{"id":21016,"date":"2025-05-06T20:31:57","date_gmt":"2025-05-06T16:31:57","guid":{"rendered":"https:\/\/kultur.az\/?p=21016"},"modified":"2025-05-06T20:31:57","modified_gmt":"2025-05-06T16:31:57","slug":"himn-mistikasi-yaxud-bir-seirin-%c9%99trafinda-yaranmis-mif-az%c9%99r-turan-yazir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=21016","title":{"rendered":"Himn mistikas\u0131, yaxud bir \u015feirin \u0259traf\u0131nda yaranm\u0131\u015f mif &#8211; Az\u0259r TURAN yaz\u0131r&#8230;"},"content":{"rendered":"<p style=\"font-weight: 400;\"><a href=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/photo_13217.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter size-medium wp-image-21017\" src=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/photo_13217-300x200.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"200\" srcset=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/photo_13217-300x200.jpg 300w, https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/photo_13217.jpg 700w\" sizes=\"(max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a>Mart\u0131n 12-d\u0259 Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131nda &#8220;\u0130stiqlal mar\u015f\u0131&#8221;n\u0131n 104-c\u00fc ild\u00f6n\u00fcm\u00fcn\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f t\u0259dbir\u0259 d\u0259v\u0259tliydim. B\u00f6y\u00fck m\u0259mnuniyy\u0259tl\u0259 qat\u0131ld\u0131\u011f\u0131m konfransda Mehmet Akifl\u0259, onun &#8220;\u0130stiqlal mar\u015f\u0131&#8221; il\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259rimi b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fckc\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131ma yans\u0131tmasam da, i\u00e7imd\u0259 n\u0259yins\u0259 s\u0131x\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 hiss etdim. \u0130\u00e7imd\u0259 s\u0131x\u0131lan n\u0259 idi?.. D\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm, biz &#8220;\u0130stiqlal mar\u015f\u0131&#8221;ndan daha \u0259vv\u0259l yaz\u0131lm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan himninin ild\u00f6n\u00fcm\u00fcn\u00fc qeyd ets\u0259k v\u0259 h\u0259min t\u0259dbir\u0259 d\u0259 bu konfransda oldu\u011fu kimi, T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259tinin \u00f6lk\u0259mizd\u0259ki s\u0259firini, Q\u00fczey K\u0131pr\u0131s\u0131n Az\u0259rbaycandak\u0131 daimi n\u00fcmay\u0259nd\u0259sini d\u0259v\u0259t ets\u0259k, o m\u0259rasimd\u0259 himnimiz bar\u0259d\u0259 n\u0259 dan\u0131\u015fard\u0131q?<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Aliml\u0259rimiz Az\u0259rbaycan\u0131n &#8220;\u0130stiqlal&#8221; mar\u015f\u0131n\u0131 el\u0259 labirint\u0259 sal\u0131blar ki, otuz ildir, \u0259limizi sin\u0259mizin \u00fcst\u00fcn\u0259 qoyub oxudu\u011fumuz, s\u0259das\u0131na sayq\u0131 duru\u015fu il\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131q verdiyimiz himnin m\u0259tn m\u00fc\u0259llifi il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fcbahis\u0259l\u0259r s\u0259ngim\u0259k bilmir. Bir qism iddia edir ki, himnin m\u0259tni \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n deyil, C\u0259mo C\u0259bray\u0131lb\u0259ylinindir. Ba\u015fqa bir qism iddia edir ki, himnin s\u00f6zl\u0259ri n\u0259 \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n, n\u0259 d\u0259 C\u0259mo C\u0259bray\u0131lb\u0259ylinindir, m\u0259tn Camo Hacinskinindir. G\u0259tiril\u0259n arqumentl\u0259r is\u0259, sad\u0259c\u0259, yeni m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 yol a\u00e7\u0131r. Aliml\u0259rimiz bu m\u00f6vzuda, h\u0259tta Milli M\u0259clisi k\u00f6m\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r ki, parlament &#8220;\u0259dal\u0259ti&#8221; b\u0259rpa etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259rar \u00e7\u0131xars\u0131n.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Himnin m\u0259tni 1919-cu ild\u0259 &#8220;Milli n\u0259\u011fm\u0259l\u0259r&#8221; kitab\u0131nda &#8220;C\u0259mo b\u0259y&#8221; imzas\u0131 il\u0259 \u00e7ap olunub. Amma he\u00e7 k\u0259s elmi d\u0259lill\u0259rl\u0259 isbat ed\u0259 bilmir ki, bu &#8220;C\u0259mo b\u0259y&#8221; C\u0259mo C\u0259bray\u0131lb\u0259yli, yoxsa C\u0259mo Hacinskidir, yaxud o d\u00f6vrd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f hans\u0131sa ba\u015fqa bir C\u0259mo b\u0259ydir. B\u0259lk\u0259 Cavad \u018fhm\u0259d M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259li O\u011fludur&#8230;<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Xat\u0131rlay\u0131ram, 2011-ci il aprelin 28-d\u0259 ATV kanal\u0131nda 2 saat davam ed\u0259n canl\u0131 yay\u0131mda \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n n\u0259v\u0259si Anar Axundzad\u0259 il\u0259 bir yerd\u0259 apar\u0131c\u0131n\u0131n bu bar\u0259d\u0259 suallar\u0131n\u0131 cavabland\u0131r\u0131rd\u0131q. H\u0259min verili\u015f\u0259 telefon ba\u011flant\u0131s\u0131 il\u0259 akademik B\u0259kir N\u0259biyev d\u0259 qat\u0131ld\u0131 v\u0259 &#8220;Cavad \u018fhm\u0259d M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259li O\u011flu&#8221; fikrini d\u0259 h\u0259min g\u00fcn efird\u0259 o s\u0259sl\u0259ndirdi.