f6nd\u0259rdiyi fotokopil\u0259r\u0259 istinad ed\u0259r\u0259k t\u00fcrkoloji d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259y\u0259 y\u00f6n ver\u0259n fikirl\u0259r s\u00f6yl\u0259yirdi&#8230; Q\u0131z\u0131l \u0259lbis\u0259li d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcn\u00fcn m\u0259zar\u0131ndan tap\u0131lm\u0131\u015f g\u00fcm\u00fc\u015f \u00e7\u00f6m\u00e7\u0259nin \u00fcst\u00fcnd\u0259ki yaz\u0131n\u0131 oxuyur v\u0259 bel\u0259 bir q\u0259na\u0259t ir\u0259li s\u00fcr\u00fcrd\u00fc ki, bu yaz\u0131lar Orhun h\u0259rfl\u0259rinin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 v\u0259 \u0259n \u0259ski \u015f\u0259klidir. Bu yaz\u0131lar t\u00fcrk tarixinin hunlardan \u0259vv\u0259lki d\u00f6vr\u00fcn\u00fc ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r, onlar Orhun yaz\u0131lar\u0131ndan min il \u0259vv\u0259l\u0259, y\u0259ni sakalar d\u00f6vr\u00fcn\u0259, miladdan \u00f6nc\u0259ki VII-V \u0259srl\u0259r\u0259 aiddir v\u0259 s. Ats\u0131z h\u0259m 2500 il \u0259vv\u0259l m\u00f6vcud olmu\u015f yaz\u0131lar\u0131 oxuma\u011fa c\u0259hd edir, h\u0259m d\u0259 Q\u0131z\u0131l \u018flbis\u0259li Adam\u0131n m\u0259zar\u0131ndan tap\u0131lm\u0131\u015f qa\u015f\u0131\u011f\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259ki yaz\u0131n\u0131 oxuyan qazax aliml\u0259rinin transkripsiyada yanl\u0131\u015fa yol verdikl\u0259rini bildirir. Transkripsiya ed\u0259nl\u0259r hans\u0131sa s\u00f6z\u00fc \u0259sg\u0259r \u015f\u0259klind\u0259 oxuyublar. Amma bu, ola bilm\u0259z. \u00c7\u00fcnki yunanlardan \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 ke\u00e7mi\u015f &#8220;\u0259sg\u0259r&#8221; s\u00f6z\u00fc q\u0259dim t\u00fcrkc\u0259d\u0259 yox idi. Yaxud &#8220;b\u0259xt&#8221; fars s\u00f6z\u00fcd\u00fcr v\u0259 o, 2500 illik tarixi olan t\u00fcrk yaz\u0131s\u0131nda i\u015fl\u0259n\u0259 bilm\u0259zdi v\u0259 s.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259b\u0259di davam etm\u0259sini ist\u0259y\u0259n Nihal Ats\u0131z n\u0259inki bu yolda b\u00fcdr\u0259y\u0259n \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131na, h\u0259tta tarixd\u0259ki t\u00fcrk b\u00f6y\u00fckl\u0259rin\u0259 d\u0259 q\u0131nay\u0131c\u0131 n\u0259z\u0259rl\u0259 bax\u0131rd\u0131. Kim t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259lqin olunur-olunsun, f\u0259rq etm\u0259z, t\u00fcrkl\u0259rin sava\u015f ruhunu uyu\u015fduran d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131, Ats\u0131z\u0131n q\u0259z\u0259b f\u0131rt\u0131nas\u0131 s\u0259ngim\u0259k bilm\u0259yib. N\u0259inki Yunus \u018fmr\u0259nin humanizmin\u0259, he\u00e7 M\u00f6vlanaya da d\u00f6zm\u0259yib. Ats\u0131z Yunusun \u0259n b\u00f6y\u00fck f\u0259zil\u0259tini onun saf t\u00fcrkc\u0259sind\u0259, M\u00f6vlanan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck q\u0259bah\u0259tini is\u0259 farscaya heyranl\u0131\u011f\u0131nda g\u00f6r\u00fcrd\u00fc&#8230; M\u00f6vlanan\u0131n \u015e\u0259ms T\u0259brizi il\u0259 x\u0259lv\u0259t\u0259 \u00e7\u0259kilm\u0259sinin n\u0259d\u0259nl\u0259ri bar\u0259d\u0259 is\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k bel\u0259 ist\u0259mirdi. Avropada Yunusun \u015fairliyin\u0259 deyil, daha \u00e7ox humanizmin\u0259 d\u0259y\u0259r verilm\u0259sin\u0259\u00a0 d\u00f6zm\u00fcrd\u00fc: &#8220;Yunus \u018fmr\u0259 t\u00fcrkc\u0259nin b\u00f6y\u00fck bir s\u0259n\u0259tkar\u0131d\u0131r. T\u00fcrkc\u0259nin b\u00f6y\u00fck bir \u015feir