{"id":20291,"date":"2024-09-29T14:51:35","date_gmt":"2024-09-29T10:51:35","guid":{"rendered":"https:\/\/kultur.az\/?p=20291"},"modified":"2024-09-29T14:51:35","modified_gmt":"2024-09-29T10:51:35","slug":"%c9%99hm%c9%99d-b%c9%99y-agaoglu-yaradiciliginda-%c9%99d%c9%99bi-t%c9%99nqid-m%c9%99s%c9%99l%c9%99l%c9%99ri-atakisiyeva-h%c9%99c%c9%99r-yazir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=20291","title":{"rendered":"\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u0259d\u0259bi t\u0259nqid m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri  &#8211; Ataki\u015fiyeva H\u0259c\u0259r yaz\u0131r&#8230;"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/\u0259hm\u0259d-b\u0259y.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter size-full wp-image-20292\" src=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/\u0259hm\u0259d-b\u0259y.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"168\" \/><\/a>\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu XIX \u0259srin sonu v\u0259 XX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n d\u00f6vrd\u0259 formala\u015fm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan ictimai-siyasi fikrini formala\u015fd\u0131ran b\u00f6y\u00fck m\u00fct\u0259f\u0259kkirl\u0259rd\u0259n biri olmu\u015fdur. H\u0259rt\u0259r\u0259fli d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 sahib olan \u018f. A\u011fao\u011flu Az\u0259rbaycan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ictimai-siyasi tarixind\u0259 d\u0259 x\u00fcsusi yeri olan d\u00f6vl\u0259t xadimi kimi bilinir. O, \u00e7oxc\u0259h\u0259tli v\u0259 z\u0259ngin yarad\u0131c\u0131l\u0131q yolu ke\u00e7mi\u015f \u0259dib, filosof, ictimai xadim, m\u00fcbariz\u0259sind\u0259n d\u00f6nm\u0259z inqilab\u00e7\u0131, siyas\u0259tc\u0327i, jurnalist, pedaqoq, h\u00fcquq\u015f\u00fcnas, \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnas alim, yaz\u0131c\u0327\u0131, tu\u0308rkoloq, q\u0259l\u0259mi k\u0259skin t\u0259nqid\u00e7i, \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas olmu\u015fdur. G\u00f6rk\u0259mli yaz\u0131\u00e7\u0131 qiym\u0259tli \u0259d\u0259bi-elmi irsi il\u0259 XX \u0259srd\u0259 Az\u0259rbaycan m\u00fchacir\u0259t \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n, h\u0259m\u00e7inin, \u0259d\u0259bi-b\u0259dii v\u0259 elmi n\u0259z\u0259ri fikrinin inki\u015faf\u0131nda x\u00fcsusi rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fd\u0259bi t\u0259nqid d\u0259 bir janr kimi \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck v\u0259 m\u00fch\u00fcm sah\u0259sini t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 \u0259d\u0259bi t\u0259nqid m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri onu maraqland\u0131ran probleml\u0259rd\u0259n olmu\u015fdur. \u018fhm\u0259d b\u0259y Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131ndan ba\u015flayaraq \u0259d\u0259biyyat\u0131n bir \u00e7ox janrlar\u0131n\u0131, d\u00fcnya \u0259d\u0259biyyat\u0131 klassikl\u0259rinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259hlil etmi\u015f, yeri g\u0259ldikd\u0259 janrlar v\u0259 ya yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259ri aras\u0131nda paralell\u0259r aparm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131, t\u0259nqidi, dini d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn formala\u015fmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259r bug\u00fcn d\u0259 aktuald\u0131r v\u0259 d\u0259y\u0259rlidir. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu \u0259d\u0259biyyat\u0131n \u0259n q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq t\u0259dqiqi v\u0259 t\u0259bli\u011fi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015fdur. Yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 \u0259d\u0259bi-t\u0259nqidi m\u0259qal\u0259 v\u0259 elmi \u0259s\u0259rl\u0259rin t\u0259hlill\u0259ri olduqca qiym\u0259tlidir.