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">1992-ci ild\u0259 Himnin m\u0259tni Parlamentd\u0259 m\u00fczakir\u0259 olunark\u0259n, Elm, t\u0259hsil v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t komissiyas\u0131n\u0131n s\u0259dri, professor Firudin A\u011fas\u0131o\u011flu da &#8220;Cavad \u018fhm\u0259d M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259li O\u011flu&#8221; versiyas\u0131n\u0131 diqq\u0259td\u0259 saxlam\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">Az\u0259rbaycan himninin m\u0259tni il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fczakir\u0259l\u0259r \u018fhm\u0259d Cavad irsinin t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131, indi Almaniyada ya\u015fayan Ayb\u0259niz \u018fliyeva K\u0259ng\u0259rlinin &#8220;Respublika&#8221; q\u0259zetinin 1999-cu il 5 fevral tarixli say\u0131nda d\u0259rc olunmu\u015f &#8220;C\u0259mo b\u0259y kimdir&#8221; m\u0259qal\u0259si il\u0259 ba\u015flad\u0131. Ayb\u0259niz xan\u0131m\u0131n m\u0259qal\u0259sind\u0259n sonra Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutunun o zamank\u0131 direktoru Ya\u015far Qarayev m\u0259s\u0259l\u0259nin Elmi \u015eurada m\u00fczakir\u0259sini t\u0259\u015fkil etdi. Yekun q\u0259na\u0259t birm\u0259nal\u0131 olmad\u0131. Ard\u0131yca problem AMEA-n\u0131n akademik-katibi B\u0259kir N\u0259biyevin s\u0259drliyi il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f komissiyada ara\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131. Lakin o komissiya da i\u015fini yekunla\u015fd\u0131rmad\u0131. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, m\u00fczakir\u0259 25 ildir ki, davam edir.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Ayb\u0259niz \u018fliyeva K\u0259ng\u0259rlid\u0259n sonra m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 t\u0259nqid\u00e7i \u0130lham Abbasov r\u0259vac verdi. Onun, h\u0259tta &#8220;Himnimizin m\u00fc\u0259llifi&#8221; adl\u0131 kitab\u0131 \u00e7\u0131xd\u0131.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Professor Alxan Bayramo\u011flu is\u0259 israrla bildirdi ki, bu, &#8220;C\u0259mo b\u0259y&#8221; C\u0259mo C\u0259bray\u0131lb\u0259yli deyil, Camo Hacinskidir. H\u0259tta Alxan m\u00fc\u0259llim yaz\u0131lar\u0131n\u0131n birind\u0259 bel\u0259 bir ilginc m\u0259qam\u0131 qeyd edirdi ki, &#8220;M\u0259n\u0259 \u00f6z m\u00f6vqeyimd\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259n maraqlar m\u00fcqabilind\u0259 geri \u00e7\u0259kilm\u0259k v\u0259 ya h\u0259min \u015feirin C.C\u0259bray\u0131lb\u0259ylinin olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259tbuatda \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259k t\u0259klif edildi&#8221;.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">\u0130ndi is\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259ni &#8220;Himn \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n deyil, C\u0259mo b\u0259y C\u0259bray\u0131lb\u0259ylinindir&#8221; q\u0259na\u0259ti il\u0259 professor Asif R\u00fcst\u0259mli aktualla\u015fd\u0131r\u0131r: (&#8220;C\u0259mo C\u0259bray\u0131lb\u0259yli. H\u0259yat\u0131 v\u0259 b\u0259dii yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131&#8221; kitab\u0131nda bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 ayr\u0131ca hiss\u0259 ay\u0131r\u0131r).<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">2005-ci ild\u0259 Alxan Bayramo\u011flu, 2025-ci ild\u0259 is\u0259 Asif R\u00fcst\u0259mli &#8220;yanl\u0131\u015f\u0131n&#8221; t\u0259shih olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Milli M\u0259clis\u0259 xitab edirl\u0259r.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">&#8220;Himn m\u0259tninin m\u00fc\u0259llifi Camo Hacinskidir&#8221; dey\u0259n Alxan Bayramo\u011flu t\u0259klif edirdi ki, m\u0259s\u0259l\u0259ni &#8220;parlamentin m\u00fczakir\u0259sin\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131b, m\u00f6vcud q\u0259rarda redakt\u0259 xarakterli d\u00fcz\u0259li\u015f aparmaq n\u0259inki m\u00fcmk\u00fcn, h\u0259tta vacibdir. Camo b\u0259y Hacinskinin m\u00fc\u0259lliflik h\u00fcququnun b\u0259rpas\u0131 h\u0259m d\u0259 d\u00f6vl\u0259t atributumuzun safl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, n\u00f6qsans\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259minin\u0259 xidm\u0259t etmi\u015f olard\u0131&#8221;.