{"id":20446,"date":"2024-12-07T22:19:36","date_gmt":"2024-12-07T18:19:36","guid":{"rendered":"https:\/\/kultur.az\/?p=20446"},"modified":"2024-12-07T22:19:36","modified_gmt":"2024-12-07T18:19:36","slug":"az%c9%99rbaycan-xalq-cumhuriyy%c9%99tinin-dil-siyas%c9%99ti-v%c9%99-parlamentin-nitq-m%c9%99d%c9%99niyy%c9%99ti-nadir-m%c9%99mm%c9%99dli","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=20446","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin dil siyas\u0259ti v\u0259 parlamentin nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti &#8211; Nadir M\u018fMM\u018fDL\u0130"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/photo_12506.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter size-medium wp-image-20447\" src=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/photo_12506-300x219.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"219\" \/><\/a>\u015e\u0259rq tarixin\u0259 daxil olmu\u015f ilk demokratik respublika v\u0259 parlamentli d\u00f6vl\u0259t, 23 ayl\u0131q hakimiyy\u0259ti olan Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin ilk islahatlar\u0131ndan birincisi d\u00f6vl\u0259t dili il\u0259 ba\u011fl\u0131 olmu\u015fdur. C\u00fcmhuriyy\u0259t h\u00f6kum\u0259ti 1918-ci il 27 iyun tarixli q\u0259rar\u0131 il\u0259 t\u00fcrk dilini (Az\u0259rbaycan dili &#8211; red. N.M.) Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 d\u00f6vl\u0259t dili elan\u00a0 etdi.<\/p>\n<p>&#8220;D\u00f6vl\u0259ti lisan t\u00fcrkc\u0259 q\u0259bul edil\u0259r\u0259k m\u00fcv\u0259qq\u0259t\u0259n h\u00f6kum\u0259ti m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rd\u0259 rus lisan\u0131 istemal\u0131na m\u00fcsaid\u0259 edilm\u0259si haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 (27 iyun 1918):<\/p>\n<p>D\u00f6vl\u0259ti lisan t\u00fcrk dili q\u0259bul edil\u0259r\u0259k, il\u0259rid\u0259 b\u00fct\u00fcn m\u0259hk\u0259m\u0259, idareyi-daxiliyy\u0259 v\u0259 sair d\u0259vair v\u0259zif\u0259l\u0259ri ba\u015f\u0131nda duranlar bu lisan\u0131 bil\u0259nl\u0259r olana q\u0259d\u0259r h\u00f6kum\u0259ti m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rd\u0259 rus dili istemal\u0131na da m\u00fcsaid\u0259 edilsin&#8221;.<\/p>\n<p>H\u0259min tarixd\u0259n sonra bu m\u0259s\u0259l\u0259 parlamentd\u0259 bir daha\u00a0 qald\u0131r\u0131lm\u0131r; qanun s\u0259viyy\u0259sind\u0259 dil haqq\u0131nda q\u0259rar v\u0259 f\u0259rmanlar q\u0259bul edilm\u0259s\u0259 d\u0259, parlament \u00fczvl\u0259ri ana dilimiz\u0259\u00a0 vaxta\u015f\u0131r\u0131 m\u00fcnasib\u0259t bildiribl\u0259r. Az\u0259rbaycan parlamentinin \u00f6mr\u00fc b\u00f6y\u00fck olmay\u0131b -1918-ci ilin 7 dekabr\u0131nda ba\u015flam\u0131\u015f, 1920-ci ilin 27 aprelind\u0259 ba\u015fa \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259lumdur ki, h\u0259l\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259rin hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan dili d\u00f6vl\u0259t dili kimi i\u015fl\u0259nmi\u015fdir. XV-XVI \u0259srl\u0259r Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik tarixinin intibah d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr. Bu d\u00f6vr\u00fc Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rinin b\u0259rpas\u0131, inki\u015faf\u0131 v\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259si kimi xarakteriz\u0259 etm\u0259k olar. Qaraqoyunlu, A\u011fqoyunlu, \u015eirvan\u015fahlar v\u0259 S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin yaranmas\u0131 v\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u00f6lk\u0259mizin beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r sistemind\u0259 siyasi, iqtisadi m\u00f6vqeyi v\u0259 rolu g\u00fccl\u0259nmi\u015f, Avropa v\u0259 \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri daha da geni\u015fl\u0259nmi\u015fdir. Lakin Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik tarixi v\u0259 bu tarixin \u0259n parlaq d\u00f6vrl\u0259rind\u0259n biri olan S\u0259f\u0259vil\u0259r hakimiyy\u0259tinin dilimiz\u0259 m\u00fcnasib\u0259ti birm\u0259nal\u0131 izah olunmur. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u018f.D\u0259mir\u00e7izad\u0259 yaz\u0131r: &#8220;XVI \u0259srd\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti zaman\u0131ndan ba\u015flayaraq Az\u0259rbaycan dilinin m\u00f6vqeyi, n\u00fcfuz dair\u0259si daha da geni\u015fl\u0259nm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dili d\u00f6vl\u0259t idar\u0259l\u0259rind\u0259, sarayda, h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259nil\u0259n r\u0259smi dill\u0259r s\u0131ras\u0131nda yer tutdu, o zaman islamiyy\u0259tin dini dili say\u0131lan \u0259r\u0259b dili v\u0259 b\u0259dii ifad\u0259 vasit\u0259si kimi modala\u015fm\u0131\u015f fars dili il\u0259 yana\u015f\u0131 i\u015fl\u0259n\u0259n bir dil h\u00fcququ qazanm\u0131\u015f oldu. Lakin b\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq, dem\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, bu d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili h\u00fcququ tam olmam\u0131\u015fd\u0131r. \u00c7\u00fcnki tam r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili h\u00fcququ yegan\u0259 r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili olmaq dem\u0259kdir. Madam ki, S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti saray\u0131nda, idar\u0259l\u0259rind\u0259, r\u0259smi yaz\u0131\u015fma i\u015fl\u0259rind\u0259 \u0259r\u0259b v\u0259 fars dill\u0259ri d\u0259 eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 i\u015fl\u0259nilmi\u015fdir, dem\u0259li, burada tamh\u00fcquqlu Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t dilind\u0259n dan\u0131\u015fmaq olmaz. Bundan ba\u015fqa, bel\u0259 bir \u0259lam\u0259ti n\u0259z\u0259r\u0259 almal\u0131y\u0131q ki, h\u0259r hans\u0131 bir dilin r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili h\u00fcququnda olmas\u0131 h\u0259min dilin \u0259sas t\u0259lim-t\u0259hsil vasit\u0259si v\u0259 t\u0259dris f\u0259nni olmas\u0131 dem\u0259kdir. M\u0259lum oldu\u011fu \u00fczr\u0259, XVI \u0259srd\u0259 Az\u0259rbaycan dili h\u0259l\u0259 bel\u0259 bir dil h\u00fcququna malik deyildi&#8221; (\u018f.D\u0259mir\u00e7izad\u0259. Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin tarixi. I hiss\u0259. Bak\u0131, &#8220;Maarif&#8221;, 1979, s.167.).