v\u0259 fikir dili oldu\u011funu ortaya qoyanlardan birisidir. F\u0259q\u0259t, Yunus \u018fmr\u0259nin fikirl\u0259ri t\u00fcrk mill\u0259tini&#8230; uyu\u015fdurmu\u015fdur&#8221;. Yunusun: &#8220;D\u00f6y\u0259n\u0259 \u0259lsiz g\u0259r\u0259k, \/ S\u00f6y\u0259n\u0259 dilsiz g\u0259r\u0259k&#8230;&#8221; misralar\u0131 Nihal Ats\u0131z\u0131 incidirdi. \u00c7\u00fcnki ona \u0259lsiz, dilsiz d\u0259rvi\u015fl\u0259r deyil, d\u00f6y\u0259ni d\u00f6y\u0259, s\u00f6y\u0259ni s\u00f6y\u0259 bil\u0259n bir mill\u0259t g\u0259r\u0259k idi. D\u00f6ym\u0259kl\u0259 v\u0259 s\u00f6ym\u0259kl\u0259 ba\u015fa ke\u00e7mi\u015f d\u00fcnyan\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda d\u00f6y\u0259n\u0259 \u0259lsiz, s\u00f6y\u0259n\u0259 dilsiz olacaq bir t\u00fcrk mill\u0259ti Nihal Ats\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcn milli f\u0259lak\u0259t m\u0259nb\u0259yi idi.<\/p>\n<p>O bel\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fc. \u00c7\u00fcnki \u00f6mr\u00fc sars\u0131nt\u0131lar, \u0259d\u0259bi v\u0259 siyasi qov\u011falar i\u00e7ind\u0259 ke\u00e7mi\u015f, z\u00fclm\u00fcn h\u0259r \u00fcz\u00fcn\u00fc g\u00f6rm\u00fc\u015f Nihal Ats\u0131z h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l, m\u00fccadil\u0259 v\u0259 sava\u015f adam\u0131yd\u0131. Sava\u015f hissind\u0259n m\u0259hrum olan &#8220;mill\u0259tl\u0259rd\u0259 \u0259xlaqi bir pozulman\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zd\u0259n qa\u00e7mamaqdad\u0131r&#8230; \u0130sve\u00e7d\u0259 k\u00fclt\u00fcr v\u0259 rifah son d\u0259r\u0259c\u0259y\u0259 vard\u0131\u011f\u0131 halda, \u0130sve\u00e7 xalq\u0131n\u0131n \u0259xlaq\u0131ndak\u0131, g\u00fcnd\u0259n-g\u00fcn\u0259 \u00e7oxalan c\u0131rla\u015fma d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fc bir durum almaqdad\u0131r. B\u0259zi bayramlarda isve\u00e7li g\u0259ncl\u0259rin k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 yapd\u0131\u011f\u0131 r\u0259zal\u0259tl\u0259r, m\u0259ml\u0259k\u0259td\u0259 homoseksual d\u0259rn\u0259kl\u0259rin qanunla tan\u0131nmas\u0131&#8230; kimi \u0259caiblikl\u0259r, bu mill\u0259tin bir i\u00e7 s\u0131x\u0131nt\u0131s\u0131, bir m\u0259n\u0259vi \u00e7abalama i\u00e7\u0259risind\u0259 oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir. \u0130sve\u00e7 iki y\u00fcz ild\u0259n b\u0259ri sava\u015fmam\u0131\u015fd\u0131r&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>Nihal Ats\u0131z \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lki turan\u00e7\u0131lardan f\u0259rql\u0259nirdi. Onun \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck Turan\u0131n m\u0259rk\u0259zi, t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcn ilk qayna\u011f\u0131 Az\u0259rbaycan idi. Yaz\u0131rd\u0131 ki, &#8220;Az\u0259rbaycan T\u00fcrkiy\u0259ni quran t\u00fcrkl\u0259rin ilk y\u0131\u011f\u0131naq b\u00f6lg\u0259siydi. Anadolu, \u0130raq v\u0259 Suriya buradan ir\u0259lil\u0259m\u0259kl\u0259 \u0259l\u0259 ke\u00e7irilmi\u015fdi. On \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc y\u00fczild\u0259 Xorasandan Akd\u0259niz\u0259 q\u0259d\u0259r uzanm\u0131\u015f B\u00f6y\u00fck T\u00fcrkiy\u0259ni idar\u0259 ed\u0259n \u0130lhanl\u0131lar\u0131n m\u0259rk\u0259zi b\u00f6lg\u0259si Az\u0259rbaycand\u0131. Y\u0259ni, bir bax\u0131ma T\u00fcrkiy\u0259 bu g\u00fcn q\u0259dim paytaxt\u0131n\u0131 qeyb etmi\u015f bir d\u00f6vl\u0259t kimidir&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>Nihal