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">\u00dcst\u00fcnd\u0259n 20 il ke\u00e7ib. \u0130ndi d\u0259 &#8220;himnin m\u00fc\u0259llifi C\u0259mo C\u0259bray\u0131lb\u0259ylidir&#8221; fikrini yenid\u0259n g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tir\u0259n Asif R\u00fcst\u0259mli &#8220;Yol verilmi\u015f yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n h\u00fcquq v\u0259 \u0259dal\u0259t namin\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Milli M\u0259clisinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259ri z\u0259ruridir. Burda m\u00fc\u0259lliflik h\u00fcququnun ciddi \u015f\u0259kild\u0259 pozulmas\u0131 fakt\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015fdir&#8221;, &#8211; dey\u0259 yaz\u0131r.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">Asif R\u00fcst\u0259mlinin &#8220;C\u0259mo b\u0259y C\u0259bray\u0131lb\u0259yli&#8221; kitab\u0131nda himnin m\u0259tni il\u0259 ba\u011fl\u0131 hiss\u0259l\u0259ri oxuduqca akademik B\u0259kir N\u0259biyevin 2004-c\u00fc ild\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f &#8220;\u018fhm\u0259d Cavad&#8221; kitab\u0131nda yazd\u0131qlar\u0131n\u0131 xat\u0131rlad\u0131m. \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n \u015feirl\u0259rini t\u0259hlil ed\u0259n B\u0259kir N\u0259biyev bildirirdi ki, &#8220;Bu \u015feirl\u0259rd\u0259n biri musiqisini \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yovun yazd\u0131\u011f\u0131 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin himnidir. Himn \u00e7ox b\u00f6y\u00fck fikri-b\u0259dii t\u0259sir q\u00fcvv\u0259sin\u0259 malikdir&#8230; Adama el\u0259 g\u0259lir ki, onun s\u00f6zl\u0259ri adic\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259bl\u0259 yox, \u015fairin \u00fcr\u0259yinin qan\u0131 il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r&#8230; Bu, himnin ilk bax\u0131\u015fda \u00e7ox dar g\u00f6r\u00fcn\u0259n meydan\u0131nda \u015fair do\u011fma Az\u0259rbaycan\u0131n miniat\u00fcr poetik tarix\u00e7\u0259sini vermi\u015fdir&#8230; N\u0259q\u0259ratda d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 t\u0259krarlanan &#8220;Az\u0259rbaycan!&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan!&#8221; nidas\u0131 m\u0259tnin v\u0259 musiqinin b\u00fct\u00fcn t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259n b\u00f6y\u00fck v\u0259 q\u00fcdr\u0259tli bir akkord kimi s\u0259sl\u0259n\u0259r\u0259k, onlar\u0131n ham\u0131s\u0131n\u0131 himnin \u0259sas m\u0259qs\u0259di, ba\u015f ideyas\u0131 \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fdirir&#8221;. Bunlar himnin m\u0259tn m\u00fc\u0259llifinin kimliyini ara\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015f komissiyan\u0131n s\u0259dri B\u0259kir N\u0259biyevin kitab\u0131nda h\u0259min m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259n sonra himnl\u0259 ba\u011fl\u0131 yaz\u0131lan hiss\u0259nin c\u00fczi bir qismidir. M\u0259s\u0259l\u0259 buras\u0131ndad\u0131r ki, himni \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n \u0259s\u0259ri olaraq \u015f\u0259rh v\u0259 v\u0259sf ed\u0259n B\u0259kir N\u0259biyevin h\u0259min kitab\u0131n\u0131n redaktoru bu g\u00fcn &#8220;himnin m\u00fc\u0259llifi \u018fhm\u0259d Cavad deyil&#8221;, &#8211; dey\u0259 israr ed\u0259n Asif R\u00fcst\u0259mli idi.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Bu &#8220;yanl\u0131\u015fl\u0131q&#8221; he\u00e7 zaman ortadan qalxmayacaq. Ona g\u00f6r\u0259 ki,<\/p>\n<ol>\n<li style=\"font-weight: 400;\">Bu g\u00fcn himn olaraq oxunan &#8220;Az\u0259rbaycan\u0131n D\u00f6vl\u0259t Himni&#8221; C\u00fcmhuriyy\u0259t d\u00f6vr\u00fc parlamentind\u0259 t\u0259sdiq olunmay\u0131b. \u00c7\u00fcnki Az\u0259rbaycan Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n &#8220;Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259tinin milli himninin layih\u0259sinin haz\u0131rlanmas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; 1920-ci ilin 30 yanvar\u0131nda q\u0259bul etdiyi q\u0259rara \u0259sas\u0259n, Az\u0259rbaycan Maarif Nazirliyinin elan etdiyi m\u00fcsabiq\u0259nin son m\u00fcdd\u0259ti 1920-ci il may\u0131n 20-d\u0259 g\u00f6st\u0259rilir. Bel\u0259 ki, m\u00fcsabiq\u0259 yekunla\u015fmadan, nec\u0259 dey\u0259rl\u0259r, C\u00fcmhuriyy\u0259t \u00f6z\u00fc tamamlan\u0131b. Dem\u0259li, bu himn parlamentd\u0259 m\u00fczakir\u0259 edilm\u0259yib. Parlamentin s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 d\u0259 bu bar\u0259d\u0259 he\u00e7 bir i\u015far\u0259 yoxdur.<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\">&#8220;Milli n\u0259\u011fm\u0259l\u0259r&#8221; kitab\u0131nda d\u0259rc olunan \u015feird\u0259 m\u00fc\u0259llif olaraq &#8220;C\u0259mo b\u0259y&#8221; yaz\u0131l\u0131b. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n bir qismi, yuxar\u0131da xat\u0131rlatd\u0131\u011f\u0131m kimi, &#8220;C\u0259mo b\u0259y&#8221;in C\u0259mo C\u0259bray\u0131lb\u0259yli, bir qismi C\u0259mo Hacinski, bir qismi d\u0259 &#8220;Cavad \u018fhm\u0259d M\u0259mm\u0259d\u0259li O\u011flu&#8221; oldu\u011funu deyir.