{"id":20411,"date":"2024-11-26T13:11:22","date_gmt":"2024-11-26T09:11:22","guid":{"rendered":"https:\/\/kultur.az\/?p=20411"},"modified":"2024-11-26T13:11:22","modified_gmt":"2024-11-26T09:11:22","slug":"fuzuli-esqi-z%c9%99kulla-bayramli","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=20411","title":{"rendered":"F\u00fczuli e\u015fqi &#8211; Z\u0259kulla BAYRAMLI"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/Zeki.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter size-medium wp-image-20412\" src=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/Zeki-300x187.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"187\" \/><\/a>D\u00fcnya \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n \u0259n azman v\u0259 b\u0259nz\u0259rsiz s\u00f6z ustadlar\u0131ndan olan F\u00fczuli daha \u00e7ox e\u015fq \u015fairi kimi tan\u0131n\u0131r. F\u00fczulinin h\u0259yat\u0131ndan, d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n, ictimai-siyasi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259n, f\u0259ls\u0259fi bax\u0131\u015flar\u0131ndan, elmi-dini t\u0259may\u00fcll\u0259rind\u0259n v\u0259 ba\u015fqa n\u0259yind\u0259n yazsan, yen\u0259 m\u00fctl\u0259q e\u015fqin\u0259 toxunmal\u0131, e\u015fq f\u0259ls\u0259f\u0259sin\u0259 g\u0259lib \u00e7\u0131xmal\u0131san. Bunsuz F\u00fczulini b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 anlamaq, d\u0259rk etm\u0259k v\u0259 tan\u0131tmaq m\u00fcmk\u00fcn deyildir. \u00c7\u00fcnki onun b\u00fct\u00fcn yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6z\u0259yini t\u0259\u015fkil ed\u0259n t\u00fcrk v\u0259 fars divanlar\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u0259n sanball\u0131 \u0259s\u0259ri &#8211; &#8220;Leyli v\u0259 M\u0259cnun&#8221; m\u0259sn\u0259visi m\u0259h\u0259bb\u0259t m\u00f6vzusunda yaz\u0131lm\u0131\u015f, he\u00e7 vaxt d\u0259y\u0259rini itirm\u0259y\u0259c\u0259k, \u015fahan\u0259 incil\u0259rdir. T\u0259sad\u00fcf deyil ki, dahi \u015fair bir q\u0259z\u0259lind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 beytl\u0259 sanki \u00f6z yarad\u0131c\u0131l\u0131q kredosunu a\u00e7\u0131qlam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>M\u0259nd\u0259n, F\u00fczuli, ist\u0259m\u0259 \u0259\u015f&#8217;ari-m\u0259dh\u00fc z\u0259mm,<\/p>\n<p>M\u0259n a\u015fiq\u0259m, h\u0259mi\u015f\u0259 s\u00f6z\u00fcm a\u015fiqan\u0259dir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, \u00f6z\u00fcn\u00fc e\u015fq \u015fairi, a\u015fiqan\u0259 s\u00f6z ustad\u0131 kimi tan\u0131dan F\u00fczuli sevgiy\u0259 \u0259n \u00fclvi insani \u00f6z\u0259llik, \u0259n y\u00fcks\u0259k m\u0259n\u0259vi kateqoriya kimi bax\u0131r v\u0259 ham\u0131n\u0131 bu prizmadan d\u0259y\u0259rl\u0259ndirir. \u0130st\u0259r lirik-a\u015fiqan\u0259 q\u0259z\u0259ll\u0259rind\u0259, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 epik \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 h\u0259r bir obraz\u0131n &#8211; q\u0259hr\u0259man\u0131n f\u0259rdi insani keyfiyy\u0259tl\u0259ri onun e\u015fq\u0259 m\u00fcnasib\u0259ti kontekstind\u0259 saf-\u00e7\u00fcr\u00fck edilir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 M\u0259cnun \u00f6z r\u0259qibi \u0130bn S\u0259lam\u0131n \u015f\u0259xsiyy\u0259tini a\u015fa\u011f\u0131lam\u0131r, sevgilisi Leylini sevdiyini bil\u0259nd\u0259 ona h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yana\u015f\u0131r, \u00f6z\u00fcn\u0259 dost say\u0131r. H\u0259tta d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fdiyini e\u015fitdikd\u0259 hal\u0131na ac\u0131y\u0131r, \u00fcz\u00fcl\u00fcr, &#8220;\u00f6z m\u0259rt\u0259b\u0259sind\u0259 kamil a\u015fiq&#8221; kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirir. Fikrimc\u0259, yuxar\u0131dak\u0131 beytd\u0259ki inc\u0259 bir n\u00fcans\u0131 da ayr\u0131ca qeyd etm\u0259liyik; y\u0259ni F\u00fczuli burada \u00f6z\u00fcn\u00fc \u015faird\u0259n \u00e7ox, &#8220;a\u015fiq&#8221; adland\u0131r\u0131r, a\u015fiqliyi daha \u00e7ox qabard\u0131r, \u015fairliyi ikinci plana ke\u00e7irir.<\/p>\n<p>El\u0259 F\u00fczulini d\u00fcnyada tan\u0131dan, b\u00fct\u00fcn \u015fairl\u0259r aras\u0131nda f\u0259rql\u0259ndir\u0259n, f\u00f6vq\u0259lad\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck qazand\u0131ran da m\u0259hz a\u015fiqan\u0259 q\u0259z\u0259ll\u0259ridir. F\u00fczuli hissl\u0259rinin co\u015fqunluq v\u0259 t\u0259biiliyi, fikirl\u0259rinin d\u0259rinlik v\u0259 tutumlulu\u011fu, s\u00f6z ehtiyat\u0131n\u0131n son d\u0259r\u0259c\u0259 z\u0259nginliyi, b\u0259dii t\u0259svir vasit\u0259l\u0259rinin \u00e7ox\u00e7e\u015fidliliyi il\u0259 lirik-a\u015fiqan\u0259 q\u0259z\u0259l\u0259 yeni m\u0259zmun vermi\u015f, \u015f\u0259kilc\u0259 d\u0259 kamill\u0259\u015fdirmi\u015fdir. Bu q\u0259z\u0259ll\u0259rin romantik q\u0259hr\u0259man\u0131 sevgid\u0259 sonsuz f\u0259dakarl\u0131q v\u0259 t\u0259m\u0259nnas\u0131zl\u0131\u011f\u0131, insani t\u0259biilik v\u0259 s\u0259mimiyy\u0259ti, b\u00fct\u00fcn can\u0131 v\u0259 qan\u0131n\u0131n, ruhu v\u0259 varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n m\u0259h\u0259bb\u0259td\u0259n yo\u011frulmas\u0131 il\u0259 ba\u015fqa a\u015fiq-q\u0259hr\u0259manlardan k\u0259skin sur\u0259td\u0259 f\u0259rql\u0259nir. \u015eair indiy\u0259d\u0259k b\u00fct\u00fcn Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rqd\u0259 \u0259n f\u0259dakar m\u0259h\u0259bb\u0259t q\u0259hr\u0259manlar\u0131 kimi tan\u0131nm\u0131\u015f M\u0259cnun, F\u0259rhad, Vamiq v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131 \u00f6z romantik q\u0259hr\u0259man\u0131 il\u0259 tutu\u015fdurur &#8211; m\u00fcqayis\u0259 edir, \u00f6z\u00fcn\u00fcn h\u0259r hans\u0131 m\u00fcsb\u0259t v\u0259 \u00f6z\u0259l keyfiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 onlardan \u00fcst\u00fcn oldu\u011funu s\u00fcbuta yetirir. \u00d6z\u00fc d\u0259 bu, el\u0259 bir s\u0259mimi etiraf, el\u0259 bir dahiyan\u0259 ustal\u0131q, el\u0259 bir inc\u0259 irad, yaxud kinay\u0259 il\u0259 edilir ki, q\u0259tiyy\u0259n \u00f6z\u00fcnd\u0259n raz\u0131l\u0131q v\u0259 eqoizm t\u0259siri ba\u011f\u0131\u015flam\u0131r:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Olsayd\u0131 m\u0259nd\u0259ki q\u0259m F\u0259rhadi-m\u00fcbt\u0259lad\u0259,<\/p>\n<p>Bir ah il\u0259 ver\u0259rdi min Bis\u00fctunu bad\u0259.