<\/p>\n<p>H\u0259min q\u0259rar ana dilinin d\u00f6vl\u0259t dili kimi i\u015fl\u0259dilm\u0259sin\u0259 aid ilk s\u0259n\u0259ddir. Lakin bu q\u0259rara \u0259sas\u0259n, \u00f6lk\u0259d\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259, inzibati idar\u0259\u00e7ilikd\u0259, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 h\u00f6kum\u0259t m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259zif\u0259li \u015f\u0259xsl\u0259rin d\u00f6vl\u0259t dilini laz\u0131mi s\u0259viyy\u0259d\u0259 \u00f6yr\u0259n\u0259n\u0259d\u0259k rus dilini d\u0259 i\u015fl\u0259tm\u0259sin\u0259 yol verilirdi; parlament bu siyah\u0131ya daxil deyildi. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 parlamentd\u0259 dill\u0259rin i\u015fl\u0259nm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259si, t\u0259bii olaraq, qanunverici hakimiyy\u0259tin -parlamentin \u00fczvl\u0259rinin \u00f6hd\u0259sin\u0259 burax\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Lakin r\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259rin ham\u0131s\u0131 d\u00f6vl\u0259t dilind\u0259 t\u0259rtib edilirdi, \u0259ks halda, t\u0259sdiq \u00fc\u00e7\u00fcn veril\u0259n s\u0259n\u0259dl\u0259rin \u00fcst\u00fcnd\u0259 parlamentin s\u0259dr m\u00fcavini H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayev bel\u0259 bir m\u0259zmunda d\u0259rk\u0259nar qoyurdu: &#8220;\u018friz\u0259 t\u00fcrkc\u0259 lisanda olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259ncams\u0131z qal\u0131r&#8221;. Q\u0259rar real \u015f\u0259raitd\u0259n do\u011fan m\u00fcv\u0259qq\u0259ti t\u0259dbir kimi yaln\u0131z idar\u0259\u00e7ilikd\u0259 milli kadrlar\u0131n yeti\u015fm\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259r olan m\u00fcdd\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdu. C\u0259mi bir il sonra F.Xoyski yaz\u0131r: &#8220;\u0130mdi \u015f\u00fck\u00fcrl\u0259r olsun, bir \u00e7ox \u0259dliyy\u0259 idar\u0259l\u0259rin\u0259 turk dili bil\u0259n adamlar t\u0259yin edilmi\u015fl\u0259r&#8221;.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259ti 1918-ci il avqustun 28-d\u0259 ibtidai v\u0259 orta t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259hsilin ana dilind\u0259 apar\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda icbari q\u0259rar q\u0259bul edir, bu, t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin millil\u0259\u015fdirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n vacib m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n idi:<\/p>\n<p>&#8220;Birinci v\u0259 ikinci d\u0259r\u0259c\u0259 ibtidai m\u0259kt\u0259bl\u0259rin, h\u0259m\u00e7inin orta t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin millil\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 (28 avqust 1918):<\/p>\n<p>1. B\u00fct\u00fcn birinci d\u0259r\u0259c\u0259 ibtidai t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259hsil, d\u00f6vl\u0259t dili olan t\u00fcrk dilini art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f h\u0259cmd\u0259 m\u0259cburi qaydada t\u0259dris etm\u0259kl\u0259, \u015fagirdl\u0259rin ana dilind\u0259 apar\u0131ls\u0131n.<\/p>\n<p>2. \u0130kinci d\u0259r\u0259c\u0259 ibtidai m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 v\u0259 orta t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259dris d\u00f6vl\u0259t dili olan t\u00fcrk dilind\u0259 apar\u0131ls\u0131n. Lakin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259 ibtidai m\u0259kt\u0259bl\u0259rin millil\u0259\u015fdirilmi\u015f sinifl\u0259rind\u0259 t\u0259dris \u015fagirdl\u0259rin ana dilind\u0259 davam etdirilsin v\u0259 eyni zamanda 1918-1919-cu ill\u0259rd\u0259, laz\u0131m g\u0259l\u0259rs\u0259, ondan sonrak\u0131 t\u0259dris ilind\u0259 d\u0259 t\u00fcrk dilinin h\u0259cmi art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f t\u0259drisi d\u0259 t\u0259tbiq edilsin ki, h\u0259min m\u00fcdd\u0259t ba\u015fa \u00e7atanda d\u00f6vl\u0259t dilind\u0259 t\u0259hsil almayan \u015fagirdl\u0259r b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 t\u00fcrk dilind\u0259 t\u0259dris\u0259 ke\u00e7\u0259 bilsinl\u0259r.<\/p>\n<p>3. Orta t\u0259dris m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri sinifl\u0259rinin b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 erm\u0259ni dilind\u0259 (millil\u0259\u015fdirilmi\u015f) d\u0259rs ke\u00e7il\u0259n paralel \u015f\u00f6b\u0259l\u0259ri, habel\u0259 h\u0259min t\u0259dris m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin ki\u00e7ik v\u0259 b\u00f6y\u00fck ya\u015fl\u0131 u\u015faqlar \u00fc\u00e7\u00fcn olan haz\u0131rl\u0131q sinifl\u0259rinin b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 rus dilind\u0259 (millil\u0259\u015fdirilmi\u015f) d\u0259rs ke\u00e7il\u0259n paralel \u015f\u00f6b\u0259l\u0259ri l\u0259\u011fv edilsin.<\/p>\n<p>4. H\u0259min t\u0259dris m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin birinci, imkan olduqda, h\u0259m\u00e7inin ikinci sinifl\u0259ri millil\u0259\u015fdirilsin v\u0259 t\u0259dris t\u00fcrk dilind\u0259 apar\u0131ls\u0131n; bununla bel\u0259, \u0259g\u0259r h\u0259min sinifl\u0259rd\u0259 t\u00fcrk dilini bilm\u0259y\u0259n \u015fagirdl\u0259r olsa, onlar \u00fc\u00e7\u00fcn paralel \u015f\u00f6b\u0259l\u0259r a\u00e7\u0131ls\u0131n v\u0259 h\u0259min \u015f\u00f6b\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259dris rus dilind\u0259 apar\u0131ls\u0131n. H\u0259m bu sinifl\u0259rd\u0259, h\u0259m d\u0259 4-c\u00fc sinif daxil olmaqla sonrak\u0131 sinifl\u0259rd\u0259 d\u00f6vl\u0259t dili el\u0259 h\u0259cmd\u0259 t\u0259dris olunsun ki, iki il sonra b\u00fct\u00fcn \u015fagirdl\u0259r t\u00fcrk dilind\u0259 t\u0259hsil\u0259 ke\u00e7\u0259 bilsinl\u0259r.<\/p>\n<p>5. Orta t\u0259dris m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin 5-ci sinfind\u0259n etibar\u0259n is\u0259 \u015fagirdl\u0259r h\u0259min t\u0259dris m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin kursunu bitir\u0259n\u0259d\u0259k t\u0259dris rus dilind\u0259 apar\u0131ls\u0131n; bununla yana\u015f\u0131, xalq maarif nazirin\u0259 bir v\u0259zif\u0259 olaraq tap\u015f\u0131r\u0131ls\u0131n ki, orta t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin b\u00fct\u00fcn sinifl\u0259rind\u0259 t\u00fcrk dilinin art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f h\u0259cmd\u0259 t\u0259dris olunmas\u0131na n\u0259zar\u0259t etsin.