<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\">Asif R\u00fcst\u0259mli C\u0259mo b\u0259yin C\u0259mo C\u0259bray\u0131lb\u0259yli oldu\u011funu israrla iddia edir. Bunu t\u0259sdiq ed\u0259c\u0259k hans\u0131sa qaynaq varm\u0131? O, Qulam M\u0259mm\u0259dlinin &#8220;\u0130mzalar&#8221; kitab\u0131na istinad edir: &#8220;Qulam M\u0259mm\u0259dlinin &#8220;\u0130mzalar&#8221; (Bak\u0131, 1977) kitab\u0131na \u0259sas\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k olar ki, bu C\u0259mo b\u0259y C\u0259bray\u0131lb\u0259ylidir&#8230;&#8221; Bel\u0259 bir q\u0259rara nec\u0259 g\u0259lm\u0259k olar? Bir halda ki, Qulam M\u0259mm\u0259dlinin &#8220;\u0130mzalar&#8221; kitab\u0131nda t\u0259qdim olunan gizli imzalar Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi-m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131ndak\u0131 imzalar\u0131 tam \u0259ks etdirmir. M\u0259s\u0259l\u0259n, bu kitabda \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin &#8220;Turani&#8221;, &#8220;S\u0259lyani&#8221;, &#8220;\u018fbd\u00fcln\u0259qqa\u015f&#8221;, &#8220;\u018f.B.H\u00fcseynzad\u0259&#8221;, &#8220;\u018f.H.&#8221;, &#8220;\u018f.H.-zad\u0259&#8221;, &#8220;H\u0259yati&#8221;, &#8220;F\u00fcyuzati&#8221;, &#8220;H\u00fcrr\u0259ndi\u015f&#8221;, yaxud M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin &#8220;Yalvac o\u011flu&#8221;, &#8220;M. \u018flif R\u0259sulzad\u0259&#8221;, &#8220;M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin&#8221;, &#8220;Haman&#8221;, &#8220;Sosialist&#8221;, &#8220;MAR&#8221;, &#8220;MAR-zad\u0259&#8221;, &#8220;M. R-zad\u0259&#8221;, yaxud Mirz\u0259 Bala M\u0259mm\u0259dzad\u0259nin &#8220;Mirz\u0259 Bala&#8221;, &#8220;A.Kut&#8221;, &#8220;M.M.M\u0259mm\u0259dzad\u0259&#8221;, &#8220;\u018fli Kutluk&#8221;, &#8220;M.B.Da\u015fd\u0259mir&#8221;, &#8220;Nuho\u011flu&#8221;, el\u0259c\u0259 d\u0259 bir \u00e7ox ba\u015fqalar\u0131n\u0131n gizli imzalar\u0131 he\u00e7 yerli-dibli yoxdur. N\u0259inki gizli imzalar\u0131, bu m\u00fc\u0259llifl\u0259rin adlar\u0131 bel\u0259 sovet ideoloji tabular\u0131na g\u00f6r\u0259 o kitabda xat\u0131rlanm\u0131r. Yaxud Qulam M\u0259mm\u0259dlinin &#8220;\u0130mzalar&#8221; kitab\u0131nda &#8220;Nof\u0259l&#8221; imzas\u0131n\u0131n sahibi kimi iki n\u0259f\u0259rin &#8211; \u015eu\u015fal\u0131 \u0130brahim Tahir Musayevin v\u0259 \u018flia\u011fa Vahidin ad\u0131 g\u00f6st\u0259rilir. Yaxud &#8220;M\u00fclhid&#8221; imzas\u0131 h\u0259m Vahidin, h\u0259m d\u0259 H\u0259s\u0259n S\u0259yyar\u0131n gizli imzas\u0131 olaraq t\u0259qdim edilir. V\u0259 \u018flia\u011fa Vahidin 1975-ci ild\u0259 Qulam M\u0259mm\u0259dlinin t\u0259rtibat\u0131 il\u0259 \u00e7ap olunmu\u015f kitab\u0131nda, H\u0259s\u0259n S\u0259yyar\u0131n da, \u0130brahim Tahir Musayevin d\u0259 b\u0259zi yaz\u0131lar\u0131 Vahidin kitab\u0131na daxil edilmi\u015f v\u0259 bu, el\u0259 zaman\u0131nda Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnaslar\u0131n\u0131n m\u00fczakir\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdu. Bu bar\u0259d\u0259 M\u0259mm\u0259d Nuruo\u011flunun 1983-c\u00fc ild\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f &#8220;\u018fs\u0259r ki qald\u0131 cahanda&#8221; kitab\u0131nda ayr\u0131ca b\u0259hs olunub. M\u0259n Qulam M\u0259mm\u0259dlinin m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 \u0259d\u0259biyyat tariximizd\u0259ki \u0259v\u0259zsiz xidm\u0259tl\u0259rin\u0259 t\u0259zim ed\u0259r\u0259k bu faktlar\u0131 bu m\u0259qamda xat\u0131rlatma\u011f\u0131 z\u0259ruri hesab etdim. Bu m\u0259nada, Asif R\u00fcst\u0259mlinin ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc &#8220;Qulam M\u0259mm\u0259dlinin &#8220;\u0130mzalar&#8221; kitab\u0131na \u0259sas\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k olar ki, bu C\u0259mo b\u0259y C\u0259bray\u0131lb\u0259ylidir&#8221; q\u0259na\u0259tin\u0259 birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 nec\u0259 inanmaq olar?<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\">Filoloji bax\u0131mdan t\u0259hlil olunsa, C\u0259mo C\u0259bray\u0131lb\u0259ylinin dig\u0259r \u015feirl\u0259rinin intonasiyas\u0131n\u0131n, poetikas\u0131n\u0131n bu \u015feirl\u0259 \u0259sasl\u0131 bir t\u0259zad t\u0259\u015fkil etdiyi g\u00f6r\u00fcn\u0259c\u0259k. M\u0259s\u0259l\u0259n, C\u0259bray\u0131lb\u0259ylinin bu \u015feirinin strukturu, intonasiyas\u0131 v\u0259 poetikas\u0131:<\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">\u0130st\u0259r idim s\u0259ninl\u0259 bir yerd\u0259<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Bir az art\u0131q bulunmaq.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Etm\u0259z \u00f6mr\u00fcm daha v\u0259fa, yolda\u015f!<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Bu yavuqda qay\u0131tsan evimiz\u0259 s\u0259n,<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Soran olsa m\u0259ni bir \u0259hli-v\u0259t\u0259n,<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">De: &#8220;D\u0259yib g\u00fcll\u0259 sin\u0259sin ke\u00e7mi\u015f!<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Yox g\u00fcc\u00fc&#8230; H\u0259m \u00fcmid yox dursun&#8221;.