<\/p>\n<p>Vers\u0259ydi ahi-M\u0259cnun f\u0259ryad\u0131m\u0131n s\u0259das\u0131n,<\/p>\n<p>Qu\u015fmu q\u0259rar ed\u0259rdi ba\u015f\u0131ndak\u0131 yuvad\u0259?<\/p>\n<p>Derl\u0259r ki, var Vamiq\u00fc M\u0259cnun, \u0259c\u0259b degil,<\/p>\n<p>Da\u011f\u0131lm\u0131\u015f ola at\u0259\u015fi-ahim \u015f\u0259rar\u0259si.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u00d6z\u00fcyl\u0259 m\u00fcqayis\u0259 &#8211; tutu\u015fdurmada M\u0259cnun, F\u0259rhad, Vamiq v\u0259 b. a\u015fiql\u0259rd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus q\u00fcsurlu c\u0259h\u0259tl\u0259r g\u00f6r\u00fcb, y\u00fcng\u00fcl istehza v\u0259 giley \u00fcsulu il\u0259 onlar\u0131 t\u0259nqid ed\u0259n \u015fair bir m\u0259\u015fhur q\u0259z\u0259lind\u0259 is\u0259 M\u0259cnundan art\u0131q &#8220;a\u015fiqlik istedad\u0131&#8221; il\u0259 do\u011fuldu\u011funu b\u0259yan edir:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>M\u0259nd\u0259 M\u0259cnundan f\u00fczun a\u015fiqlik istedad\u0131 var,<\/p>\n<p>A\u015fiqi-sadiq m\u0259n\u0259m, M\u0259cnunun ancaq ad\u0131 var.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>(M\u0259cnun \u0259fsan\u0259 q\u0259hr\u0259man\u0131d\u0131r, na\u011f\u0131ld\u0131r, r\u0259vay\u0259tdir, ke\u00e7mi\u015fdir, real deyildir, yaln\u0131z ad\u0131 qal\u0131b. M\u0259n is\u0259 canl\u0131 a\u015fiq, real e\u015fq s\u0259rk\u0259rd\u0259si, m\u0259h\u0259bb\u0259t c\u0259bh\u0259sinin f\u0259dakar \u0259sg\u0259riy\u0259m. M\u0259ni g\u00f6r\u0259-g\u0259r\u0259 m\u0259nd\u0259n s\u00f6z etmir, he\u00e7 vaxt g\u00f6rm\u0259dikl\u0259ri, yaln\u0131z ad\u0131n\u0131 e\u015fitdikl\u0259ri M\u0259cnundan dan\u0131\u015f\u0131rlar).<\/p>\n<p>Ba\u015fqa bir q\u0259z\u0259lind\u0259 M\u0259cnundan sonra &#8220;e\u015fqin namusunu&#8221; \u00e7\u0259km\u0259k m\u0259suliyy\u0259tinin onun boynuna d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fcn\u00fc f\u0259xrl\u0259 dil\u0259 g\u0259tirir:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>E\u015fq namusu m\u0259n\u00fc M\u0259cnuna d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f lac\u0259r\u0259m,<\/p>\n<p>\u011e\u0259m y\u00fck\u00fcn \u00e7\u0259km\u0259kd\u0259yiz<\/p>\n<p>m\u0259n bir zaman, ol bir zaman.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/fuzuli.gif\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter size-full wp-image-719\" src=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/fuzuli.gif\" alt=\"\" width=\"222\" height=\"288\" \/><\/a>B\u0259li, burda da poetik d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 daha g\u00f6z\u0259l, daha g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z, t\u0259biri caizs\u0259, xoruz s\u0259si e\u015fitm\u0259mi\u015f ba\u015fqa bir ifad\u0259 girir: &#8220;E\u015fqin namusu&#8221;, &#8220;E\u015fq namusunu \u00e7\u0259km\u0259k&#8221;. E\u015fqd\u0259, sevgid\u0259 q\u0259md\u0259n v\u0259 k\u0259d\u0259rd\u0259n ba\u015fqa n\u0259 var ki? Y\u0259ni e\u015fqin namusunu \u00e7\u0259km\u0259k, F\u00fczuliy\u0259 g\u00f6r\u0259, el\u0259 q\u0259m y\u00fck\u00fc \u00e7\u0259km\u0259k, k\u0259d\u0259r boyunduru\u011funun alt\u0131na girm\u0259kdir. Dem\u0259li, b\u00fct\u00fcn insanl\u0131q tarixind\u0259 e\u015fqin namusunu \u00e7\u0259km\u0259k q\u00fcdr\u0259t v\u0259 m\u0259suliyy\u0259ti yaln\u0131z iki n\u0259f\u0259r\u0259: M\u0259cnunla F\u00fczuliy\u0259 qism\u0259t olub. G\u00f6r\u0259s\u0259n, bu orijinal metaforan\u0131 da F\u00fczulid\u0259n \u00f6nc\u0259 v\u0259 sonra b\u00fct\u00fcn \u015e\u0259rq \u0259d\u0259biyyat\u0131nda kims\u0259 i\u015fl\u0259dibmi? Onu da bilmir\u0259m.<\/p>\n<p>F\u00fczulinin bu q\u0259hr\u0259manlar i\u00e7\u0259risind\u0259 M\u0259cnun v\u0259 F\u0259rhada ayr\u0131ca h\u00f6rm\u0259t v\u0259 say\u011f\u0131 il\u0259 yana\u015fmas\u0131, fikrimizc\u0259, \u015fairin \u0259d\u0259bi-estetik prinsipl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Y\u0259ni onlar da sevgiliy\u0259 yaln\u0131z cismani qovu\u015fmaq deyil, f\u0259da olmaq, &#8220;dildara dil&#8221;, &#8220;canana can verm\u0259k&#8221; qay\u0259sini \u00fcst\u00fcn tutmu\u015flar. Fikrimizc\u0259, F\u00fczulinin &#8220;Leyli v\u0259 M\u0259cnun&#8221; m\u00f6vzusuna m\u00fcraci\u0259t etm\u0259sind\u0259 d\u0259 bu faktorun ayr\u0131ca rolu vard\u0131r.<\/p>\n<p>Dediyimiz kimi, sevgi v\u0259 k\u0259d\u0259r f\u0259ls\u0259f\u0259sind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn ham\u0131dan \u00f6nc\u00fcll\u00fcy\u00fcn\u00fc, \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc, daha f\u0259dakar v\u0259 m\u00fct\u0259vazi oldu\u011funu tez-tez vur\u011fulay\u0131r. \u018fz\u0259li-\u0259b\u0259di e\u015fqi t\u0259r\u0259nn\u00fcm ed\u0259n t\u00fcrk divan\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc M\u0259cnunla tutu\u015fdurma &#8211; m\u00fcqayis\u0259 fonunda t\u0259qdim ed\u0259n \u015fair b\u0259z\u0259n bir q\u0259z\u0259ld\u0259 bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 onun ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259km\u0259li olur. Bir q\u0259z\u0259lind\u0259 is\u0259 n\u0259 az, n\u0259 \u00e7ox, d\u00fcz be\u015f d\u0259f\u0259 M\u0259cnunu xat\u0131rlad\u0131r, \u00f6z\u00fcyl\u0259 bu v\u0259 ya ba\u015fqa bax\u0131mdan tutu\u015fdurur.