Ats\u0131za g\u00f6r\u0259, S\u0259f\u0259vi-Osmanl\u0131 m\u00fcharib\u0259si t\u00fcrkl\u0259rin i\u00e7 m\u0259s\u0259l\u0259siydi, milli sava\u015f deyil, qarda\u015f qov\u011fas\u0131yd\u0131. O, eyni zamanda Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini T\u00fcrkiy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259n ay\u0131rm\u0131r, T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tin\u0259 &#8220;Bursa, \u018fdirn\u0259, \u0130stanbul, Ankara \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri ba\u015fk\u0259ntlik yapm\u0131\u015fsa, Az\u0259rbaycan\u0131n \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri d\u0259 bir zamanlar eyni v\u0259zif\u0259ni g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fcr&#8221; deyirdi.<\/p>\n<p>Ats\u0131z, panfarsistl\u0259rinin 1950-ci ill\u0259rd\u0259 \u0130ran m\u0259tbuat\u0131nda Az\u0259rbaycan dili \u0259leyhin\u0259 yazd\u0131qlar\u0131 \u0259silsiz v\u0259 m\u0259krli fikirl\u0259r\u0259 d\u0259 s\u0259rt reaksiya vermi\u015fdi. Bildirirdi ki, Az\u0259rbaycan\u0131n t\u00fcrkl\u00fcy\u00fc &#8220;\u0259c\u0259ml\u0259ri d\u0259 q\u0259rib iddialara s\u00f6vq edir: onlar\u0131n fikrinc\u0259, Elxanl\u0131lar Az\u0259rbaycan\u0131 al\u0131b \u0259c\u0259m olan \u0259halisinin dilin\u0259 iyn\u0259l\u0259r bat\u0131rmaq sur\u0259tiyl\u0259 xalq\u0131 t\u00fcrkc\u0259 dan\u0131\u015fma\u011fa zorlam\u0131\u015flar. Bir mill\u0259tin dilin\u0259 iyn\u0259 bat\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yaban\u00e7\u0131 bir dili k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6yr\u0259n\u0259r\u0259k dan\u0131\u015fma\u011fa ba\u015flamas\u0131n\u0131n ger\u00e7\u0259kl\u0259 ba\u011fda\u015fla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131ndak\u0131 g\u00fcl\u00fcncl\u00fck meydandad\u0131r&#8221;.<\/p>\n<p>\u0130ran m\u0259tbuat\u0131nda Az\u0259rbaycan pant\u00fcrkistl\u0259rinin \u0259leyhin\u0259 d\u0259rc olunan yaz\u0131lara cavab verm\u0259yi d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 borc bilirdi: &#8220;T\u00fcrkl\u0259rin pant\u00fcrkizm \u00fclk\u00fcs\u00fcn\u00fc g\u00fcdm\u0259l\u0259ri bir q\u00fcsursa, iranl\u0131lar\u0131n panaryanizm d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259ri n\u0259dir? Pant\u00fcrkizm ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015f\u0259 bil\u0259n bir \u00fclk\u00fc oldu\u011funu ke\u00e7mi\u015fl\u0259 isbat ed\u0259 bil\u0259c\u0259k durumda oldu\u011fu v\u0259 yaln\u0131z t\u00fcrkl\u0259ri d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcy\u00fc halda fars v\u0259 erm\u0259nil\u0259ri i\u00e7in\u0259 almaq x\u0259yal\u0131ndak\u0131 panaryanizm\u0259 n\u0259 dem\u0259li? H\u0259l\u0259 farslarla erm\u0259nil\u0259rin birl\u0259\u015fm\u0259si \u0259sla ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fm\u0259y\u0259c\u0259k olan bir d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259nin ard\u0131ndak\u0131lar nas\u0131l insanlard\u0131r?