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<ol start=\"5\">\n<li style=\"font-weight: 400;\">Alxan Bayramo\u011flu &#8220;himnin m\u00fc\u0259llifi Camo Hacinskidir&#8221; dey\u0259nd\u0259 istinad etdiyi qaynaq &#8220;Az\u0259rbaycan Sovet Ensiklopediyas\u0131&#8221;nda Hacinski bar\u0259d\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f bu c\u00fcml\u0259dir: &#8220;Milli n\u0259\u011fm\u0259l\u0259r&#8221; kitab\u00e7alar\u0131nda \u015feirl\u0259ri \u00e7ap edilmi\u015fdir&#8221;. M\u00fc\u0259llifin bundan ba\u015fqa hans\u0131sa d\u0259lil v\u0259 s\u00fcbutu yoxdur.<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\">Asif R\u00fcst\u0259mli &#8220;himnin m\u00fc\u0259llifi C\u0259mo C\u0259bray\u0131lb\u0259ylidir&#8221; dey\u0259nd\u0259, istinad etdiyi qaynaq yen\u0259 h\u0259min &#8220;Milli n\u0259\u011fm\u0259l\u0259r&#8221; kitab\u0131ndak\u0131 &#8220;C\u0259mo b\u0259y&#8221; imzas\u0131 il\u0259 \u00e7ap olunmu\u015f &#8220;V\u0259t\u0259n mar\u015f\u0131&#8221; \u015feiridir. V\u0259 onun da bundan ba\u015fqa hans\u0131sa d\u0259lil v\u0259 s\u00fcbutu yoxdur.<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\">\u015eeirin \u0259lyazmas\u0131 yoxdur. Asif R\u00fcst\u0259mlinin kitab\u0131nda t\u0259qdim etdiyi \u0259lyazma C\u0259mo C\u0259bray\u0131lb\u0259yliy\u0259 aid deyil, C\u0259bray\u0131lb\u0259ylinin b\u00f6y\u00fck bac\u0131s\u0131n\u0131n n\u0259v\u0259si G\u00fcls\u00fcm \u018ff\u0259ndizad\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n sonradan ka\u011f\u0131za k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb. Halbuki himn Akademiyada m\u00fczakir\u0259 olunark\u0259n, o zaman C\u0259bray\u0131lb\u0259ylinin qohumlar\u0131 \u015feirin \u0259lyazmas\u0131n\u0131 hans\u0131sa arxiv\u0259 verdikl\u0259rini demi\u015fdil\u0259r. Arxivl\u0259r yerind\u0259dir v\u0259 Bak\u0131dad\u0131r. H\u0259min arxiv\u0259 ba\u015f \u00e7\u0259km\u0259k, \u015feirin \u0259lyazmas\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131xarmaq olmazd\u0131m\u0131? \u00dcst\u00fcnd\u0259n 20 ild\u0259n art\u0131q vaxt ke\u00e7\u0259nd\u0259n sonra, 1967-ci ild\u0259 bir qohumun yadda\u015fdan yaz\u0131ya k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fcy\u00fc \u0259lyazma bel\u0259 ciddi m\u00f6vzunun d\u0259lili ola bil\u0259rmi?<\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\u018fg\u0259r dedikl\u0259ri s\u0259n\u0259d Asif R\u00fcst\u0259mlinin kitab\u0131nda t\u0259qdim etdiyidirs\u0259, bu, dediyim kimi, C\u0259mo b\u0259yin x\u0259tti deyil, onun b\u00f6y\u00fck bac\u0131s\u0131n\u0131n n\u0259v\u0259sinin x\u0259ttidir. Yoxsa arxiv\u0259 verilmi\u015fdis\u0259, b\u0259s onu iyirmi ild\u0259n sonra Asif R\u00fcst\u0259mliy\u0259 C\u0259mo b\u0259yin n\u0259v\u0259si niy\u0259 t\u0259qdim edirdi?<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Ha\u015fiy\u0259 \u00e7\u0131xmaq ist\u0259yir\u0259m: Asif R\u00fcst\u0259mli Bak\u0131n\u0131n Qafqaz \u0130slam Ordusu t\u0259r\u0259find\u0259n azad olundu\u011fu g\u00fcnl\u0259rd\u0259n b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n, yaz\u0131r ki, &#8220;&#8230;C\u0259mo b\u0259y q\u0259l\u0259min\u0259 sar\u0131ld\u0131, q\u0259lbind\u0259n ke\u00e7\u0259n co\u015fqun poetik duy\u011fular selini ka\u011f\u0131za k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc. Mar\u015f motivl\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u00fcz\u0259nl\u0259diyi \u015feirinin ad\u0131n\u0131 &#8220;V\u0259t\u0259nim&#8221; qoydu&#8230; C\u0259mo b\u0259yin &#8220;V\u0259t\u0259nim&#8221; \u015feiri h\u0259qiq\u0259t\u0259n, zaman\u0131nda yaz\u0131ld\u0131 v\u0259 \u00e7ox u\u011furlu poeziya n\u00fcmun\u0259sin\u0259 \u00e7evrildi. M\u00fc\u0259llif \u015feirin misralar\u0131n\u0131 dodaqalt\u0131 z\u00fcmz\u00fcm\u0259 etm\u0259kd\u0259n yorulmaz, u\u015faqlar \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rlik m\u00f6vzusunda sevil\u0259n n\u0259\u011fm\u0259 ola bil\u0259c\u0259yini d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259r\u0259k m\u0259tni \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ali-ibtidai m\u0259kt\u0259bd\u0259 birg\u0259 i\u015fl\u0259diyi m\u00fc\u0259llim yolda\u015f\u0131 \u00dczeyir b\u0259y Hac\u0131b\u0259yliy\u0259 t\u0259qdim etdi&#8221;. Yaxud Asif R\u00fcst\u0259mli bu \u0259lyazman\u0131 kitab\u0131n\u0131n bir yerind\u0259 bel\u0259 t\u0259qdim edir: &#8220;C.C\u0259bray\u0131lb\u0259yli yenic\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;V\u0259t\u0259nim&#8221; \u015feirinin \u0259lyazmas\u0131n\u0131 A\u011fa H\u0259s\u0259n Mirz\u0259zad\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn oxudu&#8230;&#8221; (M\u00fc\u0259llif b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 hans\u0131 qayna\u011fa istinad\u0259n deyir? C\u0259bray\u0131lb\u0259ylinin \u015feiri \u00dczeyir b\u0259y\u0259 verdiyini, &#8220;dodaqalt\u0131 z\u00fcmz\u00fcm\u0259 etm\u0259kd\u0259n