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ne\u00e7\u0259 ill\u0259rdir s\u0259ri-kuyi-m\u0259lam\u0259t b\u0259kl\u0259riz,<\/p>\n<p>L\u0259\u015fk\u0259ri-sultani-irfaniz, vilay\u0259t b\u0259kl\u0259riz.<\/p>\n<p>Yatd\u0131sa F\u0259rhad\u00fc M\u0259cnun m\u0259sti-cami-e\u015fq olub,<\/p>\n<p>Ey F\u00fczuli, biz olar yatd\u0131qca s\u00f6hb\u0259t b\u0259kl\u0259riz.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&#8220;B\u0259kl\u0259riz&#8221; r\u0259difli t\u0259s\u0259vv\u00fcf m\u0259zmunlu bu q\u0259z\u0259lind\u0259 is\u0259 iki d\u0259f\u0259 M\u0259cnunun, bir d\u0259f\u0259 is\u0259 F\u0259rhad\u0131n ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kir v\u0259 \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, \u00f6z\u00fcn\u00fc onlarla m\u00fcqayis\u0259d\u0259 daha cahan\u015f\u00fcmul v\u0259 daha f\u0259dakar e\u015fq m\u00fcc\u0259ss\u0259m\u0259si kimi t\u0259qdim edir. \u00d6nc\u0259 M\u0259cnunla \u00f6z\u00fcn\u00fcn f\u0259na yolunun karvan\u0131n\u0131n gec\u0259 n\u00f6vb\u0259sini \u00e7\u0259kdikl\u0259rini deyirs\u0259, sonrak\u0131 beytd\u0259 F\u0259rhadla M\u0259cnunun e\u015fq cam\u0131ndan m\u0259st olub yatd\u0131qlar\u0131n\u0131, y\u0259ni gec\u0259 n\u00f6vb\u0259sini sonad\u0259k \u00e7\u0259k\u0259 bilm\u0259dikl\u0259rini bildirir. \u00d6z\u00fcn\u00fcn is\u0259 onlar yatd\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u0259 m\u0259clisi qoruyub saxlad\u0131\u011f\u0131n\u0131, oyanandan sonra yen\u0259 onlarla s\u00f6hb\u0259ti davam etdir\u0259c\u0259yini s\u00f6yl\u0259yir. Dem\u0259li, \u015fairlik v\u0259 alimlikd\u0259 &#8220;d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn yegan\u0259si&#8221; olmaq iddias\u0131yla ya\u015fay\u0131b-yaradan F\u00fczuli e\u015fq v\u0259 k\u0259d\u0259r q\u0259hr\u0259man\u0131 kimi d\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 birinci v\u0259 sonuncu olmaq ist\u0259yir.<\/p>\n<p>Maraql\u0131d\u0131r ki, bir r\u00fcbaisind\u0259 \u015e\u0259rqin \u0259fsan\u0259vi sevgi q\u0259hr\u0259manlar\u0131n\u0131 bir yer\u0259 c\u0259ml\u0259y\u0259n \u015fair \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lir, \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u00e7oxdan d\u00fcnyan\u0131 t\u0259rk etmi\u015f h\u0259min e\u015fq f\u0259dail\u0259rinin torpa\u011f\u0131ndan yarand\u0131\u011f\u0131n\u0131, onlar\u0131n c\u00f6vh\u0259ri oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>M\u0259cnun oda yand\u0131 \u015f\u00f6&#8217;leyi-ah il\u0259 pak,<\/p>\n<p>Vamiq suya batd\u0131, \u0259\u015fkd\u0259n oldu h\u0259lak.<\/p>\n<p>F\u0259rhad h\u0259v\u0259s il\u0259 yel\u0259 verdi \u00f6mr\u00fcn,<\/p>\n<p>Xak oldular onlar, m\u0259n\u0259m imdi ol xak.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, F\u00fczulinin \u00f6lk\u0259mizd\u0259 n\u0259\u015fr edilmi\u015f \u00e7ox kitablar\u0131nda bu m\u0259\u015fhur r\u00fcbainin ikinci misras\u0131nda ged\u0259n iki h\u0259rf s\u0259hvi \u0259sas m\u0259zmun v\u0259 ideyaya x\u0259l\u0259l g\u0259tirmi\u015f, F\u00fczuli poetikas\u0131na ziyan vurmu\u015fdur. Y\u0259ni, \u015feirin m\u0259na v\u0259 m\u0259zmununa uy\u011fun olan &#8220;\u0259\u015fk&#8221; s\u00f6z\u00fcn\u00fcn yerin\u0259 &#8220;e\u015fq&#8221; s\u00f6z\u00fc getmi\u015fdir ki, bu da &#8220;\u0259nasiri-\u0259rb\u0259\u0259&#8221; &#8211; d\u00f6rd \u00fcns\u00fcr (hava, su, od, torpaq) birliyinin da\u011f\u0131lmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>F\u00fczulinin romantik sevgi q\u0259hr\u0259man\u0131 el\u0259 bir a\u015fiqdir ki, h\u0259yata yaln\u0131z sevm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259ldiyi \u00f6z yerind\u0259, h\u0259m d\u0259 h\u0259l\u0259 d\u00fcnya yaranmam\u0131\u015fdan, d\u00f6vri-al\u0259m b\u0259rq\u0259rar olmam\u0131\u015fdan \u00f6nc\u0259 \u00f6z sevgisi il\u0259 s\u0259rg\u0259rdan imi\u015f. Bu d\u00fcnyada is\u0259 yaln\u0131z sevm\u0259k, sad\u0259c\u0259, sevm\u0259k v\u0259 sonda, p\u0259rvan\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc \u015fama qurban verdiyi kimi, sevdiyin\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc f\u0259da etm\u0259kl\u0259 \u00f6z missiyas\u0131n\u0131 bitir\u0259c\u0259kdir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&#8230;Ey F\u00fczuli, m\u0259n d\u0259m urmu\u015fdum s\u0259fayi-e\u015fqd\u0259n,<\/p>\n<p>M\u0259tl\u0259&#8217;i-xur\u015fid icad olmadan s\u00fcbhi-\u0259z\u0259l.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&#8230;Vadiyi-e\u015fqd\u0259 sevda il\u0259 s\u0259rg\u0259\u015ft\u0259 idim,<\/p>\n<p>G\u0259lm\u0259d\u0259n g\u0259rdi\u015f\u0259 bu g\u00fcnb\u0259di-d\u0259vvar h\u0259nuz.<\/p>\n<p>N\u00f6qteyi-xalin\u0259 ba\u011flanm\u0131\u015f idi can\u00fc k\u00f6n\u00fcl,<\/p>\n<p>G\u0259zm\u0259d\u0259n daireyi-d\u00f6vrd\u0259 p\u0259rgar h\u0259nuz.