&#8221;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>D\u00fcnyas\u0131n\u0131 70 ya\u015f\u0131nda d\u0259yi\u015fs\u0259 d\u0259, Nihal Ats\u0131z\u0131n ulduzu 39 ya\u015f\u0131nda s\u00f6nd\u00fc. 1944-c\u00fc ilin 19 may\u0131nda G\u0259nclik v\u0259 \u0130dman bayram\u0131nda (sonralar Atat\u00fcrk G\u0259nclik v\u0259 Spor bayram\u0131) ke\u00e7iril\u0259n mitinq\u0259 qat\u0131lan Adil\u0259 Ayda &#8220;B\u00f6yl\u0259 idil\u0259r ya\u015fark\u0259n&#8230;&#8221; kitab\u0131nda h\u0259min mitinqi xat\u0131rlayaraq yaz\u0131r: &#8220;Tribunadak\u0131 yerim c\u00fcmhurba\u015fqan\u0131 \u0130sm\u0259t \u0130n\u00f6n\u00fcy\u0259 olduqca yax\u0131nd\u0131&#8230; \u00c7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131na \u00e7atd\u0131\u011f\u0131 zaman i\u00e7imi d\u0259h\u015f\u0259t b\u00fcr\u00fcd\u00fc. Bir t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tinin ba\u015fqan\u0131 bu s\u00f6zl\u0259ri nec\u0259 s\u00f6yl\u0259y\u0259 bil\u0259rdi?.. F\u0259q\u0259t, ba\u015fqa bir \u015fey a\u011fl\u0131ma g\u0259ldi. Bu \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 \u0130n\u00f6n\u00fcn\u00fcn h\u0259yat\u0131nda \u0259b\u0259diyy\u0259n silinm\u0259y\u0259c\u0259k bir l\u0259k\u0259 olaraq qalacaq&#8221;.<\/p>\n<p>\u0130sm\u0259t \u0130n\u00f6n\u00fc h\u0259min mitinqd\u0259 turan\u00e7\u0131l\u0131q dal\u011fas\u0131n\u0131 qabardan insanlar\u0131, &#8220;\u015f\u00fcursuz v\u0259 vicdans\u0131z f\u0259sad\u00e7\u0131lar&#8221; adland\u0131r\u0131r, onlar\u0131 ittiham edirdi. Nihal Ats\u0131z\u0131 \u00f6z\u00fcn\u0259 r\u0259qib g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. H\u0259tta bunu 1944-c\u00fc ild\u0259 Stalin Rusiyas\u0131na xo\u015f g\u0259lm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn turan\u00e7\u0131lara b\u00f6htan ataraq edirdi. \u0130sm\u0259t \u0130n\u00f6n\u00fc inanm\u0131\u015fd\u0131 ki, guya &#8220;Nihal Ats\u0131z Almaniyadan para alaraq h\u00f6kum\u0259ti devirm\u0259k v\u0259 c\u00fcmhurba\u015fqan\u0131 olmaq qay\u0259sind\u0259dir&#8221; v\u0259 s. \u0130n\u00f6n\u00fc Atat\u00fcrk\u00fc anma t\u00f6r\u0259nind\u0259 Nihal Ats\u0131za qar\u015f\u0131 c\u0259bh\u0259 a\u00e7\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>N\u0259 ba\u015f verirdi? \u0130ki il \u0259vv\u0259l, y\u0259ni 1942-ci il avqustun 5-d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin ba\u015f naziri \u015e\u00fckr\u00fc Saraco\u011flu ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q ed\u0259c\u0259yi h\u00f6kum\u0259tin t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u00fcn \u0259saslar\u0131na dayanaca\u011f\u0131n\u0131 b\u0259yan etmi\u015fdi. Nihal Ats\u0131z da o zaman n\u0259\u015fr etdiyi &#8220;Orhun&#8221; d\u0259rgisinin 1944-c\u00fc il aprel say\u0131ndan etibar\u0259n, Saraco\u011fluna bir ne\u00e7\u0259 m\u0259ktub \u00fcnvanlam\u0131\u015f, T\u00fcrkiy\u0259ni i\u00e7\u0259rid\u0259n vuran, t\u00fcrk d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sin\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n olan c\u0259r\u0259yanlar\u0131n \u0259sl mahiyy\u0259tini bir-bir sadalam\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>V\u0259 t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck h\u0259r\u0259kat\u0131na yeni v\u00fcs\u0259t qazand\u0131ran h\u0259min m\u0259ktublar\u0131n ard\u0131ndan T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 turan\u00e7\u0131-irq\u00e7i blok &#8220;if\u015fa&#8221; edilmi\u015fdi (eyn\u0259n, Stalin metodu il\u0259 v\u0259 h\u0259m d\u0259 Stalin\u0259 xo\u015f g\u0259lm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn).<\/p>\n<p>T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck yaln\u0131z bundan sonra \u0259ks-h\u0259ml\u0259y\u0259 ke\u00e7\u0259r\u0259k T\u00fcrkiy\u0259ni silk\u0259l\u0259mi\u015f, T\u00fcrkiy\u0259 yenid\u0259n Atat\u00fcrk d\u00f6n\u0259mind\u0259ki t\u00fcrk ruhuna sahib \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131. M\u0259nc\u0259, bu, bir d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 adam\u0131 olaraq, Nihal Ats\u0131z\u0131n T\u00fcrkiy\u0259 tarixind\u0259 v\u0259 t\u00fcrk mill\u0259ti qar\u015f\u0131s\u0131nda \u0259n b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tidir. Bu tarixi xidm\u0259tin m\u00fcqabilind\u0259 \u0130sm\u0259t \u0130n\u00f6n\u00fc onun h\u0259bsin\u0259 q\u0259rar verdi. Nihal Ats\u0131z V\u0259t\u0259ni, mill\u0259ti sevdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;V\u0259t\u0259n\u0259 x\u0259yan\u0259t&#8221; madd\u0259sil\u0259 h\u0259bs olundu. \u00d6ztunan\u0131n t\u0259birinc\u0259, &#8220;olduqca m\u00fct\u0259vazi, utancaq, insanlardan qa\u00e7an, t\u0259rbiy\u0259li, s\u0259mimi, inc\u0259 bir insan&#8221; olan Ats\u0131z\u00a0 i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259r v\u0259 t\u0259hdidl\u0259r alt\u0131nda istintaq olundu. H\u0259bsxanada yatd\u0131. \u018ffvind\u0259n sonra da \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna q\u0259d\u0259r m\u00fc\u0259llimlik h\u00fcququ yasaqland\u0131.<\/p>\n<p>Nihal Ats\u0131z t\u00fcrk\u00e7\u00fcyd\u00fc v\u0259 t\u00fck\u00e7\u00fcl\u00fcy\u0259 ideologiya kimi bax\u0131rd\u0131. O zaman, Fransa \u00fc\u00e7\u00fcn demokratiya, Rusiya \u00fc\u00e7\u00fcn kommunizm n\u0259 idis\u0259, Nihal Ats\u0131za g\u00f6r\u0259, T\u00fcrkiy\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck d\u0259 o olmal\u0131yd\u0131. H\u0259tta t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u00fcn m\u0259n\u0259vi v\u0259 siyasi izah\u0131n\u0131 da o yaratm\u0131\u015fd\u0131: &#8220;T\u00fcrk\u00e7\u00fc \u0259yyamp\u0259r\u0259st v\u0259 yaltaq ola bilm\u0259z&#8230; \u018fn b\u00f6y\u00fck s\u0259rtliyi d\u0259 n\u0259fsin\u0259 qar\u015f\u0131 g\u00f6st\u0259rir&#8230; H\u0259l\u0259 t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u00fcn m\u00fcq\u0259dd\u0259sat\u0131n\u0131 da\u011f\u0131danlar\u0131 \u0259sla ba\u011f\u0131\u015flamaz v\u0259 bunlar\u0131 ba\u011f\u0131\u015flayanlar\u0131 milli d\u00fc\u015fm\u0259n sayar&#8230;T\u00fcrk\u00e7\u00fc al\u00e7aqk\u00f6n\u00fcll\u00fc (t\u0259v\u0259z\u00f6kar) olma\u011fa m\u0259cburdur. \u00d6z\u00fcn\u00fc g\u00f6z\u0259 soxmaq etdiyinin \u0259v\u0259zini g\u00f6zl\u0259m\u0259k v\u0259 t\u0259qdir olunmaq \u00fc\u00e7\u00fcnd\u00fcr. Halbuki t\u0259qdir g\u00f6zl\u0259m\u0259k bir m\u0259ncillikdir, xudbinlikdir. T\u00fcrk\u00e7\u00fc mill\u0259tin\u0259 bir xidm\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259rk\u0259n, bunu b\u0259y\u0259nilm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn deyil, v\u0259zif\u0259 bildiyi \u00fc\u00e7\u00fcn edir v\u0259 g\u00f6st\u0259rdiyi \u0259n b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tin bel\u0259 ad\u0131-san\u0131 bilinm\u0259d\u0259n \u00f6l\u00fcb m\u0259zars\u0131z yatan \u015f\u0259hidl\u0259rin hizm\u0259ti yan\u0131nda \u00e7ox ki\u00e7ik qalaca\u011f\u0131na inan\u0131r&#8230; T\u00fcrk\u00e7\u00fc, he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz, t\u00fcrkd\u0259n olur. F\u0259q\u0259t, h\u0259r &#8220;t\u00fcrk\u00e7\u00fcy\u0259m&#8221; dey\u0259n t\u00fcrk, t\u00fcrk\u00e7\u00fc deyildir&#8221;.