<\/p>\n<p>6. B\u00fct\u00fcn orta m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 qeyri-m\u00fcs\u0259lman t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn dini d\u0259rsl\u0259rin t\u0259drisin\u0259 imkan yarad\u0131ls\u0131n&#8221;.<\/p>\n<p>Bu islahatlar\u0131 \u0259lifbaya da \u015famil etm\u0259k olar, t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, AXC h\u00f6kum\u0259ti lat\u0131n qrafikas\u0131na ke\u00e7id\u0259 haz\u0131rl\u0131q m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259 s\u00fcqut etdi.<\/p>\n<p>C\u00fcmhuriyy\u0259tin h\u0259rbi naziri S\u0259m\u0259d b\u0259y Mehmandarovun 1918-ci il 27 dekabr \u0259mri il\u0259 Az\u0259rbaycan dili orduda da d\u00f6vl\u0259t dili kimi q\u0259bul edilir. Parlamentd\u0259 dig\u0259r mill\u0259tl\u0259rin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin rus dilind\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259l\u0259ri m\u0259qbul hesab edils\u0259 d\u0259, yaln\u0131z Az\u0259rbaycan dili d\u00f6vl\u0259t dili statusuna malik idi. \u015eifahi nitqd\u0259 s\u0259rb\u0259stliy\u0259 imkan verilirdi, lakin s\u0259n\u0259dl\u0259rin, t\u0259klifl\u0259rin dilinin Az\u0259rbaycan dilind\u0259 olmas\u0131 m\u0259cburi bir prinsip\u0259 \u0259saslan\u0131rd\u0131. Az\u0259rbaycan dilinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00f6kum\u0259t xeyli v\u0259sait ay\u0131r\u0131r, kurslar t\u0259\u015fkil edir. Maarif nazirinin m\u00fcavini H\u0259mid a\u011fa \u015eahtaxtinskinin\u00a0 qubernatorlara g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u00fcraci\u0259td\u0259 deyilir: &#8220;Nazirlik b\u00fct\u00fcn s\u0259yl\u0259ri il\u0259 q\u0131sa zamanda yeni m\u0259kt\u0259bl\u0259r, m\u00fc\u0259llim kurslar\u0131 v\u0259 s. a\u00e7maqla \u00f6lk\u0259d\u0259 maarifi laz\u0131mi s\u0259viyy\u0259y\u0259 qald\u0131rmaq ist\u0259yir, bel\u0259 ki, m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 yaln\u0131z maarifl\u0259nmi\u015f xalq m\u00fcst\u0259qil m\u00f6vcud olmaq imkan\u0131na &#8230;malikdir. Xalqda t\u0259hsil\u0259 maraq v\u0259 v\u0259t\u0259n\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259t oyatmaq laz\u0131md\u0131r, yaln\u0131z bu halda biz dig\u0259r xalqlar aras\u0131nda m\u00fcst\u0259qil ya\u015famaq imkanlar\u0131 \u0259ld\u0259 ed\u0259 bil\u0259rik&#8221;.<\/p>\n<p>Bir \u00e7ox mane\u0259l\u0259r\u0259 baxmayaraq, AXC h\u00f6kum\u0259ti BDU-nun t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda 1 sentyabr 1919-cu il tarixd\u0259 (67-ci iclas) qanun imzalay\u0131r. \u0130lk d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 universitetd\u0259 d\u00f6rd fak\u00fclt\u0259nin &#8211; \u015f\u0259rq \u015f\u00f6b\u0259si olan tarix-filologiya, fizika-riyaziyyat, h\u00fcquq v\u0259 tibbin a\u00e7\u0131lmas\u0131 q\u0259rara al\u0131n\u0131r. B\u00fct\u00fcn fak\u00fclt\u0259l\u0259rd\u0259 m\u00fctl\u0259q Az\u0259rbaycan dilinin t\u0259drisi n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. H\u0259min ilin 21 avqustunda ke\u00e7iril\u0259n iclasda a\u00e7\u0131lmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan Bak\u0131 Universitetind\u0259 t\u0259hsilin hans\u0131 dild\u0259 apar\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si q\u0131z\u011f\u0131n m\u00fczakir\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olur. Bu da s\u0259b\u0259bsiz deyildi. \u018fhrar partiyas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc, deputat Muxtar \u018ff\u0259ndizad\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259ni bir q\u0259d\u0259r k\u0259skin qoyur: &#8220;M\u0259mm\u0259d \u018fmin \u0259f\u0259ndi \u0259yi t\u0259svir etdi ki, \u00fclum bit\u0259r\u0259fdir. Hanki dild\u0259 olmu\u015f ola, elmdir. Lakin onu bilm\u0259lidir ki, tarixi-\u0259dib\u0259 bir elmdir ki, onu ana dilind\u0259n ba\u015fqa bir dild\u0259 \u00f6yr\u0259tm\u0259k olmaz. V\u0259 yen\u0259 M\u0259mm\u0259d \u018fmin \u0259f\u0259ndi qay\u0259t q\u0259vi bir misal g\u0259tirdi ki, bizim Moskov dar\u00fclf\u00fcnunlar\u0131nda oxumu\u015flar\u0131m\u0131z dill\u0259rini v\u0259 milliyy\u0259tini unutmam\u0131\u015flar. Bu s\u00f6z balaca q\u0259bihdir. M\u0259n d\u0259 dey\u0259 bil\u0259r\u0259m ki, \u00f6yl\u0259dir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bizimkil\u0259r Moskva misyonerl\u0259rinin rusla\u015fd\u0131rmaq t\u0259zyiqi siyas\u0259ti alt\u0131nda g\u00f6zl\u0259ri a\u00e7\u0131l\u0131b, onun \u0259vv\u0259l g\u00fcnd\u0259n ziddin\u0259 qalx\u0131rd\u0131lar. Amma dey\u0259 bil\u0259r\u0259m ki, t\u0259mam\u0259n ruhlar\u0131n\u0131 itirm\u0259yibl\u0259r. \u00d6yl\u0259l\u0259ri var ki, t\u00fcrk lisan\u0131 var dey\u0259nd\u0259 istixfaf il\u0259 bax\u0131r, \u00f6yl\u0259 bilir ki, \u0259d\u0259biyyat rus dilind\u0259dir, b\u0259lk\u0259, bir q\u0259d\u0259r alman, fir\u0259ng \u0259d\u0259biyyat\u0131na dar\u00fclf\u00fcnunda b\u0259l\u0259d olurlar. Bundan s\u0259m\u0259r\u0259li odur ki, h\u00f6kum\u0259t dair\u0259l\u0259rind\u0259 bu vaxta q\u0259d\u0259r h\u0259r i\u015f rus dilind\u0259 gedir. Qon\u015fular\u0131m\u0131z erm\u0259ni v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r biz\u0259 g\u00fcl\u00fcrl\u0259r ki, bizim m\u0259ml\u0259k\u0259td\u0259 ana dili i\u015fl\u0259ndiyi halda, Az\u0259rbaycanda h\u0259nuz rus dili i\u015fl\u0259nir&#8221; (Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti (1918-1920). Parlament. Stenoqrafik hesabatlar. II c., Bak\u0131, &#8220;Az\u0259rbaycan&#8221;, 1998, s.14). T\u0259drisd\u0259 ana dili m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t ver\u0259n m\u0259clis \u00fczv\u00fc Abdulla b\u0259y \u018ff\u0259ndizad\u0259: &#8220;O m\u00fc\u0259lliml\u0259r ki, rus dar\u00fclf\u00fcnunu qurtar\u0131b rus dilind\u0259 d\u0259rs dey\u0259c\u0259kl\u0259rs\u0259, laz\u0131m deyildir. Biz g\u0259r\u0259k ham\u0131 m\u0259kt\u0259bl\u0259ri millil\u0259\u015fdir\u0259k, sonra az m\u00fcdd\u0259t i\u00e7\u0259risind\u0259 edadil\u0259ri d\u0259 millil\u0259\u015fdirin. \u0130ndiki dar\u00fclf\u00fcnun yeti\u015fdir\u0259n m\u00fc\u0259lliml\u0259r, g\u0259r\u0259k t\u00fcrk dilin\u0259 a\u015fina olsunlar. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 laz\u0131md\u0131r ki, dar\u00fclf\u00fcnuna \u00f6yl\u0259 m\u00fc\u0259lliml\u0259r d\u0259v\u0259t ed\u0259k ki, t\u00fcrk dilini yax\u015f\u0131 bilsin. T\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131na dara olsun. B\u00f6yl\u0259 professoru \u00e7ox aramal\u0131y\u0131q. H\u0259r \u015f\u00f6b\u0259d\u0259 nec\u0259 ki, qeyd olunubdur, t\u00fcrk dili m\u0259cburi olsun. Bir m\u0259cburi dem\u0259kl\u0259 olmaz. G\u0259r\u0259k bunun proqram\u0131 olsun. Bir \u015f\u0259xs ki, dar\u00fclf\u00fcnun icmal etdi, edadi d\u0259 t\u0259dris ed\u0259nd\u0259 dar\u00fclf\u00fcnundan \u00f6z\u00fcl\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc 12 elml\u0259ri laz\u0131md\u0131r ki, g\u00f6z\u0259l, \u0259d\u0259bi t\u00fcrk dilind\u0259 t\u0259dris\u0259 m\u00fcqt\u0259dir olsun, islahatif\u0259nniy\u0259y\u0259 a\u015fina olsun. Do\u011frudur, g\u0259r\u0259k bunlar\u0131 edadil\u0259r haz\u0131rlas\u0131n, dar\u00fclf\u00fcnuna versin. Bu olmay\u0131b, \u00e7\u00fcnki m\u00fcmk\u00fcn deyil idi, yeti\u015fdirm\u0259yib. Bu indi dar\u00fclf\u00fcnun divarlar\u0131 i\u00e7\u0259risind\u0259 olmal\u0131d\u0131r. M\u0259n dey\u0259rdim, o t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r ki, orada t\u0259hsil ed\u0259c\u0259kl\u0259r, t\u00fcrk dilini d\u0259 \u00f6yr\u0259n\u0259c\u0259kl\u0259r, g\u0259r\u0259k bir ka\u00e7 v\u0259zif\u0259l\u0259r ifa etsinl\u0259r. Ruscadan-t\u00fcrkc\u0259y\u0259 m\u0259qal\u0259l\u0259r t\u0259rc\u00fcm\u0259 etsinl\u0259r. V\u0259zif\u0259l\u0259ri var. Bu da m\u0259cburi bir v\u0259zif\u0259 olsun. \u018fg\u0259r bu c\u0259h\u0259ti n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131r\u0131qsa, bunlara \u0259h\u0259miyy\u0259t veririks\u0259, indid\u0259n bu bar\u0259d\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. Buna fikir verm\u0259lidir. &#8230;Dar\u00fclf\u00fcnunu ist\u0259diyimiz\u0259 v\u0259 rus dilind\u0259 ke\u00e7ilm\u0259sin\u0259 s\u00f6hb\u0259t ola bilm\u0259z. \u00c7\u00fcnki ba\u015fqa bir dild\u0259 ola bilm\u0259z. Ansaq bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 \u0259trafl\u0131 bax\u0131landan sonra a\u00e7\u0131ls\u0131n. Biz bunu deyirik&#8221; (yen\u0259 orada, s.11-12). M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin m\u00fcnasib\u0259ti: &#8220;\u018flb\u0259tt\u0259, yax\u015f\u0131 olard\u0131 bu f\u0259nn oca\u011f\u0131, bu elm m\u0259nb\u0259yi \u00f6z lisan\u0131m\u0131zda ola idi v\u0259 orada ki, professor v\u0259 m\u00fcd\u0259rris t\u00fcrkc\u0259 t\u0259rbiy\u0259 ver\u0259ydil\u0259r. M\u0259\u0259tt\u0259ss\u00fcf fel\u0259n bunu t\u0259tbiq etm\u0259k b\u00f6yl\u0259 bir f\u0259nn oca\u011f\u0131 a\u00e7maq imkan\u0131 bizd\u0259 h\u0259l\u0259lik yoxdur. Ba\u015fqa m\u0259ml\u0259k\u0259tl\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi he\u00e7 bir zaman elmin, f\u0259nnin ba\u015fqa lisanlarda ill\u0259rl\u0259 olsa da ehtiyac\u0131 l\u00fczumsuz oldu\u011funu t\u0259cr\u00fcb\u0259 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Madam ki, biz ham\u0131m\u0131z bir n\u00f6qteyi-n\u0259z\u0259rd\u0259yik ki, \u00fclum, finun biz\u0259 laz\u0131md\u0131r. Etiraf etm\u0259liyik ki, dar\u00fclf\u00fcnun da biz\u0259 laz\u0131md\u0131r. Ba\u015fqa bir lisana m\u00fcraci\u0259t edirk\u0259n bu x\u00fcsusda n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn yaln\u0131z Rus lisana iltizam edilir v\u0259 buna imkan verilir. Bu n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 &#8211; cavab\u0131 a\u015fkard\u0131r. Bu \u00f6yl\u0259 bir m\u0259s\u0259l\u0259 deyil ki, onu h\u0259ll etm\u0259k olmas\u0131n. \u0130lk d\u0259f\u0259 i\u00e7imizd\u0259 bir \u00e7ox t\u0259dris\u0259 haz\u0131rlanm\u0131\u015f t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r vard\u0131r ki, yaln\u0131z rusca t\u0259dris etm\u0259y\u0259 d\u0259rsl\u0259ri v\u0259 imkanlar\u0131 vard\u0131r. Bina\u0259n-ileyh Avropa m\u0259ml\u0259k\u0259tl\u0259rind\u0259n ba\u015fqa birinin lisan\u0131nda m\u00fcmk\u00fcn olsa idi, o lisanda g\u00f6t\u00fcr\u0259rdik. Bu olmayacaqd\u0131r, \u00e7\u00fcnki t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rimiz rus m\u0259kt\u0259bl\u0259rind\u0259 rusca d\u0259rs alm\u0131\u015flar. Bu n\u00f6qteyi-n\u0259z\u0259rd\u0259n bir d\u0259lal\u0259t var. \u00dclum v\u0259 finunun dar\u00fclf\u00fcnunda rusca t\u0259dris edilm\u0259sin\u0259 g\u0259ldikd\u0259, \u0259lb\u0259tt\u0259, biz\u0259 s\u00f6yl\u0259y\u0259 bil\u0259rl\u0259r ki, vaxtaki dar\u00fclf\u00fcnun milli olmayacaq, orada ke\u00e7iril\u0259n d\u0259rsl\u0259r t\u00fcrkc\u0259 olmayacaq, bu sur\u0259td\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rimizi xarici m\u0259ml\u0259k\u0259tl\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rib, bu sur\u0259td\u0259 t\u0259hsil etm\u0259l\u0259ri m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr&#8221; (yen\u0259 orada, s.8. M\u00fcxalif\u0259t\u00e7i S\u0259m\u0259da\u011fa A\u011famal\u0131o\u011flunun dil m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 fikirl\u0259ri onlarla\u00a0 s\u0259sl\u0259\u015fir: &#8220;O ki\u015fi (ke\u015fi\u015f &#8211; red. N.M) bura (tribunaya &#8211; red. N.M.) \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131 ki, universitetn\u0259n xalq\u0131 qorxutsun. O el\u0259 bilirdi ki, Az\u0259rbaycan mill\u0259ti ona yax\u0131n durmaz. Vansevi\u00e7 yax\u015f\u0131 cavab verdi. Onda ke\u015fi\u015f deyir ki, \u00e7ox yax\u015f\u0131 oldu ki, universitet a\u00e7\u0131l\u0131r, \u00f6z\u00fc d\u0259 rus dilind\u0259. O el\u0259 bilir ki, onun m\u0259ml\u0259k\u0259tind\u0259 olmu\u015f rus &#8220;samoderjaviya&#8221;si bu m\u0259ml\u0259k\u0259td\u0259 diril\u0259c\u0259k. B\u00f6yl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r ki, rus professorlar\u0131 13 elmi qoyub, rus pad\u0131\u015fah\u0131ndan, samoderjavas\u0131ndan, pravoslavyas\u0131ndan \u00f6yr\u0259d\u0259c\u0259kl\u0259r. O ke\u015fi\u015fin ad\u0259ti var. &#8230;Burada s\u00f6yl\u0259nildi ki, onun \u00f6z\u00fc d\u0259 b\u00f6y\u00fck d\u0259lildir ki, bizim ibtidai m\u0259kt\u0259bimiz v\u0259 \u00f6z gimnaziyam\u0131z