yorulmad\u0131\u011f\u0131&#8221; \u015feiri \u0259lyazmadan A\u011fa H\u0259s\u0259n Mirz\u0259zad\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn oxudu\u011funu bildir\u0259n hans\u0131sa bir qeyd varm\u0131? \u00dcmummilli bir m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 v\u0259 bu q\u0259d\u0259r h\u0259ssas bir m\u00f6vzuda yaz\u0131lm\u0131\u015f elmi ara\u015fd\u0131rmada, Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131 Nizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutunun qrifi il\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f \u0259s\u0259rd\u0259 x\u0259yal qurmaq, \u0259sasl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 istinad etm\u0259d\u0259n fikir s\u00f6yl\u0259m\u0259k hans\u0131 anlama g\u0259lir?)<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Asif R\u00fcst\u0259mli \u0259lyazma il\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259rini bu axarda davam etdirir: &#8220;C\u0259mo b\u0259y &#8220;V\u0259t\u0259nim&#8221; \u015feirinin ilk \u0259lyazmas\u0131nda tarix qeyd etm\u0259s\u0259 d\u0259&#8230; C\u0259mo b\u0259yin b\u00f6y\u00fck bac\u0131s\u0131n\u0131n n\u0259v\u0259si G\u00fcls\u00fcm N\u00fcsr\u0259t q\u0131z\u0131 \u018ff\u0259ndizad\u0259 bu \u015feirin \u0259lyazmas\u0131 olan v\u0259r\u0259qin \u0259t\u0259yin\u0259 1918-ci ild\u0259 yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 qeyd etmi\u015fdir&#8221;.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Kitab\u0131n ba\u015fqa bir s\u0259hif\u0259sind\u0259 is\u0259 t\u0259qdim olunan \u0259lyazma il\u0259 ba\u011fl\u0131 bel\u0259 bir qeyd var: &#8220;G\u00fcls\u00fcm \u018ff\u0259ndizad\u0259nin \u015e\u0259fiq\u0259 xan\u0131m C\u0259bray\u0131lb\u0259yliy\u0259 (C\u0259mo b\u0259yin h\u0259yat yolda\u015f\u0131) \u0259ski \u0259lifba il\u0259 sur\u0259tini k\u00f6\u00e7\u00fcr\u0259r\u0259k \u00fcnvanlad\u0131\u011f\u0131 C\u0259mo b\u0259yin &#8220;V\u0259t\u0259nim&#8221; \u015feiri&#8230;&#8221; Bu q\u0259d\u0259r, h\u0259tta son g\u00fcnl\u0259r televiziya kanallar\u0131ndan \u00f6lk\u0259 ictimaiyy\u0259tin\u0259 tap\u0131nt\u0131 kimi t\u0259qdim olunan \u0259lyazma budur v\u0259 bel\u0259dir.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Qeyd: \u018flyazmada \u015feirin ad\u0131 &#8220;V\u0259t\u0259nim&#8221;dir. Amma &#8220;Milli n\u0259\u011fm\u0259l\u0259r&#8221; kitab\u0131nda o, &#8220;V\u0259t\u0259n mar\u015f\u0131&#8221; ad\u0131 il\u0259 \u00e7ap olunub. Asif R\u00fcst\u0259mli bunu A\u011fa H\u0259s\u0259n d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259nd\u0259n sonra kitab\u0131 \u00e7ap etdir\u0259n Qafur R\u0259\u015fad\u0131n redakt\u0259si kimi \u015f\u0259rh edir&#8230;<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Bu bizim himnimizin taleyidir. Biz qutsal bir ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 olan himnimizin m\u0259tni il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259ni bel\u0259 bir labirint\u0259 salm\u0131\u015f\u0131q.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Qutsal ba\u015flan\u011f\u0131c dey\u0259nd\u0259 n\u0259yi n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturam? Az\u0259rbaycanda himn, yaxud milli mar\u015f, milli n\u0259\u011fm\u0259 ideyas\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llifi Yusif V\u0259zir \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minlidir. \u0130lk d\u0259f\u0259, 1917-ci il dekabr\u0131n 19-da yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;Milli \u015e\u0259rqi&#8221; m\u0259qal\u0259si il\u0259 himnin, mar\u015f\u0131n bir mill\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259ruriliyini diqq\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131ran \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minli deyirdi ki, &#8220;Biz\u0259 milli \u015f\u0259rqi laz\u0131md\u0131r&#8230; Milli \u015f\u0259rqi bizim yatm\u0131\u015f milli hissl\u0259rimizi oyadar. Milli t\u0259r\u0259qqi \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u015fairl\u0259rimiz v\u0259 musiqi\u015f\u00fcnaslar\u0131m\u0131z, \u00dczeyir b\u0259y Hac\u0131b\u0259yov \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131rlar. Yax\u015f\u0131 olard\u0131 ki, milli komit\u0259 v\u0259 ya M\u0259rk\u0259zi-Musavat milli \u015f\u0259rqi \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fckafat v\u0259d ed\u0259ydi&#8221;. M\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 bir d\u0259 bu aspektd\u0259n yana\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r. Himnin yaz\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fckafat s\u00f6hb\u0259ti varsa, dem\u0259li, m\u00fcsabiq\u0259 elan olunmal\u0131d\u0131r. Olunubmu, olunmay\u0131bm\u0131, bilmir\u0259m. C\u00fcmhuriyy\u0259t d\u00f6vr\u00fcn\u00fc ara\u015fd\u0131ran aliml\u0259rimiz h\u0259m d\u0259 bu suala cavab tapmal\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Qulam M\u0259mm\u0259dlinin &#8220;\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov&#8221; salnam\u0259sind\u0259 1917-ci ilin 31 dekabr\u0131na aid bir x\u0259b\u0259r var. X\u0259b\u0259r &#8220;Uluq T\u00fcrk\u00fcstan&#8221; q\u0259zetind\u0259 d\u0259rc olunub: &#8220;Qafqaz m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n m\u0259\u015fhur kompozitorlar\u0131ndan \u00dczeyir b\u0259y Hac\u0131b\u0259yov c\u0259nablar\u0131 g\u00f6z\u0259l bir milli mar\u015f yazm\u0131\u015fd\u0131r&#8221;. \u00dczeyir b\u0259y \u00f6z\u00fc is\u0259 yaz\u0131rd\u0131 ki, &#8220;milli q\u0259sid\u0259 yazmaq haqq\u0131nda m\u0259n bir m\u00fcdd\u0259t \u00e7al\u0131\u015f\u0131ram. H\u0259l\u0259lik bir milli mar\u015f yazm\u0131\u015fam&#8221;. Dem\u0259li, \u00dczeyir b\u0259y ikinci mar\u015f\u0131 da yazmaq niyy\u0259tind\u0259dir. \u00c7\u00fcnki &#8220;h\u0259l\u0259lik bir milli mar\u015f yazm\u0131\u015fam&#8221; deyir.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Milli komit\u0259, musavat firq\u0259si \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minlinin t\u0259klif etdiyi m\u00fcsabiq\u0259ni ke\u00e7iribmi? Ke\u00e7iribs\u0259, o zaman \u018fhm\u0259d Cavad bu m\u0259tni C\u00fcmhuriyy\u0259tin qurulmas\u0131ndan \u0259vv\u0259l &#8220;C\u018fMO&#8221; \u015fifr\u0259li imza il\u0259 yaza bilm\u0259zdimi? Yusif V\u0259zirin m\u0259qal\u0259sind\u0259n be\u015f ay sonra C\u00fcmhuriyy\u0259t qurulub. &#8220;C\u0259mo b\u0259y&#8221;\u0259 aid olan \u015feir is\u0259 1919-cu ild\u0259 n\u0259\u015fr olunub. N\u00f6vb\u0259ti il, y\u0259ni 1920-ci ilin yanvar\u0131nda C\u00fcmhuriyy\u0259t h\u00f6kum\u0259ti m\u00fcsabiq\u0259 elan edib. V\u0259 m\u00fcsabiq\u0259 yekunla\u015fmadan C\u00fcmhuriyy\u0259t s\u00fcqut edib.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Asif R\u00fcst\u0259mli \u018fli Yusifin 1919-cu ilin 30 may say\u0131nda d\u0259rc olunmu\u015f &#8220;P\u0259nc\u0259r\u0259 \u00f6n\u00fcnd\u0259 yar\u0131m saat&#8221; m\u0259qal\u0259sin\u0259 istinad edir, \u018fli Yusif yaz\u0131r ki, &#8220;on ya\u015f\u0131ndan yeddi ya\u015f\u0131nad\u0259k \u00e7ocuqlar&#8230; bir c\u0131nq\u0131raq s\u0259das\u0131 q\u0259d\u0259r l\u0259tif s\u0259sl\u0259ril\u0259 oxuyurlard\u0131. M\u0259n yaln\u0131z &#8220;\u015eanl\u0131 V\u0259t\u0259n&#8221; dedikl\u0259rini anlaya bildim P\u0259k m\u00fc\u0259ssir bir m\u0259nz\u0259r\u0259 idi&#8221;.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Asif R\u00fcst\u0259mli \u018fli Yusifin m\u0259qal\u0259sind\u0259ki &#8220;M\u0259n yaln\u0131z &#8220;\u015eanl\u0131 V\u0259t\u0259n&#8221; dedikl\u0259rini anlaya bildim&#8221; c\u00fcml\u0259sini bel\u0259 \u015f\u0259rh edir: &#8220;D\u00f6vr\u00fcn n\u00fcfuzlu q\u0259zetind\u0259 d\u0259rc edil\u0259n bu m\u0259lumat d\u00f6vl\u0259t himninin yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda m\u00fcsabiq\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259c\u0259k, dahi \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yovun b\u0259st\u0259l\u0259diyi, son misralar\u0131 &#8220;\u015eanl\u0131 v\u0259t\u0259n, \u015fanl\u0131 v\u0259t\u0259n&#8221; misras\u0131 il\u0259 bit\u0259n &#8220;V\u0259t\u0259n mar\u015f\u0131&#8221; haqq\u0131nda ilk v\u0259 \u0259n d\u0259y\u0259rli fakt idi&#8221;. O ill\u0259rd\u0259, Bak\u0131da daha \u00e7ox t\u00fcrk h\u0259rbi mar\u015flar\u0131 s\u0259sl\u0259nirdi v\u0259 &#8220;\u015fanl\u0131 vatan&#8221; bir \u00e7ox t\u00fcrk mar\u015flar\u0131n\u0131n m\u0259tnind\u0259 t\u0259sad\u00fcf olunan adi bir ibar\u0259ydi:<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">Ba\u011fr\u0131ndad\u0131r ulu toprak<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Qanl\u0131 g\u00f6yd\u0259n \u015fafak \u015fafak<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Par\u0131ld\u0131yor Haqq nurunun<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Hey g\u00f6y q\u0259d\u0259r \u015fanl\u0131 vatan.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">B\u0259llidir ki, d\u00fcnyada yaz\u0131lm\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn himn m\u0259tnl\u0259rinin \u00fcz\u0259rind\u0259 sonradan t\u0259shihl\u0259r apar\u0131l\u0131b. Nec\u0259 ki, Az\u0259rbaycan himnind\u0259ki &#8220;Al bayraq&#8221; bir ne\u00e7\u0259 ay sonra \u00fc\u00e7r\u0259ngli bayraqla \u0259v\u0259z olunub. \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n &#8220;Al bayra\u011fa&#8221; \u015feirini xat\u0131rlatmaq, bilmir\u0259m, indi n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r:<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">Bu b\u0259nz\u0259yi\u015f n\u0259d\u0259n g\u00f6z\u00fcm,<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\u015e\u0259hidl\u0259rin qan\u0131na?!<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">U\u011furunda can ver\u0259nl\u0259r<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Ney\u00e7\u00fcn q\u0131yar can\u0131na?!