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, Nihal Ats\u0131z turan\u00e7\u0131yd\u0131, t\u00fcrk\u00e7\u00fcyd\u00fc, amma irq\u00e7i deyildi. \u0130rq\u00e7ilik anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 T\u00fcrkiy\u0259nin siyasi leksikonuna 1944-c\u00fc ild\u0259 \u0130sm\u0259t \u0130n\u00f6n\u00fc daxil etdi v\u0259 bu, Nihal Ats\u0131z\u0131n soy anlay\u0131\u015f\u0131na \u0130sm\u0259t \u0130n\u00f6n\u00fcn\u00fcn verdiyi yanl\u0131\u015f t\u0259fsir idi&#8230; 1944-c\u00fc ild\u0259 bel\u0259 bir ittihamla yar\u011f\u0131lanmaq hitlerizmd\u0259 su\u00e7lan\u0131lmaq m\u0259nas\u0131na g\u0259lirdi. Ats\u0131z nec\u0259 irq\u00e7i ola bil\u0259rdi ki, onun ilk sava\u015f h\u0259d\u0259fl\u0259rind\u0259n biri irq\u00e7iliyin, nasizmin qurucusu Mussolini olmu\u015fdu? A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 misralar onun Mussoliniy\u0259 \u00fcnvanlad\u0131\u011f\u0131 &#8220;D\u0259v\u0259tiyy\u0259&#8221; \u015feirind\u0259ndir:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>Duydum ki, yelk\u0259nl\u0259ri edib d\u0259 fora,<\/em><\/p>\n<p><em>G\u0259l\u0259c\u0259kmi\u015f ordular\u0131n ya\u015f\u0131l Bosfora.<\/em><\/p>\n<p><em>Buyursunlar&#8230; Bizim \u00fc\u00e7\u00fcn sava\u015f d\u00fcy\u00fcnd\u00fcr,<\/em><\/p>\n<p><em>Din \u0259r\u0259bin, h\u00fcquq sizin, h\u0259rb t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcnd\u00fcr.<\/em><\/p>\n<p><em>Aclar nas\u0131l bir ist\u0259kl\u0259 qo\u015farsa a\u015fa,<\/em><\/p>\n<p><em>T\u00fcrk \u0259ri d\u0259 b\u00f6yl\u0259 ged\u0259r qanl\u0131 sava\u015fa.<\/em><\/p>\n<p><em>&#8230;\u00c7a\u011fr\u0131 b\u0259yl\u0259 Tu\u011frul b\u0259yin qurdu\u011fu d\u00f6vl\u0259t<\/em><\/p>\n<p><em>\u0130taliyal\u0131 m\u0259l\u0259zl\u0259rd\u0259n \u00fcst\u00fcnd\u00fcr, \u0259lb\u0259t.<\/em><\/p>\n<p><em>&#8230;Diril\u0259r\u0259k ba\u015f\u0131n\u0131za ke\u00e7s\u0259 d\u0259 Sezar,<\/em><\/p>\n<p><em>Yen\u0259 olur Anadolu siz\u0259 bir m\u0259zar.<\/em><\/p>\n<p><em>&#8230;Tan\u0131yoruz Attiladan b\u0259ri German\u0131,<\/em><\/p>\n<p><em>Farkl\u0131m\u0131d\u0131r Prusyal\u0131, yaxud Erm\u0259ni?<\/em><\/p>\n<p><em>&#8230;G\u0259r\u00e7i bu g\u00fcn \u0259skisind\u0259n daha \u00e7ox diks\u0259n.<\/em><\/p>\n<p><em>F\u0259q\u0259t, yen\u0259 biz osmanl\u0131, s\u0259n venediks\u0259n!<\/em><\/p>\n<p><em>&#8230;\u0130nsan o\u011flu umudlarla a\u015f\u0131b-da\u015fmal\u0131,<\/em><\/p>\n<p><em>Aryalarla Turanl\u0131lar qar\u015f\u0131la\u015fmal\u0131!<\/em><\/p>\n<p><em>&#8230;Bizim yan\u0131q F\u00fczulimiz \u0259ngin bir d\u0259niz,<\/em><\/p>\n<p><em>Qar\u015f\u0131s\u0131nda bir g\u00f6l qal\u0131r sizin Danteniz.<\/em><\/p>\n<p><em>Bizl\u0259r ulu bir \u00e7inar\u0131z, sizl\u0259r sarma\u015f\u0131q!<\/em><\/p>\n<p><em>Generallar Pa\u015falarla atamaz a\u015f\u0131q!..<\/em><\/p>\n<p><em>&#8230;\u0130rqinizi he\u00e7\u0259 sayd\u0131 H\u0259zr\u0259ti Fateh,<\/em><\/p>\n<p><em>Bir az daha ya\u015fasayd\u0131 H\u0259zr\u0259ti Fateh<\/em><\/p>\n<p><em>N\u0259 Venedik qalacaqd\u0131, n\u0259 Floransa&#8230;<\/em><\/p>\n<p><em>&#8220;Xo\u015f g\u0259ldiniz&#8221; dey\u0259c\u0259kdi biz\u0259 Fransa!<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1940-c\u0131 ild\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n torpaq ist\u0259y\u0259n Mussoliniy\u0259 verdiyi bu cavabdan d\u00f6rd il sonra, dediyim kimi, ona irq\u00e7ilik dam\u011fas\u0131n\u0131 vurub, h\u0259yat\u0131n\u0131n qalan hiss\u0259sini z\u0259h\u0259r\u0259 d\u00f6nd\u0259rdil\u0259r.