yoxdur ki, universitet \u00fc\u00e7\u00fcn yem olub onu saxlas\u0131n. Bu bizd\u0259 yoxda degil idi, var idi. \u018fg\u0259r indi s\u0259s g\u0259lmir is\u0259 onda da t\u0259qsir h\u00f6kum\u0259td\u0259dir. Biz t\u0259l\u0259b etdik ki, bu m\u0259kt\u0259bl\u0259r a\u00e7\u0131ls\u0131n, \u015fkol yoxdur, deyirl\u0259r ki, s\u0259n d\u0259 dar\u00fclf\u00fcnun a\u00e7mayasan? Sonra bir vacib m\u0259s\u0259l var, deyirl\u0259r ki, t\u00fcrk\u00fcn \u00f6yl\u0259 q\u00fcvv\u0259tli dili yoxdur ki, onun dar\u00fclf\u00fcnunu olsun. \u018fvv\u0259lc\u0259 dili q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirib, sonra dar\u00fclf\u00fcnun a\u00e7maq laz\u0131md\u0131r. Dar\u00fclf\u00fcnun olmasa, dil d\u0259 q\u00fcvv\u0259tl\u0259nm\u0259y\u0259c\u0259kdir. Dar\u00fclf\u00fcnun olan yerd\u0259 dil d\u0259 b\u00f6y\u00fcy\u00fcr. \u0130nand\u0131r\u0131ram ki, revolyusiyadan \u0259vv\u0259l dil bilm\u0259y\u0259nl\u0259r \u015fimdi yava\u015f-yava\u015f m\u0259cbur olub dil \u00f6yr\u0259nib, \u00f6z k\u00f6\u00e7\u00fcn\u00fc sudan \u00e7\u0131xar\u0131r&#8221; (yen\u0259 orada, s.13-14).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti parlamentinin s\u0259n\u0259dl\u0259rinin dili h\u0259min d\u00f6vr\u00fcn nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti bar\u0259d\u0259 tam t\u0259s\u0259vv\u00fcr yarad\u0131r. Qeyd etdiyimiz kimi, XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 dil m\u0259s\u0259l\u0259si Az\u0259rbaycan ictimai-siyasi v\u0259 m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131nda vacib bir g\u00f6st\u0259rici idi, h\u0259m d\u0259 siyasi s\u0259ciyy\u0259 da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. M\u00fcxt\u0259lif siyasi t\u0259may\u00fcll\u00fc v\u0259 ya \u0259qid\u0259li ziyal\u0131lar Az\u0259rbaycan dilini osmanl\u0131la\u015fd\u0131rma\u011fa, rusla\u015fd\u0131rma\u011fa, yaxud farsla\u015fd\u0131rma\u011fa meyil g\u00f6st\u0259rirdil\u0259r. Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131 m\u00fcst\u0259qil bir xalq, dilini m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan dili hesab etm\u0259y\u0259nl\u0259r osmanl\u0131 t\u00fcrkl\u0259rinin dilind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131b-yazma\u011f\u0131 t\u0259klif edirl\u0259r. \u0130kinci qisim islam dinind\u0259n uzaqla\u015fmamaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259r\u0259b v\u0259 fars dill\u0259rinin t\u0259sirind\u0259n qopa bilmirdil\u0259r. Rus t\u0259hsilli ziyal\u0131lar \u0259d\u0259bi dili rusla\u015fd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, h\u0259tta m\u0259tbuat\u0131, \u0259d\u0259biyyat\u0131 yuxar\u0131 sinifl\u0259r\u0259 m\u0259xsus bir &#8220;nem\u0259t&#8221; hesab edirdil\u0259r. Demokratik q\u00fcvv\u0259l\u0259r vahid bir c\u0259bh\u0259d\u0259 &#8211; xalq dilin\u0259 \u0259saslanan \u0259d\u0259bi dil u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259d\u0259 birl\u0259\u015firdil\u0259r. Az\u0259rbaycan parlamentinin dilind\u0259 d\u0259 bu \u00fc\u00e7 c\u0259h\u0259t \u00f6z\u00fcn\u00fc ayd\u0131n g\u00f6st\u0259rir. Lakin bir t\u0259r\u0259fd\u0259n, Az\u0259rbaycan \u00fcmumxalq dili \u00fcz\u0259rind\u0259 y\u00fcks\u0259l\u0259n, o biri t\u0259r\u0259fd\u0259n, daha \u00e7ox osmanl\u0131 dilin\u0259 meyill\u0259n\u0259n dil daha apar\u0131c\u0131 olsa da, \u0259d\u0259bi dilimizin parlament \u00fcslubunda onun tam bu \u015f\u0259kild\u0259 q\u0259libl\u0259nmi\u015f formalar\u0131 \u0259v\u0259zin\u0259, v\u0259ziyy\u0259tl\u0259, m\u00f6vzu il\u0259, \u015f\u0259raitl\u0259 ba\u011fl\u0131 daha \u00e7evik milli ifad\u0259 t\u0259rzl\u0259ri vard\u0131. Parlament \u00fczvl\u0259rinin \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131ndan g\u0259tiril\u0259n a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259r\u0259 diqq\u0259t ed\u0259k.<\/p>\n<p>Maliyy\u0259 naziri \u018flia\u011fa H\u0259s\u0259nov: &#8220;D\u00f6vl\u0259t bank\u0131 bar\u0259sind\u0259 olmu\u015f v\u0259 olacaq bil-c\u00fcml\u0259 etirazlara cavab verm\u0259y\u0259 haz\u0131ram. \u018fvv\u0259la, etiraz b\u00f6yl\u0259 olur ki, a\u00e7\u0131lacaq bank\u0131n q\u0131raq s\u00f6zl\u0259ri var. Nam\u0259&#8217;\u00f6lum \u0259hvalatlar\u0131, intriqalar\u0131 var. Halbuki bu x\u00fcsusda qaranl\u0131q v\u0259 qapal\u0131 bir \u015fey yoxdur. Bank t\u0259\u015fkili x\u00fcsusunda q\u0259bul etdiyimiz nizamnam\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259n biri b\u00f6y\u00fck Rusiya daxilind\u0259ki, banklarda i\u015fl\u0259n\u0259n nizamnam\u0259l\u0259rd\u0259n al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Biz bunu q\u0259bul edirik. Bank bir m\u00fc\u0259ssis\u0259dir ki, onda qaranl\u0131q olmaz, do\u011frudur, ticar\u0259t i\u015fl\u0259rind\u0259 bir \u00e7ox t\u0259sad\u00fcf\u00fc ziyanlar olur. F\u0259q\u0259t, bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r banklara m\u0259xsus deyildir. \u015eimdiy\u0259 q\u0259d\u0259r Rusiyada minl\u0259rc\u0259 bank oldu\u011fu halda b\u00f6yl\u0259 bir \u015fey olmam\u0131\u015fd\u0131r. Ya x\u00fcsusi bizim a\u00e7maq ist\u0259diyimiz bank h\u00f6kum\u0259t bank\u0131d\u0131r ki, b\u00f6yl\u0259 intriqalara q\u0259tiyy\u0259n meydan verilm\u0259z. B\u0259li, x\u00fcsusi banklarda m\u00fcnafiql\u0259r ola bil\u0259r v\u0259 y\u0259ni bizim a\u00e7d\u0131\u011f\u0131m\u0131z banka \u015f\u0259xsi bir m\u0259nf\u0259\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn deyil, \u00fcmum c\u0259ma\u0259t\u0259 xeyir v\u0259 m\u0259nf\u0259\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn a\u00e7\u0131l\u0131r. C\u0259ma\u0259timizin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti demokratiya sinfin\u0259 m\u0259nsubdur&#8221; (yen\u0259 orada, s.41).