<\/p>\n<p>D\u00f6vr\u00fcn\u00fcn \u0259n m\u00fch\u00fcm ictimai-siyasi, \u0259d\u0259bi-m\u0259d\u0259ni hadis\u0259 v\u0259 probleml\u0259ri, Az\u0259rbaycan v\u0259 d\u00fcnya \u0259d\u0259biyyat\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f \u0259s\u0259rl\u0259r, h\u0259m\u00e7inin \u0259dibin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u0259 yaz\u0131lan \u0259s\u0259rl\u0259r onun elmi v\u0259 \u0259d\u0259bi-t\u0259nqidi \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259, m\u0259qal\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 yer tapm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u00a0d\u0259y\u0259rli m\u0259x\u0259zl\u0259rd\u0259n olan \u0259d\u0259bi-t\u0259nqidi irsin Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixind\u0259 oynad\u0131\u011f\u0131 yeri v\u0259 rolu m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259kd\u0259n ibar\u0259tdir. \u018f.A\u011fao\u011flunun m\u0259qal\u0259, m\u0259ruz\u0259, \u015f\u0259rh, icmal, m\u0259ktub v\u0259 s. janrlarda q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 \u0259d\u0259bi-t\u0259nqidi x\u0259zin\u0259sini ara\u015fd\u0131raraq onlar\u0131n s\u0259n\u0259tkarl\u0131q x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnaslar\u0131n daim diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259 olmu\u015fdur. \u018fhm\u0259d b\u0259yin \u201cKaspi\u201d, \u201cH\u0259yat\u201d, \u201c\u0130r\u015fad\u201d, \u201cT\u0259r\u0259qqi\u201d kimi m\u0259tbu orqanlar\u0131nda \u00e7ap edil\u0259n \u0259s\u0259rl\u0259rinin \u0259d\u0259biyyat tarixinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259 m\u00fcst\u0259sna rolu olmu\u015fdur. \u018fdibin d\u00fcnya dinl\u0259rin\u0259 m\u00fcnasib\u0259tini v\u0259 dini d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc onun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 kulturoloji fikir tariximizi m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259kl\u0259 nail olmaq olar. \u018fdibin \u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda tez-tez\u00a0 m\u00fcraci\u0259t etdiyi\u00a0 tarixi-m\u00fcqayis\u0259li metod t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n onun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259 \u0259n \u00e7ox istifad\u0259 olunan metoddur. A\u011fao\u011flu irsi d\u0259rind\u0259n ara\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, \u0259lyazmalar\u0131na m\u00fcraci\u0259t olunmu\u015f, \u0259d\u0259bi t\u0259nqidl\u0259 ba\u011fl\u0131 yaz\u0131lar\u0131 m\u00fcqayis\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259dqiq edilmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda A\u011fao\u011flu yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259dqiq edilm\u0259si\u00a0 daim vacib m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n olmu\u015fdur. Onun \u0259d\u0259bi t\u0259nqidl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri ara\u015fd\u0131rmas\u0131, o d\u00f6vr tariximiz, h\u0259yat\u0131m\u0131zla ba\u011fl\u0131 m\u00fch\u00fcm faktlar\u0131n ortaya qoyulmas\u0131 dem\u0259kdir. \u018fdibin \u0259s\u0259rl\u0259rinin vasit\u0259sil\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n hans\u0131 m\u0259hrumiyy\u0259tl\u0259rl\u0259, probleml\u0259rl\u0259 \u00fczl\u0259\u015fib, onlarla m\u00fcbariz\u0259\u00a0 apar\u0131b bu g\u00fcn\u0259 g\u0259ldiyinin \u015fahidi ola bil\u0259rik. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda dini d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 kulturoloji d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259si olduqca aktual bir m\u00f6vzudur. Bel\u0259 ki, m\u00fc\u0259llifin m\u00f6vqeyinin \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131qda geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f bir konsepsiya yarada bilm\u0259sini onun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na \u0259saslanaraq, ara\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bu m\u0259s\u0259l\u0259ni bilm\u0259k olduqca vacibdir. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun dini d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc v\u0259 kulturoloji d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini onun yazm\u0131\u015f oldu\u011fu n\u0259sr \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 a\u00e7\u0131q bir \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6rm\u0259k olur. \u018fhm\u0259d b\u0259yin \u0259s\u0259rl\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 \u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc v\u0259 kulturoloji d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259ri tarixi hadis\u0259l\u0259r v\u0259 probleml\u0259r bax\u0131m\u0131ndan da \u00e7ox d\u0259y\u0259rlidir. \u018fhm\u0259d b\u0259y \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 tarixi hadis\u0259l\u0259ri, s\u0259n\u0259dl\u0259ri, tarixi g\u0259r\u00e7\u0259klikl\u0259ri t\u0259hrif etm\u0259d\u0259n tarixd\u0259 qalan hadis\u0259l\u0259r\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus bir \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6z m\u00f6vqeyini bildirmi\u015fdir. Bu m\u00f6vqe biz\u0259 onun dini d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc v\u0259 kulturoloji d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini meydana \u00e7\u0131xarmaqda \u00e7ox k\u00f6m\u0259k olur. \u0130slamda qad\u0131na veril\u0259n d\u0259y\u0259rl\u0259rin \u0259d\u0259biyyatdak\u0131 \u0259h\u0259miyy\u0259ti, tarixi spesifik x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri \u018fhm\u0259d b\u0259yin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan g\u0259tiril\u0259n n\u00fcmun\u0259l\u0259r vasit\u0259sil\u0259 sisteml\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. \u018fhm\u0259d b\u0259yin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir qismi uzaq tarixi ke\u00e7mi\u015fin, bir qismi is\u0259 yax\u0131n tarixi ke\u00e7mi\u015fin n\u00fcmun\u0259l\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdirir. \u018fdibin \u0259s\u0259rl\u0259rini b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 tarixi \u0259s\u0259rl\u0259r kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259k d\u00fczg\u00fcn deyildir. Lakin \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun dini d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc v\u0259 kulturoloji d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259kd\u0259 bu tarixi vacib amill\u0259rin \u00e7ox b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tl\u0259ri olmu\u015fdur. \u0130slamda qad\u0131na veril\u0259n d\u0259y\u0259rl\u0259rin \u018fhm\u0259d b\u0259yin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda bitkin bir \u015f\u0259kild\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259si \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. Bununla yana\u015f\u0131, \u0130slamdan \u00f6nc\u0259ki d\u00f6vrd\u0259 v\u0259 \u0130slamda qad\u0131nlar\u0131n h\u00fcquq v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259ri, eyni zamanda ki\u015finin qad\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 v\u0259zif\u0259l\u0259r \u018fhm\u0259d b\u0259yin \u201cI\u0307slama go\u0308r\u0259 v\u0259 islamiyy\u0259td\u0259 qad\u0131n\u201d \u0259s\u0259ri \u0259sas\u0131nda sisteml\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. \u018fdib bu m\u00f6vzunu d\u00f6vr\u00fcn ziddiyy\u0259tli probleml\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, \u00f6z d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini ke\u00e7mi\u015f tarixi hadis\u0259l\u0259rin timsal\u0131nda oxucuya \u00e7atd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fhm\u0259d b\u0259y \u201cI\u0307slama go\u0308r\u0259 v\u0259 islamiyy\u0259td\u0259 qad\u0131n\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 ya\u015famaq h\u00fcququ, c\u0259miyy\u0259td\u0259 i\u015ftirak etm\u0259k h\u00fcququ, ayr\u0131se\u00e7kiliy\u0259 m\u0259ruz qalmamaq h\u00fcququ, se\u00e7m\u0259k v\u0259 se\u00e7ilm\u0259k h\u00fcququ, t\u0259hsil h\u00fcququ, iqtisadi m\u00fcst\u0259qillik h\u00fcququ, x\u0259rcl\u0259rini t\u0259l\u0259b etm\u0259k h\u00fcququ, nikahda s\u0259rb\u0259stlik h\u00fcququ, miras h\u00fcququ, eyni haqq v\u0259 c\u0259zan\u0131n verilm\u0259si kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r ara\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 vasit\u0259sil\u0259 onun kulturoloji fikirl\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n Q\u0259rb m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 meyill\u0259nm\u0259sin\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verdiyini a\u00e7\u0131q bir \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6r\u00fcr\u00fck. \u018f.A\u011fao\u011flu yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda m\u0259d\u0259niyy\u0259t vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcnyada q\u0259l\u0259b\u0259 qazanma\u011f\u0131n m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc fikrini d\u0259st\u0259kl\u0259mi\u015fdir. \u015e\u0259rq m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin v\u0259 Budda-Brahma m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya hakim olan Q\u0259rb m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 m\u0259\u011flub oldu\u011fu fikrind\u0259 olmu\u015fdur. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, \u018f.A\u011fao\u011flunun Az\u0259rbaycan kulturoloji fikir tarixind\u0259ki yeri dan\u0131lmazd\u0131r. \u018f.A\u011fao\u011flunun d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 kulturoloji fikri d\u00f6vr\u00fcn ziddiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq, m\u00fcr\u0259kk\u0259bdir. O, m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 maarif anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131n ayr\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 vur\u011fulay\u0131rd\u0131 v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259ti \u201cYax\u015f\u0131lar\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdir\u201d prinsipind\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun d\u00fcnya dinl\u0259rin\u0259 mu\u0308nasib\u0259tin\u0259 tam ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirilmi\u015fdir. \u018fhm\u0259d b\u0259yin d\u00fcnya dinl\u0259rin\u0259 \u00f6z yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda obyektiv m\u00fcnasib\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259si, yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda bu tarazl\u0131\u011f\u0131 qoruyub saxlaya bilm\u0259si onun \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n g\u0259tiril\u0259n faktlar vasit\u0259sil\u0259 \u0259sasland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu\u00a0 \u0259s\u0259rl\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 \u0130slam v\u0259 Xristianl\u0131\u011f\u0131 m\u00fcqayis\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259hlil etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 vasit\u0259sil\u0259 onun kulturoloji fikirl\u0259rind\u0259 Q\u0259rb m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 bu q\u0259d\u0259r \u00e7ox meyilli olmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bini ayd\u0131n bir \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6r\u00fcr\u00fck. O bu fikird\u0259 idi, \u00e7\u00fcnki Q\u0259rb m\u0259d\u0259niyy\u0259tini qalib m\u0259d\u0259niyy\u0259t hesab edirdi. \u018fdib Q\u0259rb m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin ba\u015fqa m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259 qazanmas\u0131n\u0131 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck yaz\u0131\u00e7\u0131 istedad\u0131 v\u0259 m\u0259har\u0259ti il\u0259 oxucuya \u00e7atd\u0131rma\u011f\u0131 bacar\u0131rd\u0131. \u0130slamda qad\u0131na veril\u0259n d\u0259y\u0259rl\u0259rin \u018fhm\u0259d b\u0259yin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u00f6z \u0259ksini tapmas\u0131 vasit\u0259sil\u0259 onun qad\u0131nlara, onlar\u0131n h\u00fcquq v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 fikirl\u0259ri v\u0259 h\u0259ssasl\u0131\u011f\u0131 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r. \u018fhm\u0259d b\u0259yin \u201cI\u0307slama go\u0308r\u0259 v\u0259 islamiyy\u0259td\u0259 qad\u0131n\u201d \u0259s\u0259ri onun qad\u0131nlara qar\u015f\u0131 olan fikrinin sisteml\u0259\u015fdirilmi\u015f yekun n\u0259tic\u0259sidir. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun d\u00fcnya dinl\u0259rin\u0259 mu\u0308nasib\u0259tini t\u0259hlil ed\u0259r\u0259k bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259linir ki, \u018fhm\u0259d b\u0259yin d\u00fcnya dinl\u0259rin\u0259 m\u00fcnasib\u0259ti tamamil\u0259 obyektivdir. O bu fikirl\u0259rind\u0259 d\u0259 tarazl\u0131\u011f\u0131 qoruyub saxlama\u011fa nail ola bilmi\u015fdir. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu ist\u0259r \u0130slam dini olsun, ist\u0259rs\u0259 d\u0259, Xristian dini o, saf v\u0259 t\u0259miz fikr\u0259, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259y\u0259 sahib ola bilm\u0259yin insan \u00fc\u00e7\u00fcn vacib olmas\u0131 fikrind\u0259 idi. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u0259d\u0259biyyat probleml\u0259ri m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259d\u0259 \u00e7ox geni\u015f yer verilmi\u015fdir. \u018fdib haqq\u0131nda yaz\u0131lan \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259 onun Q\u0259rb \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131 \u00f6z yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda t\u0259hlil etm\u0259si, d\u00fcnya klassikl\u0259rinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259ri \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. \u018fhm\u0259d b\u0259y yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck bir qismini Q\u0259rb \u0259dibl\u0259rinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na h\u0259sr etmi\u015fdir. Onun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Q\u0259rb \u0259dibl\u0259rini t\u0259hlil etm\u0259si v\u0259 g\u0259ldiyi n\u0259tic\u0259 \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n g\u0259tiril\u0259n vacib \u00fcns\u00fcrl\u0259r il\u0259 s\u00fcbut olunur. \u018fhm\u0259d b\u0259yin Q\u0259rb meyilli olmas\u0131 v\u0259 Q\u0259rbd\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131n g\u00fcc\u00fc haqq\u0131ndak\u0131 ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 t\u0259dqiq olunmu\u015fdur. M\u00fc\u0259llifin tarixi real \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri v\u0259 onlar\u0131n yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fcmumil\u0259\u015fdirm\u0259 vasit\u0259sil\u0259 \u00f6z yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda t\u0259dqiqata c\u0259lb etm\u0259si v\u0259 d\u00fcnya klassikl\u0259rinin yarad\u0131c\u0131l\u0131q x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 h\u0259m tarixi, h\u0259m d\u0259 qeyri-tarixi c\u0259h\u0259td\u0259n yana\u015fmaq \u018fhm\u0259d b\u0259yin q\u0259l\u0259mi \u00fc\u00e7\u00fcn xarakterik idi. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun Q\u0259rb \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n h\u0259r d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fcn aktual ola bil\u0259c\u0259k istedadl\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin v\u0259 orijinal, z\u0259ngin \u0259s\u0259rl\u0259rinin oldu\u011funu bildirirdi. \u018fhm\u0259d b\u0259y Q\u0259rb \u0259dibl\u0259ri olan Lavellenin, Edel de Merilinin, E.Renan\u0131n, F.Mi\u015felinin, \u015eekspirin, Volterin, Leybnitsinin, Dantenin yarad\u0131c\u0131l\u0131qlar\u0131na x\u00fcsusi bir diqq\u0259tl\u0259 yana\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Onlar\u0131n m\u00fc\u0259llifliyini b\u00f6y\u00fck b\u0259\u015f\u0259ri ideyalar u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparma\u011fa layiq kimi qiym\u0259tl\u0259ndirmi\u015fdir. \u018fhm\u0259d b\u0259y rus \u0259dibl\u0259ri olan Tolstoy, Dostoyevski, Qorki kimil\u0259rin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ideya bax\u0131x\u0131mdan \u0259n \u00fcst s\u0259viyy\u0259d\u0259 olan kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirirdi. Pu\u015fkinin, Qorkinin, Lermontovun, Qoqolun, Dobrolyubovun, Turgenevin, Tolstoyun rus \u0259d\u0259biyyat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn etdikl\u0259rini \u00e7ox qiym\u0259tli hesab edirdi. \u018fhm\u0259d b\u0259y Pu\u015fkini Rusiyan\u0131 oldu\u011fu kimi t\u0259svir etdiyin\u0259, h\u0259yat\u0131 v\u0259 m\u00fchiti b\u00fct\u00fcn ger\u00e7\u0259kliyi il\u0259 t\u0259svir etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 alq\u0131\u015flay\u0131rd\u0131. Onun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n se\u00e7ilmi\u015f c\u00fcml\u0259l\u0259r il\u0259 z\u0259ngin oldu\u011fu n\u0259tic\u0259sin\u0259 g\u0259lirdi. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu bu fikird\u0259 idi ki, Lermontov, Qoqol, Turgenev bel\u0259 t\u0259bi\u0259t t\u0259svirl\u0259ri yaratmaqda mahirdirl\u0259r. O yaz\u0131rd\u0131 ki, Lermontov, Pu\u015fkin, Tolstoy Qafqaz\u0131n, Kr\u0131m\u0131n b\u0259dii dill\u0259 t\u0259svirini oxucunun g\u00f6zl\u0259ri qar\u015f\u0131s\u0131nda el\u0259 canland\u0131r\u0131rd\u0131lar ki, he\u00e7 vaxt Qafqazda v\u0259 Kr\u0131mda olmayan oxucu bel\u0259 Qafqaziyan\u0131n s\u0259malar\u0131n\u0131, Qafqaz da\u011flar\u0131n\u0131n uca zirv\u0259l\u0259rini, Kr\u0131m\u0131n sahill\u0259rini gedib \u00f6z g\u00f6zl\u0259ri il\u0259 g\u00f6rm\u00fc\u015f kimi olurdu. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun \u015eekspir, Milton, Lokk, Spenser, Gete, \u015eiller, Kant, Hegel, Molyer, Volter, Jan Jak Russo, Viktor H\u00fcqo, Dante, Makfavell, Bruno, Pu\u015fkin, Lermontov, Tolstoy v\u0259 s. kimi \u0259dibl\u0259r haqq\u0131ndak\u0131 fikirl\u0259ri onun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan g\u0259tiril\u0259n n\u00fcmun\u0259l\u0259r il\u0259 \u0259sasland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u018f.A\u011fao\u011flunun \u015e\u0259rq \u0259d\u0259biyyat\u0131na m\u00fcnasib\u0259tini \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 rast g\u0259lin\u0259n n\u00fcmun\u0259l\u0259r il\u0259 \u0259sasland\u0131r\u0131l\u0131b v\u0259 izah olunmu\u015fdur. Onun \u015e\u0259rq klassikl\u0259ri olan N.Tusi, \u015e.S\u0259di, Hafiz, M.C.Rumi, Siseron, Platon, Nizami, F\u00fczuli haqq\u0131ndak\u0131 