\u00a0 Amma Ats\u0131z m\u0259fkur\u0259sin\u0259 sona q\u0259d\u0259r sadiq qald\u0131. H\u0259tta \u00f6mr\u00fcn\u00fcn lap ax\u0131r\u0131nda son \u015feirini d\u0259 t\u00fcrk bayra\u011f\u0131na, daha do\u011frusu, bayraqla\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 t\u00fcrk \u00fclk\u00fcs\u00fcn\u0259 h\u0259sr edib d\u00fcnyadan k\u00f6\u00e7d\u00fc:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>T\u00fcrk duy\u011fusu h\u0259r t\u00fcrk\u00e7\u00fcy\u0259 \u0259n dadl\u0131 k\u0131m\u0131zd\u0131r,<\/em><\/p>\n<p><em>T\u00fcrk \u00fclk\u00fcs\u00fc candan da \u0259ziz bayra\u011f\u0131m\u0131zd\u0131r.<\/em><\/p>\n<p><em>Bayraq ki, onun k\u00f6lg\u0259si Bozqurdlar\u0131 toplar,<\/em><\/p>\n<p><em>Bayraq ki, b\u00fct\u00fcn qeyb edil\u0259n yurdlar\u0131 toplar.<\/em><\/p>\n<p><em>Hardan g\u0259liyor? Tanr\u0131kutun ordular\u0131ndan!<\/em><\/p>\n<p><em>Lakin biz\u0259 bir beyt oxuyur qutlu yar\u0131ndan.<\/em><\/p>\n<p><em>Z\u0259rb\u0259yl\u0259 k\u00f6n\u00fcll\u0259rd\u0259 yatan \u00fclk\u00fc silinm\u0259z!<\/em><\/p>\n<p><em>Ats\u0131z yer\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259kl\u0259 bu bayraq yer\u0259 enm\u0259z.<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1944-c\u00fc ild\u0259n sonra otuz il iqtisadi sars\u0131nt\u0131lar i\u00e7ind\u0259 \u00f6m\u00fcr s\u00fcrd\u00fc&#8230; Amma m\u0259fkur\u0259sind\u0259n d\u00f6nm\u0259di. D\u00f6vl\u0259t i\u015fl\u0259rind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmaq ona yasaq edils\u0259 d\u0259, &#8220;s\u0259rt z\u0259rb\u0259l\u0259rl\u0259 y\u0131pranan \u0259l\u0259mli v\u0259 \u00fcmidsiz&#8221; (Banarl\u0131) \u00f6mr\u00fcnd\u0259 t\u00fcrk birliyi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sini daim ayaqda tutacaq \u0259s\u0259rl\u0259r yaratd\u0131. Adil\u0259 Ayda yuxar\u0131da xat\u0131rlatd\u0131\u011f\u0131m kitab\u0131nda yaz\u0131rd\u0131 ki: &#8220;1975-ci ild\u0259&#8230; K\u00f6\u00e7d\u00fcy\u00fc Bostani\u00e7id\u0259ki evi Ats\u0131z\u0131n ba\u015f\u0131na b\u0259la olmu\u015fdu. D\u0259rdl\u0259r, probleml\u0259r aras\u0131nda bunal\u0131rk\u0259n, yaln\u0131z, yapayaln\u0131zd\u0131. Bir ne\u00e7\u0259 il \u00f6nc\u0259 onu t\u0259rk edib Almaniyaya yerl\u0259\u015f\u0259n xan\u0131m\u0131ndan bo\u015fanmas\u0131 o il i\u00e7ind\u0259 sonuclanm\u0131\u015fd\u0131. O\u011fullar\u0131ndan da v\u0259fa v\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131q g\u00f6rm\u00fcrd\u00fc&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>11 dekabr 1975-ci ild\u0259 el\u0259 h\u0259min ruh hal\u0131yla da, \u0130brahim Kafeso\u011flunun s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 des\u0259k, &#8220;t\u00fcrk milliyy\u0259t\u00e7iliyinin fikir v\u0259 \u0259xlaq c\u0259bh\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259rin bir bo\u015fluq buraxaraq&#8221; d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fdi:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>Tanr\u0131 da\u011f\u0131 Tanr\u0131lar, Tanr\u0131la\u015fanlar da\u011f\u0131,<\/em><\/p>\n<p><em>Orda on \u00fc\u00e7 \u0259srdir bizi bir g\u00f6zl\u0259y\u0259n var.<\/em><\/p>\n<p><em>Sava\u015f t\u00fcrk\u00fcl\u0259riyl\u0259 ayl\u0131-q\u0131z\u0131l bayra\u011f\u0131,<\/em><\/p>\n<p><em>K\u0259f\u0259nsiz \u00f6l\u00fcl\u0259rin ruhunu \u00f6zl\u0259y\u0259n var&#8230;<\/em><\/p>\n<p><em>Ulu Tanr\u0131! Gur \u015ead\u0131n yenilm\u0259y\u0259n ruhunu<\/em><\/p>\n<p><em>Uca Tanr\u0131 Da\u011f\u0131nda bir az daha bar\u0131nd\u0131r.<\/em><\/p>\n<p><em>G\u0259l\u0259c\u0259yiz yak\u0131nda&#8230; Yar\u0131n b\u00fct\u00fcn oralar<\/em><\/p>\n<p><em>D\u0259mir bil\u0259kl\u0259rd\u0259ki \u00e7elik q\u0131l\u0131nclar\u0131nd\u0131r.