<\/p>\n<p>M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259: &#8220;Burada m\u0259tbuat qanununun \u0259leyhin\u0259 t\u00fcrkc\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n s\u00f6zl\u0259ri rusca, b\u0259lk\u0259 daha m\u0259ntiq\u0259 m\u00fcvafiq bir t\u0259rzd\u0259 m\u00fcdafi\u0259 etdil\u0259r. Ham\u0131 s\u00f6yl\u0259dil\u0259r ki, h\u00fcrriyy\u0259ti-m\u0259tbuat laz\u0131md\u0131r, f\u0259q\u0259t buna bir \u0259ndaz\u0259, qanun t\u0259yin etm\u0259k d\u0259 icab ed\u0259r. \u0130\u015ft\u0259 m\u0259tbuat qanununu m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259nl\u0259r il\u0259 \u0259leyhdarlar\u0131 aras\u0131nda ba\u015fl\u0131ca f\u0259rq bundan ibar\u0259tdir. Burada bir adam bulunmaz ki, h\u00fcrriyy\u0259ti-m\u0259tbuata zidd olsun. Dedil\u0259r ki, bir adam da bulunmaz ki, bir \u0259ndaz\u0259 ist\u0259m\u0259sin. Burada Qarayevin m\u00fcdafi\u0259 etdiyi h\u00fcrriyy\u0259ti-m\u0259tbuat deyil, anar\u015fiye-m\u0259tbuatd\u0131r. M\u0259tbuata bir \u0259ndaz\u0259 v\u0259 nizam laz\u0131md\u0131r. Bunu ist\u0259m\u0259y\u0259nl\u0259r h\u00fcrriyy\u0259ti-m\u0259tbuat\u0131 deyil, anar\u015fiye-m\u0259tbuat\u0131 m\u00fcdafi\u0259 edirl\u0259r. H\u0259r k\u0259s bu c\u00fcr h\u00fcrriyy\u0259ti-m\u0259tbuat t\u0259r\u0259fdar\u0131 is\u0259, onlar m\u0259tbuat m\u0259ns\u0259bl\u0259ri deyill\u0259r. Burada dan\u0131\u015fanlar h\u00fcrriyy\u0259ti-m\u0259tbuata zidd madd\u0259l\u0259r tapd\u0131qlar\u0131ndan qanunun \u0259leyhin\u0259 s\u0259s ver\u0259c\u0259kl\u0259rini v\u0259 qanunu r\u0259dd ed\u0259c\u0259kl\u0259rini s\u00f6yl\u0259dil\u0259r. Madam ki, anar\u015f\u0131 m\u0259tbuat t\u0259r\u0259fdar\u0131 deyill\u0259r, o vaxt m\u0259ntiq icab edir ki, \u0259sas\u0259n qanunu q\u0259bul edib, sonra madd\u0259-madd\u0259 m\u00fczakir\u0259 olunark\u0259n t\u0259shih eyl\u0259sin. F\u0259q\u0259t bunu da etm\u0259k ist\u0259mirl\u0259r. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, burada m\u0259ntiqsizlik vard\u0131r. T\u0259biidir, m\u00fczakir\u0259 a\u00e7\u0131lark\u0259n t\u0259shih \u00fcst\u00fcnd\u0259 h\u0259r k\u0259s k\u0259ndi n\u00f6qteyi-n\u0259z\u0259rini s\u00f6yl\u0259y\u0259c\u0259kdi&#8221; (yen\u0259 orada, s.247).<\/p>\n<p>\u015e\u0259fi b\u0259y R\u00fcst\u0259mb\u0259yov: &#8220;M\u0259ruz\u0259\u00e7iy\u0259 bir s\u00f6z qalmad\u0131. Bu ustavda he\u00e7 el\u0259 bir \u015fey yoxdur ki, h\u00fcrriyy\u0259ti-m\u0259tbuata s\u0259dd \u00e7\u0259ksin. Rusiya m\u0259tb\u0259\u0259 a\u00e7anda b\u00f6y\u00fck zaloqlar al\u0131nard\u0131. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 kas\u0131blar m\u0259tb\u0259\u0259 a\u00e7a bilm\u0259zdi. Bizd\u0259 ancaq izn al\u0131rlar. Bir d\u0259 administrasiya ona bir politi\u00e7eski blaqonadejnost bar\u0259sind\u0259 v\u0259siq\u0259 ver\u0259r idi. G\u00f6r\u0259k bu da bizd\u0259 varm\u0131? V\u0259 yoxm\u0131? &#8230;\u018fc\u0259ba, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u015feyl\u0259rin hangisi m\u0259tbuat\u0131 bo\u011fur, oqrani\u00e7eniye edir. Burada deyilir, bu m\u0259lumatlarda yeddi g\u00fcn \u0259vv\u0259l g\u0259r\u0259k x\u0259b\u0259r verilsin, g\u00f6r\u0259k na\u015fir qramotn\u0131d\u0131r, savad\u0131 var, ya yoxdur. Bir madd\u0259d\u0259 deyilir ki, u\u015faq olmas\u0131n. Dem\u0259li, bu madd\u0259l\u0259rd\u0259 h\u00fcrriyy\u0259ti-m\u0259tbuat \u0259leyhin\u0259 ged\u0259n bir \u015fey yoxdur. Sonra, ayr\u0131ca deyilir, h\u0259r q\u0259zet\u0259 \u00e7\u0131xaran q\u0259zet\u00e7ilik qanunundan x\u0259b\u0259rdar olmal\u0131d\u0131r. Q\u0259zetin bir texnikas\u0131 m\u00f6vcibinc\u0259 m\u00fcdir borcludur, do\u011fru verm\u0259diyi m\u0259lumat\u0131 d\u0259rhal t\u0259kzib etsin, etm\u0259y\u0259nl\u0259ri h\u0259tta suda \u00e7\u0259kirl\u0259r. Bu madd\u0259l\u0259rin he\u00e7 birind\u0259 bir oqrani\u00e7eniye yoxdur. He\u00e7 qanun yoxdur ki, onun qeydi olmas\u0131n. Siz d\u0259 bu qanunlar\u0131n redaksiyas\u0131na \u00f6z t\u0259r\u0259finizd\u0259n qeyd qoya bil\u0259rsiniz. Sonra 16-c\u0131 madd\u0259y\u0259 b\u00f6y\u00fck m\u0259na verirl\u0259r. Onda da \u0259traf m\u0259s\u0259l\u0259si vard\u0131r. 6 madd\u0259y\u0259 is\u0259 bir fakt g\u0259tir\u0259 bilm\u0259dil\u0259r. Bunlar\u0131n he\u00e7 birisinin h\u00fcrriyy\u0259ti-m\u0259tbuata bir z\u0259r\u0259ri yoxdur. Ax\u0131r\u0131nc\u0131 natiq n\u0259zar\u0259td\u0259n b\u0259hs el\u0259di, bunda da bir b\u00f6y\u00fck c\u0259h\u0259t g\u00f6rm\u0259dik. 3-c\u00fc maliyy\u0259y\u0259 etiraz olundu ki, qanun ixtiyar\u0131 inspektora, yaxud qubernatora tap\u015f\u0131rmaq laz\u0131m deyil. S\u0259m\u0259da\u011fa burada \u00e7astn\u0131 pravovoydan b\u0259hs eyl\u0259di. H\u0259r k\u0259sin ixtiyar\u0131 var ki, \u015fikay\u0259t eyl\u0259sin v\u0259 o adam\u0131 suda \u00e7a\u011f\u0131rs\u0131n. H\u00f6kum\u0259tin d\u0259 dediyi budur. Burada m\u0259ml\u0259k\u0259t interesi var. Bu g\u00fcn el\u0259 q\u0259zetl\u0259r var ki, v\u0259t\u0259nimiz v\u0259 h\u00f6kum\u0259timiz \u0259leyhin\u0259 gedir&#8221; (yen\u0259 orada, s.258).<\/p>\n<p>S\u0259m\u0259da\u011fa A\u011famal\u0131o\u011flu: &#8220;M\u0259tl\u0259bd\u0259n k\u0259nara \u00e7\u0131xm\u0131ram. Qanun g\u00f6zl\u0259y\u0259r ki, yer r\u0259iyy\u0259tin \u0259lind\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131n. M\u00fclk\u0259darlar h\u0259mi\u015f\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar ki, r\u0259iyy\u0259tin yerini \u0259lin\u0259 ke\u00e7irsin. Bu sporlara x\u0259zin\u0259 yerinin \u00fcst\u00fcnd\u0259 oturan r\u0259iyy\u0259tl\u0259r qar\u0131\u015fm\u0131rd\u0131. \u018fg\u0259r suda gets\u0259l\u0259rdi otvod olunurdu. Xozeyinl\u0259r bu yerl\u0259rd\u0259n ixtiyarlar\u0131n\u0131 itirm\u0259yirdil\u0259r. Yerl\u0259r r\u0259iyy\u0259t \u0259lind\u0259n \u00e7\u0131xmay\u0131rd\u0131. M\u00fclk\u0259darlar o yerl\u0259rd\u0259n ancaq m\u0259nf\u0259\u0259t\u0259 \u00e7at\u0131rd\u0131. Nec\u0259 yerl\u0259rd\u0259 ustavnaya qramota vard\u0131. Haman bu r\u0259iyy\u0259tl\u0259r \u015fikay\u0259t eyl\u0259di ki, yerl\u0259r demstrovay olunmu\u015f yerl\u0259rdir ki, n\u0259 Sultan b\u0259y apar\u0131b. Metrovay k\u00f6hn\u0259 qanun idi. Bu g\u0259r\u0259k Sultan b\u0259y b\u0259hr\u0259 ver\u0259 idi. Amma \u00e7\u00fcnki 1913-c\u00fc ild\u0259 v\u0131kup zakon\u0131 onu pu\u00e7 el\u0259di. Ona g\u00f6r\u0259 krepostnoye pravo deyilirdi. O, pis qanun idi ki, g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bel\u0259 daha he\u00e7 k\u0259sin b\u0259hr\u0259 alma\u011fa ixtiyar\u0131 qalmad\u0131. Bizim r\u0259iyy\u0259tl\u0259r d\u0259 azad oldular. Azad olanda o nadel olacaq yerl\u0259r d\u0259 g\u0259r\u0259k bu c\u0259ma\u0259t\u0259 qala idi. Y\u0259ni b\u0259ylikl\u0259r k\u0259nd c\u0259ma\u0259tin\u0259 qalayd\u0131. \u018fg\u0259r ustavnaya qramota ba\u011flanmay\u0131b, bundan o \u00e7\u0131x\u0131r ki, bunlar ixtiyarlar\u0131n\u0131 itiribl\u0259r. B\u0259s n\u0259yin \u00fcst\u00fcnd\u0259 bizim m\u00fcavini-nazir \u00f6z q\u0259tnam\u0259sini tikibdir v\u0259 olunmu\u015f q\u0259rar\u0131 d\u0259yi\u015fibdir. Burada g\u00f6st\u0259rir ki, S\u00fcleyman b\u0259y bir \u00e7ox doqovor g\u00f6t\u00fcr\u00fcb. O doqovorlardan g\u00f6r\u00fcn\u00fcrd\u00fc ki, S\u00fcleyman b\u0259y bu yerl\u0259ri verib, \u0259kdirib, bi\u00e7diribdir, bununla da onillik qanun davnost d\u00fcz\u0259ldibdir v\u0259 bu yeri \u00f6z\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fclk\u0259dar yeri edibdir, tainki \u0259li yerd\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131n&#8221; (yen\u0259 orada, s.327).