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>F\u00fczulinin sevgi q\u0259hr\u0259man\u0131 b\u00fclb\u00fcl, p\u0259rvan\u0259, \u015fam, ney, g\u00fcl v\u0259 b. canl\u0131 v\u0259 maddi varl\u0131qlarla da tutu\u015fdurulur, t\u0259bii ki, onlar\u0131n da m\u00fc\u0259yy\u0259n \u00e7at\u0131\u015fmayan c\u0259h\u0259tl\u0259ri, \u0259sl a\u015fiq\u0259 yara\u015fmayan t\u0259r\u0259fl\u0259ri tap\u0131l\u0131b g\u00f6st\u0259rilir. B\u00fclb\u00fcl v\u0259 p\u0259rvan\u0259 kimi m\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rq \u0259d\u0259biyyat\u0131nda geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f dilsiz-a\u011f\u0131zs\u0131z m\u0259h\u0259bb\u0259t &#8220;f\u0259dail\u0259ri&#8221; bel\u0259 bu insan-a\u015fiqin yan\u0131nda k\u00f6lg\u0259d\u0259 qal\u0131r, b\u0259zi n\u00f6qsan v\u0259 g\u00fcnah &#8220;sahibin\u0259&#8221; \u00e7evrilir:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&#8230;\u018fhli-t\u0259mkin\u0259m, m\u0259ni b\u0259nz\u0259tm\u0259, ey g\u00fcl, b\u00fclb\u00fcl\u0259,<\/p>\n<p>D\u0259rd\u0259 yox s\u0259bri onun, h\u0259r l\u0259hz\u0259 min f\u0259ryad\u0131 var.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ney kimi h\u0259r d\u0259m ki, b\u0259zmi-v\u0259slini yad eyl\u0259r\u0259m,<\/p>\n<p>Ta n\u0259f\u0259s vard\u0131r quru cismimd\u0259, f\u0259ryad eyl\u0259r\u0259m.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Dil uzad\u0131r b\u0259hs il\u0259 ol arizi-x\u0259ndan\u0259 \u015f\u0259m,<\/p>\n<p>Od \u00e7\u0131xar a\u011fz\u0131ndan, etm\u0259zmi h\u0259z\u0259r kim, yan\u0259 \u015f\u0259m?<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Mayas\u0131 sevgid\u0259n yo\u011frulan, bu d\u00fcnyaya yaln\u0131z sevm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259l\u0259n, sev\u0259r\u0259k ya\u015fayan v\u0259 sevgisi u\u011frunda h\u0259lak olan, \u00f6z m\u0259h\u0259bb\u0259ti il\u0259 d\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259n romantik a\u015fiq bu d\u00fcnyada sonsuz d\u0259rd, b\u0259\u015f\u0259ri k\u0259d\u0259r, t\u0259n\u0259-danlaq, ac\u0131 g\u00f6z ya\u015f\u0131 v\u0259 iztirabdan ba\u015fqa bir \u015fey g\u00f6rm\u00fcr. Dem\u0259k ist\u0259yirik ki, F\u00fczuli lirikas\u0131nda sevgi v\u0259 k\u0259d\u0259r anlay\u0131\u015flar\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259 qo\u015fa \u00e7\u0259kilir, sonsuz e\u015fq v\u0259 sa\u011falmaz d\u0259rd motivl\u0259ri \u00e7ox zaman bir-birini izl\u0259yir. Bu sevgi v\u0259 k\u0259d\u0259r, dem\u0259k olar ki, bir-birind\u0259n ayr\u0131lmazd\u0131r. F\u00fczuliy\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259rdsiz h\u0259yat yoxdur, k\u0259d\u0259rsiz insan \u0259sil a\u015fiq ola bilm\u0259z. B\u00f6y\u00fck \u015fairin uzaqlar\u0131 g\u00f6r\u0259n qartal bax\u0131\u015flar\u0131, sanki d\u0259rd-q\u0259m olmayan yerd\u0259 d\u0259 o b\u00f6y\u00fck ictimai-b\u0259\u015f\u0259ri k\u0259d\u0259rd\u0259n bir iz, bir ni\u015fan tap\u0131r. Adi, x\u0131rda a\u011fr\u0131-ac\u0131lar\u0131 bel\u0259 \u0259sl \u015fair m\u0259ntiqi v\u0259 t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u00fc il\u0259 &#8220;b\u00f6y\u00fcd\u00fcb&#8221; \u00fcmumb\u0259\u015f\u0259ri d\u0259rd, ictimai k\u0259d\u0259r s\u0259viyy\u0259sin\u0259 qald\u0131r\u0131r. Do\u011fulub boya-ba\u015fa \u00e7atd\u0131\u011f\u0131 \u018fr\u0259b \u0130raq\u0131n\u0131 da d\u0259rd-k\u0259d\u0259rl\u0259 ilgili, daha do\u011frusu, bu k\u0259d\u0259rin maya v\u0259 m\u0259nb\u0259yi kimi anan, yada salan s\u0259n\u0259tkar d\u0259rdi &#8220;\u015fairliyin \u0259sas s\u0259rmay\u0259si&#8221; say\u0131r, d\u0259rdsiz-k\u0259d\u0259rsiz \u015feiri poeziya \u00f6rn\u0259yi hesab etmir. &#8220;H\u0259yatdan kam almaq \u00fc\u00e7\u00fcn a\u011flama\u011f\u0131&#8221;, g\u00f6z ya\u015f\u0131 t\u00f6km\u0259yi g\u0259r\u0259k bil\u0259n \u015fair d\u0259rdi, k\u0259d\u0259ri insan\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131 b\u0259z\u0259yi, var-d\u00f6vl\u0259ti, bu d\u00fcnyadan qazanc\u0131 hesab edir:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ey f\u0259l\u0259k, yoxdur libasi-f\u0259qrd\u0259n ar\u0131m m\u0259nim,<\/p>\n<p>\u018ftl\u0259sind\u0259m bilmi\u015f\u0259m \u00fcst\u00fcn m\u00fch\u0259qq\u0259r \u015falimi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Yet\u0259r tavus t\u0259k \u00fccbil\u0259 q\u0131l arayi\u015fi-sur\u0259t,<\/p>\n<p>V\u00fccudundan ke\u00e7ib al\u0259md\u0259 bir ad eyl\u0259 \u0259nqa t\u0259k.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>F\u0259qr imi\u015f, f\u0259qr, F\u00fczu\u0131i, \u015f\u0259r\u0259fi-\u0259hli-v\u00fccud,<\/p>\n<p>\u00d6z\u00fcn\u0259 eyl\u0259m\u0259 h\u0259md\u0259m f\u00fcq\u0259rad\u0259n \u011feyri.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u00dcmum\u0259n romantik \u0259d\u0259biyyata xas bir anlay\u0131\u015f olan b\u0259\u015f\u0259ri k\u0259d\u0259r motivi F\u00fczuli poeziyas\u0131nda daha qabar\u0131q, daha siray\u0259tedici v\u0259 daha cahan\u015f\u00fcmuldur. Sonralar Avropada Bayron yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259r\u0259n &#8220;d\u00fcnya k\u0259d\u0259ri&#8221; konsepsiyas\u0131n\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259 \u0259n dol\u011fun \u00f6rn\u0259yi m\u0259hz F\u00fczuli poeziyas\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>F\u00fczuli e\u015fqinin ba\u015fqa bir \u00f6z\u0259lliyi, onu ba\u015fqa \u015fairl\u0259rd\u0259n f\u0259rql\u0259ndir\u0259n daha bir \u00fcst\u00fcn c\u0259h\u0259ti bu e\u015fqin y\u00fcks\u0259kliyi v\u0259 ucal\u0131\u011f\u0131, az qala m\u00fcq\u0259dd\u0259slik d\u0259r\u0259c\u0259sin\u0259 \u00e7atan \u00fclviliyi v\u0259 ilahiliyidir. \u0130st\u0259r lirik q\u0259z\u0259ll\u0259rind\u0259, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259t m\u0259zmunlu &#8220;Leyli v\u0259 