<\/em><\/p>\n<p><em>O sarayda bulunca tanr\u0131la\u015fan \u0259rl\u0259ri<\/em><\/p>\n<p><em>Art\u0131q g\u00f6z\u00fcm arxaya bir daha d\u00f6nm\u0259y\u0259c\u0259k.<\/em><\/p>\n<p><em>H\u0259psi sussa da, Gur \u015ead uzadaraq \u0259lini:<\/em><\/p>\n<p><em>&#8220;Xo\u015f g\u0259ldin, o\u011flum Ats\u0131z, kutlu olsun!&#8221; &#8211; dey\u0259c\u0259k.<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1989-cu ild\u0259 Nihal Ats\u0131z bar\u0259d\u0259 &#8220;Qeyb\u0259 v\u0259 sevgiy\u0259 \u00e7\u0259kil\u0259n t\u00fcrkl\u0259r&#8221; adl\u0131 bir m\u0259qal\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131m. O zaman Nihal Ats\u0131z\u0131n m\u0259fkur\u0259si &#8211; Turan bir x\u0259yal \u0259s\u0259riydi. \u0130ndi ideallar, az qala, ger\u00e7\u0259k olub&#8230; Turan\u0131n bir add\u0131ml\u0131\u011f\u0131nday\u0131q. \u0130kinci Qaraba\u011f sava\u015f\u0131ndan sonra q\u0259l\u0259b\u0259mizl\u0259 ba\u011fl\u0131 duy\u011fular\u0131m\u0131 &#8220;Z\u0259f\u0259r parad\u0131 v\u0259 Nihal Ats\u0131z&#8221; adl\u0131 yaz\u0131mda ifad\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131m. &#8220;T\u00fcrk \u00fclk\u00fcs\u00fc candan da \u0259ziz bayra\u011f\u0131m\u0131zd\u0131r&#8221; is\u0259\u00a0 bu g\u00fcn\u00fcn yaz\u0131s\u0131d\u0131r. Nihal Ats\u0131z ay-ulduzlu bayra\u011f\u0131 Turana s\u0259sl\u0259yir&#8230; &#8220;Bayraq ki, onun k\u00f6lg\u0259si Bozqurdlar\u0131 toplar, \/ Bayraq ki, b\u00fct\u00fcn qeyb edil\u0259n yurdlar\u0131 toplar&#8221;.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><em>22 avqust 2024<\/em><\/strong><\/p>\n<p>M\u0259nb\u0259: \u018fd\u0259biyyat q\u0259zeti<\/p>\n<\/div>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"20249\">Yaz\u0131ya 17 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u018fd\u0259biyyat\u0131n s\u0131rf estetika hadis\u0259si oldu\u011funu iddia ed\u0259nl\u0259r, onun m\u0259fkur\u0259vi t\u0259r\u0259fini xo\u015f g\u00f6rm\u0259y\u0259nl\u0259r d\u00f6n\u00fcb Nihal Ats\u0131z\u0131n yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na baxs\u0131n. Milli m\u0259fkur\u0259 poeziyan\u0131n estetikas\u0131 il\u0259 yaln\u0131z b\u00f6y\u00fck \u015fairin q\u0259l\u0259mind\u0259 bu \u015f\u0259kild\u0259 qaynay\u0131b-qar\u0131\u015fa bil\u0259r. 1931-ci ild\u0259 &#8220;Q\u0259hr\u0259manl\u0131q&#8221; v\u0259 &#8220;Q\u0259hr\u0259manlar\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc&#8221; kimi idealist ruhlu \u015feirl\u0259r yazan b\u00f6y\u00fck \u015fairin is\u0259 c\u0259mi 26 ya\u015f\u0131 vard\u0131. &nbsp; Q\u0259hr\u0259manl\u0131q n\u0259 yaln\u0131z bir y\u00fcks\u0259li\u015f dem\u0259kdir, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":20250,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[17,3,21],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20249"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=20249"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20249\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20251,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20249\/revisions\/20251"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/20250"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=20249"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=20249"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=20249"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}