<\/p>\n<p>\u018fliheyd\u0259r Qarayev: &#8220;M\u0259n h\u0259r\u00e7\u0259ndi sor\u011funu imza etmi\u015fdim, amma sor\u011fu ver\u0259nd\u0259 g\u0259r\u0259k bil\u0259s\u0259n ki, sor\u011funu kim\u0259 verirs\u0259n v\u0259 ondan n\u0259 g\u00f6zl\u0259m\u0259lis\u0259n. M\u0259n bilir\u0259m ki, bu saat h\u0259r bir adam \u00f6z m\u0259nf\u0259\u0259tini g\u00f6zl\u0259yir, h\u0259r k\u0259s ist\u0259yir [odu] \u00f6z t\u0259r\u0259fin\u0259 \u00e7\u0259ksin. Bir adam g\u00f6rm\u0259zsiniz ki, be\u015f \u015fah\u0131 m\u0259nf\u0259\u0259tini ba\u015fqas\u0131na verm\u0259k ist\u0259sin. Biz Hiday\u0259t b\u0259y\u0259 sor\u011fu veririk ki, S\u00fcleyman b\u0259yin i\u015fi nec\u0259 olmu\u015f, amma bunu bilm\u0259liyik. S\u00fcleyman b\u0259y onun qohumu olmasa da, o onun g\u0259r\u0259k t\u0259r\u0259fini saxlas\u0131n. \u00c7\u00fcnki b\u0259ydir, b\u0259y b\u0259yin m\u0259nf\u0259\u0259tini, r\u0259iyy\u0259t-r\u0259iyy\u0259tin m\u0259nf\u0259\u0259tini h\u0259mi\u015f\u0259 g\u00f6zl\u0259r. Hiday\u0259t b\u0259y Sultanov bu saat k\u00f6hn\u0259 Nikolay qanunlar\u0131n\u0131 \u00f6z qaba\u011f\u0131na qoyubdur. Yeni qanunlar\u0131 Zaqafqaziya seymi vremenni pravitelstvo qanunlar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 almaq ist\u0259m\u0259yib. Yolda\u015flar\u0131m\u0131za t\u0259\u0259cc\u00fcb edir\u0259m, b\u00f6yl\u0259 adamlar mejavoy s\u00f6zl\u0259ri dan\u0131\u015f\u0131rlar&#8221; (yen\u0259 orada, s.331).<\/p>\n<p>Sultan M\u0259cid Q\u0259nizad\u0259: &#8220;Parlament nakaz\u0131na g\u00f6r\u0259 ruslar\u0131 milli \u015fura t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259v\u0259t etdirdik. Hala da milli \u015furaya istinad etdikd\u0259, Parlament qeyri ob\u015festvolardan \u00e7a\u011f\u0131rmaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qald\u0131. Nakaz\u0131m\u0131z yoxdur ki, h\u0259r bir uyezd\u0259n bir n\u0259f\u0259r g\u0259lsin. O uyezd\u0259n h\u0259r k\u0259s g\u0259l\u0259c\u0259k g\u0259lsin, h\u0259r k\u0259s olacaqsa olsun, bir n\u0259f\u0259ri biz q\u0259bul etm\u0259liyik. Burada milliyy\u0259t g\u00f6zl\u0259yibd\u0259 rus, m\u00fcs\u0259lman, ya erm\u0259ni olmas\u0131 nahaqd\u0131r. Bir yerd\u0259 h\u0259r k\u0259s se\u00e7ilirs\u0259, g\u0259l\u0259r. M\u0259nim xatirim\u0259 g\u0259ldi ki, \u015eamax\u0131da erm\u0259nil\u0259r d\u0259 Na\u00e7arov nam m\u00fch\u0259ndisin \u015eamax\u0131dan g\u00f6nd\u0259rilm\u0259sini ist\u0259yirdil\u0259r, f\u0259q\u0259t biz onlar\u0131 otkaz eyl\u0259dik. Zira q\u0259rar b\u00f6yl\u0259dir ki, n\u0259 mill\u0259t olursa-olsun, ancaq bir n\u0259f\u0259r g\u0259lsin&#8221; (yen\u0259 orada, s.338).<\/p>\n<p>\u018fhm\u0259d C\u00f6vd\u0259t: &#8220;Bu \u00fczvl\u0259rd\u0259n etimadnam\u0259l\u0259rin\u0259 baxanda m\u0259rk\u0259zi milli \u015fura zaman\u0131nda qanuna riay\u0259t edirdik. Milli \u015fura bir s\u0259n\u0259 \u0259qd\u0259m Parlament v\u0259 h\u00f6kum\u0259t t\u0259\u015fkili \u00fc\u00e7\u00fcn bir qanunu q\u0259bul etdi. Bu x\u0259yalla ki, m\u0259clis m\u00fc\u0259ssisan bir azdan sonra \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259r, m\u0259\u0259tt\u0259ss\u00fcf tabehal yaman yax\u015f\u0131 i\u015fl\u0259yibki d\u0259, m\u0259clis m\u00fc\u0259ssisan\u0131m\u0131z \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lm\u0259mi\u015fdir&#8221; (yen\u0259 orada, s.341).<\/p>\n<p>Mustafa Mahmudov: &#8220;M\u0259n bir \u015fey anlaya bilmir\u0259m, b\u00fcdc\u0259 komisyonunun v\u0259zif\u0259si n\u0259dir? Parlamentin v\u0259zif\u0259si n\u0259dir? B\u00fcdc\u0259 komisyonunun v\u0259zif\u0259si odur ki, h\u00f6kum\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n g\u0259lm\u0259 layih\u0259l\u0259r\u0259 bax\u0131r, d\u00fcz\u0259ldir, Parlament\u0259 g\u00f6nd\u0259rir. O da bir ki\u00e7ik Parlamentdir ki, h\u0259r firq\u0259d\u0259n orada n\u00fcmay\u0259nd\u0259 var. \u018fg\u0259r bir \u015fey laz\u0131m olsa idi, o ki\u00e7ik Parlament t\u0259qyir v\u0259 t\u0259bdil ed\u0259r idi. Madam ki, o q\u0259bul edib g\u00f6nd\u0259rib, bir b\u00f6y\u00fck Parlamentd\u0259 aradan bir \u015fey \u00e7\u0131xarma\u011f\u0131n\u0131z, bu m\u0259bl\u0259\u011f yet\u0259r-yetm\u0259z bu bizim i\u015fimiz deyil (yen\u0259 orada, s.356).<\/p>\n<p>Muxtar \u018ff\u0259ndizad\u0259: &#8220;M\u00f6ht\u0259r\u0259m m\u0259buslar! Biz y\u0259qin ki, \u0259mir vaqi\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131nday\u0131q. Bu saat dokladdan m\u0259lum oldu ki, pullar k\u0259silib qurtar\u0131b, biz ancaq t\u0259sdiq etm\u0259liyik. G\u0259r\u0259k t\u0259sdiq ed\u0259k. Qarayevin dediyi s\u00f6zl\u0259rin b\u0259zisi bir onun deyil, bunlar c\u0259ma\u0259tin fikridir. Bu s\u00f6zl\u0259r yalan deyil. Pulumuzun qiym\u0259ti d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f. Buna \u00e7ar\u0259 laz\u0131md\u0131r. \u018fhalinin hal\u0131 t\u0259min edilm\u0259lidir (yen\u0259 orada, s.377).<\/p>\n<p>Mehdi b\u0259y Hac\u0131nski: &#8220;Burada xalq m\u0259kt\u0259bl\u0259ri m\u00fc\u0259lliml\u0259rind\u0259n b\u0259hs edilir. V\u0259 m\u00fc\u0259lliml\u0259r ikiy\u0259 ayr\u0131l\u0131rlar. Bu f\u0259sild\u0259 senzavik, y\u0259ni dar\u00fclm\u00fc\u0259llimin v\u0259 r\u00fc\u015fdiyy\u0259 m\u0259zunlar\u0131 qeyd edilmi\u015fl\u0259rdir. A\u015fa\u011f\u0131da bir madd\u0259 d\u0259xi vard\u0131r ki, orada senzavik olmayan m\u00fc\u0259lliml\u0259rd\u0259n b\u0259hs olunur. &#8230;Ona g\u00f6r\u0259 m\u0259n t\u0259klif edir\u0259m 5 il m\u00fc\u0259llimlik etmi\u015f xalq m\u00fc\u0259lliml\u0259ri d\u0259 13-c\u00fcy\u0259 daxil edilsinl\u0259r. \u00c7\u00fcnki do\u011frudur, onlar\u0131n m\u0259zuniyy\u0259t \u015f\u0259had\u0259tnam\u0259si yoxdur; amma haman 5 il m\u00fc\u0259llimlik etm\u0259kl\u0259 onlar \u00f6yl\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259 hasil edirl\u0259r ki, senzavikl\u0259r d\u0259r\u0259c\u0259sin\u0259 g\u0259l\u0259 bil\u0259rl\u0259r&#8221;.