fikirl\u0259ri geni\u015f bir \u015f\u0259kild\u0259 d\u00f6vr\u00fc ab-havan\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, m\u00fc\u0259llifin m\u00f6vqeyin\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirilmi\u015fdir. \u018fhm\u0259d b\u0259yin Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri olan \u018fbd\u00fcrr\u0259him b\u0259y Haqverdiyev, N\u0259c\u0259f b\u0259y V\u0259zirov, Qas\u0131m b\u0259y Zakir, Seyid \u018fzim \u015eirvani, Mirz\u0259 \u018fl\u0259kb\u0259r Sabir kimi \u0259dibl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 fikirl\u0259ri \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015f v\u0259 \u0259dibin fikirl\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u018f.A\u011fao\u011flunun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda d\u00fcnya klassikl\u0259rin\u0259 ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 diqq\u0259t d\u00f6vr\u00fcn t\u0259l\u0259bl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, h\u0259rt\u0259r\u0259fli t\u0259dqiqatlara c\u0259lb olunmu\u015fdur. \u018fhm\u0259d b\u0259yin Q\u0259rb \u0259d\u0259biyyat\u0131na dair ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 onun \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n g\u0259tiril\u0259n n\u00fcmun\u0259l\u0259r vasit\u0259sil\u0259 \u0259sasland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Xalq\u0131n\u0131n m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259rin\u0259 sahib \u00e7\u0131xmas\u0131, ke\u00e7mi\u015fini daim t\u0259bli\u011f etm\u0259si, haqs\u0131zl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparmas\u0131, humanizm v\u0259 tolerantl\u0131q hissl\u0259rini \u00f6n plana \u00e7\u0259km\u0259si \u018fhm\u0259d b\u0259yin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn daim \u00f6n planda olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu dini d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc v\u0259 kulturoloji d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini s\u0259n\u0259tkar bacar\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcm\u00fcz\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7atd\u0131rma\u011fa nail ola bilmi\u015fdir. Onun m\u00f6vqeyi, ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 hadis\u0259 v\u0259 problem \u0259ks etdirm\u0259 bax\u0131m\u0131ndan daim m\u00fcasirliyini qoruyub, saxlaya bilmi\u015fdir. Onun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda d\u00fcnya klassikl\u0259rin\u0259 ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 diqq\u0259t d\u00f6vr\u00fcn t\u0259l\u0259bl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, h\u0259rt\u0259r\u0259fli t\u0259dqiqata c\u0259lb olunmu\u015fdur. \u018fhm\u0259d b\u0259yin Q\u0259rb \u0259d\u0259biyyat\u0131na dair ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 onun \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n g\u0259tiril\u0259n n\u00fcmun\u0259l\u0259r vasit\u0259sil\u0259 \u0259sasland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"20291\">Yaz\u0131ya 45 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu XIX \u0259srin sonu v\u0259 XX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n d\u00f6vrd\u0259 formala\u015fm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan ictimai-siyasi fikrini formala\u015fd\u0131ran b\u00f6y\u00fck m\u00fct\u0259f\u0259kkirl\u0259rd\u0259n biri olmu\u015fdur. H\u0259rt\u0259r\u0259fli d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 sahib olan \u018f. A\u011fao\u011flu Az\u0259rbaycan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ictimai-siyasi tarixind\u0259 d\u0259 x\u00fcsusi yeri olan d\u00f6vl\u0259t xadimi kimi bilinir. O, \u00e7oxc\u0259h\u0259tli v\u0259 z\u0259ngin yarad\u0131c\u0131l\u0131q yolu ke\u00e7mi\u015f \u0259dib, filosof, ictimai xadim, m\u00fcbariz\u0259sind\u0259n [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[17,3,21],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20291"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=20291"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20291\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20293,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20291\/revisions\/20293"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=20291"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=20291"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=20291"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}