M\u0259cnun&#8221; qar\u0131\u015f\u0131q ba\u015fqa \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 a\u015fiqin yaln\u0131z \u0259l, ayaq, ayaq tozu, sa\u00e7, \u0259t\u0259k v\u0259 s. \u00f6pm\u0259sind\u0259n dan\u0131\u015f\u0131l\u0131r, ba\u015fqa fiziki yax\u0131nl\u0131q v\u0259 t\u0259masdan s\u00f6hb\u0259t ged\u0259 bilm\u0259z. Yaln\u0131z birc\u0259 beytd\u0259 &#8220;dodaq di\u015fl\u0259m\u0259k&#8221; ifad\u0259si vard\u0131r ki, bu da s\u0131rf fizioloji-intim anlamda ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fclm\u0259m\u0259lidir. Sad\u0259c\u0259, xalq d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 dan\u0131\u015f\u0131q psixolojisind\u0259n su i\u00e7\u0259n &#8220;qana-qan etm\u0259k&#8221; frazeoloji birl\u0259\u015fm\u0259sini \u015feir\u0259 g\u0259tirm\u0259k ist\u0259y\u0259n \u015fair h\u0259min ifad\u0259ni \u0259n uy\u011fun v\u0259 yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n m\u0259qamda i\u015fl\u0259tm\u0259kd\u0259n \u00f6z\u00fcn\u00fc saxlaya bilm\u0259mi\u015fdir:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Di\u015fl\u0259dims\u0259 l\u0259&#8217;lin, ey qan\u0131m t\u00f6k\u0259n, q\u0259hr eyl\u0259m\u0259,<\/p>\n<p>Tut ki, qan etdim, \u0259dal\u0259t eyl\u0259, qan\u0131 qan\u0259 tut.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, el\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 F\u00fczuli e\u015fqini ilahil\u0259\u015fdir\u0259n, Tanr\u0131-m\u0259l\u0259k s\u0259viyy\u0259sind\u0259 izah v\u0259 t\u0259hlil etm\u0259k ist\u0259y\u0259n tan\u0131nm\u0131\u015f t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar da \u00e7oxdur. F\u00fczulini d\u0259rind\u0259n anlayan b\u00f6y\u00fck bir ingilis \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259ril\u0259 des\u0259k, &#8220;olduqca saf, d\u00fcny\u0259vi v\u0259 \u00e7irkin \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259rl\u0259 l\u0259k\u0259l\u0259nm\u0259mi\u015f&#8221; olan F\u00fczuli e\u015fqi &#8220;do\u011frudan da, m\u0259l\u0259kl\u0259rin s\u0259mada biri-biril\u0259rin\u0259 da\u015f\u0131yacaqlar\u0131 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 t\u0259mizdir&#8221; (Gibb). Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, bu n\u00fcans da, F\u00fczulid\u0259n ba\u015fqa h\u0259r hans\u0131 bir \u015faird\u0259, \u00e7\u0259tin ki, olsun.<\/p>\n<p>F\u00fczulid\u0259 sevgi \u00f6z\u00fcn\u00fc anlama m\u0259qam\u0131, d\u00fcnyan\u0131 d\u0259rketm\u0259 pill\u0259sidir.<\/p>\n<p>F\u00fczulinin sevgi d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn bi\u00e7iml\u0259nm\u0259sind\u0259 t\u0259s\u0259vv\u00fcf f\u0259ls\u0259f\u0259sinin d\u0259 \u00f6z\u0259l yeri vard\u0131r. Dahi \u015fairimizin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda real-h\u0259yati t\u0259svir v\u0259 t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259rl\u0259 ilahi-mistik obrazlar daimi qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259 v\u0259 z\u0259nginl\u0259\u015fm\u0259 hal\u0131ndad\u0131r. Buradak\u0131 real-b\u0259\u015f\u0259ri ba\u015flan\u011f\u0131cla sufi-irfani motivl\u0259rin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 ilgi v\u0259 \u00e7ul\u011fa\u015fmas\u0131, fikrimizc\u0259, a\u015fa\u011f\u0131da daha d\u0259qiq v\u0259 dol\u011fun izah olunmu\u015fdur: &#8220;F\u00fczulinin q\u0259z\u0259ll\u0259rind\u0259ki m\u0259h\u0259bb\u0259t n\u0259 q\u0259d\u0259r real, h\u0259yati, d\u00fcny\u0259vi olsa da, onu sufizmin h\u0259yata v\u0259 insana f\u0259ls\u0259fi bax\u0131\u015f\u0131ndan ay\u0131rmaq m\u00fcmk\u00fcn deyildir. Sufizm F\u00fczuli m\u0259h\u0259bb\u0259tini insandan, d\u00fcnyadan ay\u0131rm\u0131r, onun m\u0259h\u0259bb\u0259tinin humanist insani m\u0259zmununu r\u0259dd etmir. F\u00fczuli q\u0259z\u0259ll\u0259rind\u0259 real insani duy\u011fular \u0259sas t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p>B\u00f6y\u00fck \u015fair g\u00f6z\u0259llik v\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259ti o q\u0259d\u0259r \u00fclvi, y\u00fcks\u0259k, n\u0259cib duy\u011fu v\u0259 fikirl\u0259rl\u0259 s\u00fcsl\u0259yib r\u00f6vn\u0259ql\u0259ndirir ki, oxucu bu m\u00fcdhi\u015f g\u00f6z\u0259llik v\u0259 ilahi sevgi qar\u015f\u0131s\u0131nda heyran qal\u0131r. Bu, el\u0259 bir ideal g\u00f6z\u0259llik v\u0259 ilahi m\u0259h\u0259bb\u0259tdir ki, onun qar\u015f\u0131s\u0131nda yaln\u0131z susmal\u0131, heyr\u0259t etm\u0259li olursan:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Heyr\u0259t, ey b\u00fct, sur\u0259tin g\u00f6rd\u00fckd\u0259 lal eyl\u0259r m\u0259ni,<\/p>\n<p>Sur\u0259ti-hal\u0131m g\u00f6r\u0259n sur\u0259t x\u0259yal eyl\u0259r m\u0259ni.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>F\u00fczuli q\u0259l\u0259mi g\u00f6z\u0259llik v\u0259 sevgini, b\u00fct\u00fcn \u015fairl\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq, yaln\u0131z ideal pill\u0259d\u0259, \u0259n uca heyr\u0259t m\u0259qam\u0131nda t\u0259qdim edir. Oxucular\u0131n\u0131 da, t\u0259bii ki, x\u0131rda, c\u0131l\u0131z duy\u011fu v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rd\u0259n silkinib \u00e7\u0131xma\u011fa, daha y\u00fcks\u0259k, daha humanist v\u0259 \u00fcmumb\u0259\u015f\u0259ri s\u0259viyy\u0259d\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 v\u0259 ya\u015fama\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>H\u00fcsn\u00fcn olduqca f\u00fczun, e\u015fq \u0259hli art\u0131q zar olur,<\/p>\n<p>H\u00fcsn n\u0259 miqdar olursa, e\u015fq ol miqdar olur.