<\/p>\n<p>Ba\u015f nazir F\u0259t\u0259li Xan Xoyski: &#8220;M\u00f6ht\u0259r\u0259m Az\u0259rbaycan parlamenti \u0259zas\u0131! Bug\u00fcnk\u00fc g\u00fcn Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck, \u0259ziz, m\u00fcbar\u0259k g\u00fcnd\u00fcr ki, yuxumuzda g\u00f6rm\u0259zdik, \u0259qlimiz\u0259 g\u0259lm\u0259zdi. Bu g\u00fcn o g\u00fcnd\u00fcr ki, muxtariyy\u0259ti \u0259liniz\u0259 ald\u0131n\u0131z, h\u00f6kum\u0259t v\u0259kal\u0259ti il\u0259 \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc d\u0259 sizinl\u0259 b\u0259rab\u0259r t\u0259brik edir\u0259m (alq\u0131\u015flar). H\u00f6kum\u0259tin borcudur, h\u00fczurunuzda olsun, \u0259ski f\u0259aliyy\u0259ti v\u0259 hanki \u00f6vza alt\u0131nda i\u015fl\u0259diyini siz\u0259 \u0259rz etsin. M\u0259n bu g\u00fcn h\u0259r n\u0259zar\u0259t haqq\u0131nda siz\u0259 m\u0259lumat ver\u0259 bil\u0259r\u0259m. M\u0259n bu g\u00fcn h\u00f6kum\u0259tin tarixini v\u0259 n\u0259 kimi \u00f6vza alt\u0131nda t\u0259\u015fkil etdiyini siz\u0259 \u0259rz ed\u0259c\u0259y\u0259m&#8221;.<\/p>\n<p>Aslan b\u0259y S\u0259fik\u00fcrdski: &#8220;G\u00f6z\u0259l t\u0259klif edildi. \u015e\u00fck\u00fcrl\u0259r olsun ki, \u015fimdi biz burada y\u0131\u011f\u0131l\u0131b dan\u0131\u015fa biliriz. O qanlar ki, t\u00f6k\u00fclm\u0259liydi, bizi bu g\u00fcn\u0259 \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 bayra\u011f\u0131m\u0131z\u0131 qald\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r &#8211; onlar\u0131 unutmayal\u0131m. H\u00fcrriyy\u0259t v\u0259 inqilab \u015f\u00fch\u0259das\u0131n\u0131n istirah\u0259t ruhlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259v\u0259qqe edir\u0259m aya\u011fa duras\u0131n\u0131z (ham\u0131 qalx\u0131r)&#8221; (A.Axundov. Parlamentin dili \/ Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti (\u0259d\u0259biyyat, dil, m\u0259d\u0259ni quruculuq) &#8211; Az\u0259rbaycan Respublikasi Prezidentinin \u0130\u015fl\u0259r \u0130dar\u0259si Prezident Kitabxanas\u0131. Bak\u0131, &#8220;Qoliot Qkup&#8221; QSC, 2009, s.151-152).<\/p>\n<p>Diqq\u0259t ets\u0259k, \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n nitqi \u00fcmumi bilik v\u0259 m\u0259d\u0259ni, dil v\u0259 \u00fcslub s\u0259viyy\u0259l\u0259ri, el\u0259c\u0259 d\u0259 subyektiv amill\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. B\u0259zil\u0259rinin nitqi dilimiz\u0259 yad g\u00f6r\u00fcn\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r, izaf\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 z\u0259ngindir, b\u0259zil\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin morfoloji normalar\u0131 t\u00fcrk dili normalar\u0131 il\u0259 \u0259v\u0259z edilir. &#8220;Sosialistl\u0259r&#8221;in, &#8220;\u018fhrar&#8221; v\u0259 &#8220;\u0130ttihad&#8221; fraksiyas\u0131ndan olan parlament \u00fczvl\u0259rinin nitqi Abdulla \u015eaiq, Seyid H\u00fcseyn, C\u0259f\u0259r Cabbarl\u0131, C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259, Yusif V\u0259zir \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minlinin dilil\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 sad\u0259liyi v\u0259 milliliyi il\u0259 m\u00fcasir dilimizl\u0259 s\u0259sl\u0259\u015fir, lakin qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n \u00e7ox vaxt onlar da osmanl\u0131 dili qurulu\u015fundan istifad\u0259 edirl\u0259r. Parlament iclaslar\u0131nda m\u00fcraci\u0259t formalar\u0131, nitq etiketl\u0259ri m\u0259nsub olduqlar\u0131 fraksiyalar\u0131n m\u0259ram\u0131na uy\u011fundur: &#8220;H\u0259z\u0259rat&#8221; (Q.Qarab\u0259yov), &#8220;M\u00f6ht\u0259r\u0259m parlament \u0259zas\u0131&#8221; (A.\u018ff\u0259ndizad\u0259), &#8220;\u018ff\u0259ndil\u0259r&#8221; (M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259, H.Sultanov, B.Ki\u00e7ikxanov), &#8220;M\u00f6ht\u0259r\u0259m m\u0259buslar&#8221;, &#8220;M\u00f6ht\u0259r\u0259m \u0259zalar&#8221;, &#8220;M\u00f6ht\u0259r\u0259m m\u0259clis \u0259zalar\u0131&#8221;, &#8220;M\u00f6ht\u0259r\u0259m Az\u0259rbaycan parlamenti \u0259zas\u0131!&#8221; (\u018f.\u015eeyx\u00fclislamov, F.Xoyski, M.\u018ff\u0259ndizad\u0259, Q.Qarab\u0259yov), &#8220;M\u00f6ht\u0259r\u0259m parlament \u00fczvl\u0259ri&#8221; (H.A\u011fayev) v\u0259 s.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><em>(Davam\u0131 olacaq)<\/em><\/strong><\/p>\n<p>&#8220;\u018fd\u0259biyyat q\u0259zeti&#8221;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"20446\">Yaz\u0131ya 27 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u015e\u0259rq tarixin\u0259 daxil olmu\u015f ilk demokratik respublika v\u0259 parlamentli d\u00f6vl\u0259t, 23 ayl\u0131q hakimiyy\u0259ti olan Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin ilk islahatlar\u0131ndan birincisi d\u00f6vl\u0259t dili il\u0259 ba\u011fl\u0131 olmu\u015fdur. C\u00fcmhuriyy\u0259t h\u00f6kum\u0259ti 1918-ci il 27 iyun tarixli q\u0259rar\u0131 il\u0259 t\u00fcrk dilini (Az\u0259rbaycan dili &#8211; red. N.M.) Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 d\u00f6vl\u0259t dili elan\u00a0 etdi. &#8220;D\u00f6vl\u0259ti lisan t\u00fcrkc\u0259 q\u0259bul edil\u0259r\u0259k m\u00fcv\u0259qq\u0259t\u0259n [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[3],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20446"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=20446"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20446\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20448,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20446\/revisions\/20448"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=20446"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=20446"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=20446"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}