<\/p>\n<p>&#8230;Zahidi-xudbin n\u0259 bilsin z\u00f6vqini e\u015fq \u0259hlinin,<\/p>\n<p>Bir \u0259c\u0259b meydir m\u0259h\u0259bb\u0259t kim, i\u00e7\u0259n hu\u015fyar olur.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u015eair g\u00f6z\u0259llik v\u0259 sevginin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 b\u0259rab\u0259rlik v\u0259 m\u00fct\u0259nasiblik h\u0259ddini g\u00f6t\u00fcr\u00fcr, h\u00fcsn il\u0259 e\u015fqin ayr\u0131lmaz oldu\u011funu poetik formul \u015f\u0259klind\u0259 verir. \u00d6z\u00fc d\u0259 bu, el\u0259 bir m\u0259h\u0259bb\u0259tdir ki, yaln\u0131z b\u0259sir\u0259t, g\u00f6z\u00fca\u00e7\u0131ql\u0131q, hu\u015fyarl\u0131q yarad\u0131r.<\/p>\n<p>F\u00fczuliy\u0259 g\u00f6r\u0259, h\u0259qiqi a\u015fiq \u00f6z b\u0259d\u0259nini, can\u0131n\u0131 v\u0259 ruhunu ona g\u00f6r\u0259 qorumal\u0131, t\u0259rbiy\u0259 edib kamill\u0259\u015fdirm\u0259lidir ki, vaxt\u0131nda onu \u00f6z yiy\u0259sin\u0259 &#8211; \u0259sl sevgiliy\u0259, sufi-irfani anlamda m\u0259n\u0259vi m\u0259\u015fuqa &#8211; ulu Yaradana t\u0259qdim ed\u0259 bilsin. Yoxsa, \u00e7oxlar\u0131 kimi, sevgilinin ayr\u0131l\u0131q, \u0259zab v\u0259 bigan\u0259liyind\u0259n yaln\u0131z ah-zar etm\u0259k v\u0259 \u015fikay\u0259tl\u0259nm\u0259kd\u0259n ba\u015fqa bir i\u015fi olmazd\u0131. \u015eairin lirik-romantik q\u0259hr\u0259man\u0131n\u0131 ba\u015fqa m\u0259h\u0259bb\u0259t q\u0259hr\u0259manlar\u0131 i\u00e7\u0259risind\u0259 se\u00e7dir\u0259n, \u00fcst\u00fcn keyfiyy\u0259tl\u0259r qazand\u0131ran m\u0259hz bu c\u00fcr f\u00f6vq\u0259lad\u0259 \u00f6z\u0259llikl\u0259rdir. Bel\u0259 ideal g\u00f6z\u0259llik v\u0259 ilahi m\u0259h\u0259bb\u0259t n\u0259\u011fm\u0259l\u0259ri il\u0259 z\u0259ngin F\u00fczuli poeziyas\u0131nda sevib-sevilm\u0259yin b\u00fct\u00fcn d\u00f6vrl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn ideal poetik d\u00fcsturu da verilmi\u015fdir:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Can\u0131 kim canan\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn sevs\u0259, canan\u0131n sev\u0259r,<\/p>\n<p>Can\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn kim ki, canan\u0131n sev\u0259r, can\u0131n sev\u0259r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>H\u0259qiq\u0259t\u0259n, bu beyti F\u00fczuli sevgisinin \u0259sas qanunu, b\u00fct\u00fcn zamanlar\u0131n isbat v\u0259 s\u0131na\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xm\u0131\u015f m\u0259h\u0259bb\u0259t teoremi adland\u0131rmaq olar. \u018flb\u0259tt\u0259 ki, buradak\u0131 &#8220;canan&#8221; b\u00fct\u00fcn canlar\u0131n yarad\u0131c\u0131s\u0131 v\u0259 sonda onlar\u0131n qovu\u015faca\u011f\u0131 yegan\u0259 ali varl\u0131q m\u0259qam\u0131ndad\u0131r. Eyni zamanda bu misralar\u0131 tamamil\u0259 real-t\u0259bii \u0259saslardan da m\u0259hrum etm\u0259k olmaz. Y\u0259ni beytd\u0259ki ba\u015fl\u0131ca fikir iki sev\u0259n insan &#8211; a\u015fiql\u0259 m\u0259\u015fuq m\u00fcst\u0259visind\u0259 d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc tam do\u011fruldur. Yaxud ba\u015fqa bir misal:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>P\u0259ri\u015fan x\u0259lqi-al\u0259m ah\u00fc \u0259f\u011fan etdigimd\u0259ndir,<\/p>\n<p>P\u0259ri\u015fan oldu\u011fum x\u0259lqi p\u0259ri\u015fan etdigimd\u0259ndir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Xalq, \u0259traf al\u0259m \u015fairin ah-zar\u0131ndan, f\u0259ryad v\u0259 \u0259fqan\u0131ndan sonsuz k\u0259d\u0259r v\u0259 p\u0259ri\u015fanl\u0131\u011fa q\u0259rq olub. \u015eair \u00f6z\u00fc is\u0259 ona g\u00f6r\u0259 q\u0259mli v\u0259 p\u0259ri\u015fand\u0131r ki, xalq\u0131, b\u00fct\u00fcn \u0259traf\u0131n\u0131 &#8211; g\u00fcnahs\u0131z adamlar\u0131 d\u0259rd-q\u0259m d\u0259ryas\u0131na q\u0259rq edib, y\u0259ni o, \u00f6z d\u0259rdind\u0259n daha \u00e7ox, &#8220;ba\u015fqalar\u0131&#8221;n\u0131n d\u0259rdini \u00e7\u0259kir, hal\u0131na yan\u0131r. Eynil\u0259 bu fikir \u015fairin ba\u015fqa bir beytind\u0259 tamam ba\u015fqa bir \u015f\u0259kild\u0259, ba\u015fqa y\u00f6nd\u0259n, altruizm s\u0259viyy\u0259sin\u0259 \u00e7atan f\u0259dakarl\u0131q cizgil\u0259ril\u0259 t\u0259qdim olunur:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>P\u0259ri\u015fanl\u0131qdan, ey x\u0259lqi-cahan, siz c\u0259m edin xatir<\/p>\n<p>Ki, m\u0259n c\u0259m eyl\u0259dim h\u0259r qanda vard\u0131r bir p\u0259ri\u015fanl\u0131q.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ey insanlar, ey d\u00fcnya \u0259hli, d\u0259rd-q\u0259m v\u0259 p\u0259ri\u015fanl\u0131qdan g\u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc \u00e7\u0259kin, \u00e7\u00fcnki m\u0259n d\u00fcnya-al\u0259md\u0259ki b\u00fct\u00fcn d\u0259rd v\u0259 p\u0259ri\u015fanl\u0131qlar\u0131 c\u0259ml\u0259yib \u00f6z\u00fcm\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f\u0259m. D\u00fcnya \u0259d\u0259biyyat\u0131nda buna b\u0259rab\u0259r ikinci bir f\u0259dakarl\u0131q, yaxud ox\u015far bir romantik d\u0259rdsev\u0259rlik, q\u0259mke\u015flik \u00f6rn\u0259yi tapmaq m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcrm\u00fc? &#8211; Fikrimizc\u0259, yox. Bu, yaln\u0131z orta y\u00fczill\u0259r m\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rq \u0259d\u0259biyyat\u0131nda t\u0259bii-real duy\u011fular\u0131n sufi-irfani m\u0259zmunla z\u0259nginl\u0259\u015fdirilmi\u015f dol\u011fun poetik t\u0259qdimat\u0131ndan ibar\u0259t olan F\u00fczuli poeziyas\u0131na xas bir \u00f6z\u0259llikdir.<\/p>\n<p>F\u00fczuli divan\u0131nda sufi-panteist m\u0259zmunun, m\u0259n\u0259vi-irfani yozum qat\u0131n\u0131n real-t\u0259bii g\u00f6z\u0259llik v\u0259 sevgi anlamlar\u0131n\u0131 \u00fcst\u0259l\u0259diyi q\u0259z\u0259ll\u0259r d\u0259 vard\u0131r. Bu q\u0259z\u0259ll\u0259rd\u0259 yuxar\u0131da haqq\u0131nda dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z ikili tarazl\u0131q sufi-mistik t\u0259r\u0259f\u0259 \u0259yilir, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fct\u0259nasiblik, az da olsa, pozulur. M\u0259s\u0259l\u0259n:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ey k\u00f6n\u00fcl, yar\u0131 ist\u0259, candan ke\u00e7,<\/p>\n<p>S\u0259ri-kuyin g\u00f6z\u0259t, cahandan ke\u00e7!<\/p>\n<p>&#8230;Lam\u0259kan seyrinin \u0259zim\u0259tin et,<\/p>\n<p>Bu x\u0259rab olacaq m\u0259kandan ke\u00e7!<\/p>\n<p>&#8230;M\u0259sk\u0259nin b\u0259zmgahi-v\u0259hd\u0259tdir,<\/p>\n<p>Ey F\u00fczuli, bu xakdandan ke\u00e7!<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlarla yana\u015f\u0131, qeyd etm\u0259liyik ki, \u015fair-filosof F\u00fczuli F.\u018fttar, C.Rumi, Hafiz, el\u0259c\u0259 d\u0259 N\u0259simi kimi sufizmin ideoloqu, yaxud h\u0259r hans\u0131 sufi t\u0259riq\u0259tinin t\u0259bli\u011fat\u00e7\u0131s\u0131 olmam\u0131\u015f, h\u0259tta o d\u00f6vrd\u0259 \u00e7ox geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f h\u00fcrufiliy\u0259 v\u0259 s\u0259f\u0259viliy\u0259 bel\u0259 soyuq yana\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. D\u00f6vr\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn t\u0259riq\u0259t v\u0259 c\u0259r\u0259yanlar\u0131na sanki yuxar\u0131dan eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 v\u0259 eyni bucaq alt\u0131nda n\u0259z\u0259r salan filosof \u015fair onlar\u0131n ham\u0131s\u0131n\u0131n m\u00fcsb\u0259t v\u0259 m\u00fct\u0259r\u0259qqi c\u0259h\u0259tl\u0259rini m\u0259nims\u0259yib, \u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 onlardan yeri g\u0259ldikc\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n b\u0259dii obraz v\u0259 m\u0259caz \u015f\u0259klind\u0259 yararlan\u0131r. Bu, F\u00fczuli poeziyas\u0131n\u0131n tam f\u0259rqli v\u0259 orijinal \u00fcslubi-poetik \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc kimi yadda qal\u0131r.<\/p>\n<p>F\u00fczuli lirikas\u0131nda sonsuz v\u0259 \u00fclvi m\u0259h\u0259bb\u0259tin do\u011furdu\u011fu cahan\u015f\u00fcmul d\u0259rd v\u0259 k\u0259d\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, q\u0259riblik v\u0259 kims\u0259sizlik motivi d\u0259 \u00e7ox qabar\u0131qd\u0131r. F\u00fczuli e\u015fqind\u0259n qaynaqlanan F\u00fczuli q\u0259rib\u00e7iliyi d\u0259 F\u00fczuli k\u0259d\u0259ri kimi orijinal v\u0259 b\u0259nz\u0259rsizdir, t\u0259sirli v\u0259 yoluxucudur. Bu q\u0259riblik h\u0259m h\u0259qiqi, h\u0259rfi m\u0259nada, h\u0259m d\u0259 m\u0259cazi, mistik anlamda ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fclm\u0259lidir.<\/p>\n<p>F\u00fczuli lirikas\u0131nda yalan\u00e7\u0131, riyakar, saxta v\u0259 \u00f6z xeyrini g\u00fcd\u0259n din xadiml\u0259rinin \u00fcmumil\u0259\u015fdirilmi\u015f b\u0259dii obraz\u0131 olan zahid, vaiz, f\u0259qih, \u015feyx v\u0259 b. da m\u0259hz insani-b\u0259\u015f\u0259ri e\u015fq c\u0259bh\u0259sind\u0259n t\u0259nqid h\u0259d\u0259fin\u0259 \u00e7evrilirl\u0259r. \u00c7\u00fcnki bunlar \u00f6z saxta v\u0259 qondarma d\u0259lill\u0259ri il\u0259 romantik q\u0259hr\u0259man\u0131n ba\u015fl\u0131ca amal\u0131na &#8211; sevib-sevilm\u0259k ist\u0259yin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131x\u0131r, insan\u0131n m\u0259n\u0259vi-ruhi t\u0259l\u0259bl\u0259rini qada\u011fan edirl\u0259r. Eyni zamanda \u015fair onlar\u0131n bu d\u00fcnyan\u0131n h\u0259r c\u00fcr naz-nem\u0259tind\u0259n, b\u00fct\u00fcn t\u0259bii v\u0259 m\u0259n\u0259vi z\u00f6vql\u0259rd\u0259n \u0259l \u00e7\u0259kib \u00f6mr\u00fc boyu yaln\u0131z o d\u00fcnya, axir\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn ya\u015famaq prinsipi il\u0259 d\u0259 bar\u0131\u015fm\u0131r, buna tamamil\u0259 x\u0259lqi v\u0259 demokratik m\u00f6vqed\u0259n \u00f6z etiraz\u0131n\u0131 bildirir:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ey \u0259siri-dami-\u011f\u0259m, bir gu\u015feyi-meyxan\u0259 tut,<\/p>\n<p>Tutma z\u00f6hhad\u0131n m\u00fcxalif p\u0259ndini, peyman\u0259 tut.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Vaiz \u00f6vsafi-c\u0259h\u0259nn\u0259m dey\u0259r, ey \u0259hli-v\u0259r\u0259,<\/p>\n<p>Var onun m\u0259clisin\u0259, bil ki, c\u0259h\u0259nn\u0259m n\u0259 imi\u015f.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>B\u0259llidir ki, Ba\u011fdad kimi bir dini-m\u0259d\u0259ni m\u0259rk\u0259zd\u0259 ya\u015fayan, K\u0259rb\u0259la v\u0259 N\u0259c\u0259f t\u00fcrb\u0259l\u0259rind\u0259 qulluq ed\u0259n M\u00f6vlana F\u00fczuli, d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn qabaqc\u0131l g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc, demokratik ziyal\u0131s\u0131 kimi, h\u0259tta onu narahat ed\u0259n zahiri ibad\u0259t v\u0259 dini ayinl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 k\u0259skin etiraz etm\u0259k c\u0259sar\u0259tini \u00f6z\u00fcnd\u0259 tap\u0131r. B\u0259lk\u0259 d\u0259 el\u0259 bu kimi \u015feirl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015fairi bir m\u00fcdd\u0259t tutdu\u011fu dini v\u0259zif\u0259d\u0259n uzaqla\u015fd\u0131rm\u0131\u015f, sonralar is\u0259 ona Sultan S\u00fcleyman\u0131n t\u0259yin etdiyi doqquz a\u011f\u00e7an\u0131 verm\u0259kd\u0259n boyun qa\u00e7\u0131rm\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>&#8220;Q\u0259lb \u015fairi&#8221;, sevgi v\u0259 g\u00f6z\u0259lliyin t\u0259r\u0259nn\u00fcm\u00e7\u00fcs\u00fc kimi ad qazanm\u0131\u015f M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin romantik e\u015fqi t\u0259r\u0259nn\u00fcm etm\u0259y\u0259n b\u0259zi q\u0259z\u0259ll\u0259ri, yaxud ba\u015fqa \u0259s\u0259rl\u0259ri d\u0259 vard\u0131r. Eyni zamanda lirik-a\u015fiqan\u0259 q\u0259z\u0259ll\u0259rind\u0259 d\u0259, yeri g\u0259ldikc\u0259, sosial-ictimai, elmi-tarixi, ail\u0259-m\u0259i\u015f\u0259t v\u0259 b. m\u0259zmun bildir\u0259n el\u0259 misra v\u0259 beytl\u0259r i\u015fl\u0259dir ki, oxuyub heyran qalmamaq olmur. Ayr\u0131-ayr\u0131 lirik-romantik q\u0259z\u0259ll\u0259rind\u0259 \u00f6z d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn bioloji, co\u011frafi, kimy\u0259vi, h\u0259tta astronomik bilgil\u0259rinin \u0259ks olundu\u011fu m\u0259qamlar da \u00e7oxdur. M\u0259s\u0259l\u0259n:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>N\u0259dir, &#8211; dedim, &#8211; r\u00fcxi-safind\u0259<\/p>\n<p>\u0259ksi-m\u0259rd\u00fcmi-\u00e7e\u015fmim?<\/p>\n<p>Dedi: g\u0259lmi\u015f g\u0259mil\u0259<\/p>\n<p>Rum\u0259 d\u0259rya, q\u0259t&#8217; edib hindu.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Yanan e\u015fq at\u0259\u015fin\u0259 at\u0259\u015fi-duz\u0259xd\u0259n eym\u0259ndir,<\/p>\n<p>N\u0259 kim, bir g\u0259z yanar,<\/p>\n<p>yand\u0131rmaq onu \u011feyri-m\u00fcmkindir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Birinci beytd\u0259 orta y\u00fczill\u0259rin m\u0259\u015fhur bir co\u011frafi k\u0259\u015ffi &#8211; Hindistan-\u0130stanbul d\u0259niz yolu ticar\u0259tinin ba\u015flanmas\u0131 hadis\u0259si, ikinci beytd\u0259 is\u0259 yanm\u0131\u015f v\u0259 yanmam\u0131\u015f madd\u0259l\u0259r haqq\u0131ndak\u0131 fiziki-kimy\u0259vi bilgil\u0259rin ifad\u0259sind\u0259n ortaya \u00e7\u0131xan misilsiz lirik-a\u015fiqan\u0259 m\u0259zmun n\u0259 q\u0259d\u0259r t\u0259bii, s\u0259mimi v\u0259 heyr\u0259tl\u0259ndiricidir. Ancaq b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 g\u00f6rm\u0259y\u0259nl\u0259r, F\u00fczuli poetikas\u0131n\u0131 birt\u0259r\u0259fli d\u0259y\u0259rl\u0259ndir\u0259nl\u0259r d\u0259, t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, olmu\u015fdur. Misal \u00fc\u00e7\u00fcn, &#8220;F\u00fczuli-Hafiz&#8221; monoqrafiyas\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llifi, tan\u0131nm\u0131\u015f t\u00fcrkiy\u0259li alim H.Maz\u0131o\u011flu daha \u00e7ox e\u015fqd\u0259n b\u0259hs ed\u0259n F\u00fczuli q\u0259z\u0259ll\u0259rinin m\u00f6vzu dair\u0259sinin, Hafiz\u0259 nisb\u0259t\u0259n, guya dar v\u0259 b\u0259sit oldu\u011fu q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u0259lmi\u015fdir. \u018fslind\u0259 is\u0259 bu, ilk bax\u0131\u015fdan, F\u00fczuli d\u00fcnyas\u0131na yax\u0131ndan b\u0259l\u0259d olmamaqdan ir\u0259li g\u0259lir. F\u00fczuli \u00fcmman\u0131na d\u0259rind\u0259n ba\u015f vuran, onun e\u015fq v\u0259 k\u0259d\u0259r dal\u011falar\u0131na k\u00f6ks\u00fcn\u00fc g\u0259r\u0259n h\u0259ssas oxucu yax\u015f\u0131 bilir ki, d\u00fcnyada, insanlar aras\u0131nda, ictimai-siyasi sferada, yaxud ail\u0259-m\u0259i\u015f\u0259t m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259 el\u0259 bir m\u00f6vzu yoxdur ki, \u015fairimizin hans\u0131sa bir q\u0259z\u0259lind\u0259, yaxud qit\u0259 v\u0259 r\u00fcbaisind\u0259 bu v\u0259 ya ba\u015fqa \u015f\u0259kild\u0259 toxunulmam\u0131\u015f olsun. Eyni zamanda unutmamal\u0131y\u0131q ki, &#8220;F\u00fczuli sevir, &#8211; F\u00fczuli d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr dem\u0259kdir. A\u015fiq F\u00fczuli il\u0259 m\u00fct\u0259f\u0259kkir F\u00fczuli ancaq v\u0259hd\u0259t hal\u0131nda al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 zaman onu duymaq olur. F\u00fczuli ba\u015fqa c\u00fcr d\u0259rk edil\u0259 bilm\u0259z&#8221; (M.C\u0259f\u0259r).<\/p>\n<p>M\u0259nb\u0259: &#8220;\u018fd\u0259biyyat q\u0259zeti&#8221;<\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"20411\">Yaz\u0131ya 39 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>D\u00fcnya \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n \u0259n azman v\u0259 b\u0259nz\u0259rsiz s\u00f6z ustadlar\u0131ndan olan F\u00fczuli daha \u00e7ox e\u015fq \u015fairi kimi tan\u0131n\u0131r. F\u00fczulinin h\u0259yat\u0131ndan, d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n, ictimai-siyasi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259n, f\u0259ls\u0259fi bax\u0131\u015flar\u0131ndan, elmi-dini t\u0259may\u00fcll\u0259rind\u0259n v\u0259 ba\u015fqa n\u0259yind\u0259n yazsan, yen\u0259 m\u00fctl\u0259q e\u015fqin\u0259 toxunmal\u0131, e\u015fq f\u0259ls\u0259f\u0259sin\u0259 g\u0259lib \u00e7\u0131xmal\u0131san. Bunsuz F\u00fczulini b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 anlamaq, d\u0259rk etm\u0259k v\u0259 tan\u0131tmaq m\u00fcmk\u00fcn deyildir. \u00c7\u00fcnki onun b\u00fct\u00fcn yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6z\u0259yini t\u0259\u015fkil ed\u0259n t\u00fcrk [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[17,3],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20411"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=20411"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20411\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20413,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20411\/revisions\/20413"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=20411"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=20411"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=20411"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}