<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">Himnin m\u0259tni il\u0259 bu \u015feiri eyni ruhun yaratmad\u0131\u011f\u0131na nec\u0259 inanasan?<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Qeyd: Alxan Bayramo\u011flu 2003-c\u00fc ild\u0259, y\u0259ni Akademiyadak\u0131 h\u0259min m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259n sonra n\u0259\u015fr etdirdiyi &#8220;Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u0259d\u0259biyyat&#8221; adl\u0131 \u00e7ox d\u0259y\u0259rli \u0259s\u0259rind\u0259 Camo Hacinskinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 s\u00f6hb\u0259t a\u00e7m\u0131r v\u0259 himnin m\u0259tnini (!) C\u00fcmhuriyy\u0259t d\u00f6vr\u00fc \u0259d\u0259biyyat\u0131ndan b\u0259hs ed\u0259n antologiya s\u0259ciyy\u0259li kitab\u0131na daxil etmir. Maraql\u0131d\u0131r ki, Alxan Bayramo\u011flunun bu kitab\u0131n\u0131n r\u0259y\u00e7isi d\u0259 Asif R\u00fcst\u0259mli olmu\u015fdu v\u0259 kitabda, Camo Hacinski bar\u0259d\u0259 hans\u0131sa fikir olmad\u0131\u011f\u0131 kimi, C\u0259mo C\u0259bray\u0131lb\u0259yli bar\u0259d\u0259 d\u0259 bir i\u015far\u0259 yox idi. \u00dcst\u0259lik, kitaba yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;C\u00fcmhuriyy\u0259t \u0259d\u0259biyyat\u0131&#8221; adl\u0131 \u00d6n s\u00f6zd\u0259 Ya\u015far Qarayev &#8220;onlarla ehtirasl\u0131 \u015feiri ellikl\u0259 oxunan mar\u015fa, himn\u0259, n\u0259\u011fm\u0259y\u0259 \u00e7evrilmi\u015f&#8221; \u018fliyusif Rai, Um G\u00fcls\u00fcm, \u018fmin Abid (G\u00fclt\u0259kin), C\u0259f\u0259r Cabbarl\u0131, Davud, \u018fli \u015e\u00f6vqi kimi g\u0259ncl\u0259rin s\u0131ras\u0131nda \u00f6nc\u0259 \u018fhm\u0259d Cavad\u0131 xat\u0131rlad\u0131r v\u0259 onu &#8220;C\u00fcmhuriyy\u0259t \u015fairi&#8221; epiteti il\u0259 f\u0259rql\u0259ndirir. V\u0259 h\u0259min siyah\u0131da, y\u0259ni \u015feiri &#8220;mar\u015fa, himn&#8221;\u0259 \u00e7evrilmi\u015f g\u0259nc \u015fairl\u0259rin s\u0131ras\u0131nda n\u0259 C\u0259mo b\u0259y var, n\u0259 C\u0259bray\u0131lb\u0259yli, n\u0259 d\u0259 Hacinski&#8230;<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Xat\u0131rlad\u0131m ki, ba\u015fqa bir yaz\u0131s\u0131nda, b\u00f6y\u00fck \u015fairin &#8220;Se\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri&#8221;nin lat\u0131n qrafikal\u0131 n\u0259\u015frin\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 \u00d6n s\u00f6zd\u0259 \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutunda himnl\u0259 ba\u011fl\u0131 ke\u00e7iril\u0259n elmi \u015furaya s\u0259drlik etmi\u015f Ya\u015far Qarayev \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n C\u00fcmhuriyy\u0259t d\u00f6vr\u00fc poeziyas\u0131n\u0131 t\u0259hlil ed\u0259rk\u0259n qeyd edirdi ki, &#8220;D\u00f6vl\u0259t himninin m\u0259tni, h\u0259m\u00e7inin &#8220;Can Az\u0259rbaycan&#8221;, &#8220;Al bayraq&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan bayra\u011f\u0131na&#8221;, &#8220;Qarda\u015f&#8221;, &#8220;M\u0259n bulmu\u015fam&#8221; h\u0259min d\u00f6vr\u00fcn b\u0259dii s\u0259n\u0259dl\u0259ridir&#8221;. Ya\u015far Qarayevin t\u0259birinc\u0259, Az\u0259rbaycan s\u00f6z\u00fc ilk d\u0259f\u0259 poetik m\u00fcbt\u0259daya, x\u0259b\u0259r\u0259 d\u00f6n\u00fcb v\u0259 \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 n\u0259\u011fm\u0259d\u0259 t\u0259krir v\u0259 n\u0259q\u0259rat olub&#8221;.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Bilmir\u0259m, Ya\u015far Qarayev \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n hans\u0131 n\u0259\u011fm\u0259sini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. Amma C\u00fcmhuriyy\u0259t d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn yaln\u0131z iki poetik n\u00fcmun\u0259sind\u0259, 1919-cu ild\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f iki \u015feird\u0259 bu hal t\u0259krar olunur. Cavad\u0131n &#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; \u015feirind\u0259 &#8220;Qorxun yoxdur, d\u00fc\u015fman\u0131n var. Az\u0259rbaycan! Az\u0259rbaycan!&#8221; t\u0259kriri eyn\u0259n himnd\u0259ki kimidir: &#8220;Az\u0259rbaycan, Az\u0259rbaycan. Ey q\u0259hr\u0259man \u00f6vlad\u0131n \u015fanl\u0131 v\u0259t\u0259ni!&#8221;<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Asif R\u00fcst\u0259mli deyir ki, Az\u0259rbaycan himninin m\u0259tni Az\u0259rbaycandan k\u0259narda he\u00e7 vaxt \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n imzas\u0131 il\u0259 \u00e7ap olunmay\u0131b. M\u0259s\u0259l\u0259 buras\u0131ndad\u0131r ki, 1925-ci ild\u0259n etibar\u0259n T\u00fcrkiy\u0259nin d\u0259, Avropan\u0131n da m\u00fcxt\u0259lif n\u0259\u015frl\u0259rind\u0259 onu \u00e7ap ed\u0259n m\u00fchacirl\u0259r m\u00fc\u0259llif olaraq he\u00e7 C\u0259mo b\u0259y imzas\u0131n\u0131 da g\u00f6st\u0259rm\u0259yibl\u0259r. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 &#8220;\u0130stiqlal u\u011frunda&#8221; toplusunun haz\u0131rlanmas\u0131nda yax\u0131ndan i\u015ftirak ed\u0259n \u018fmin Abid bu \u015feirin onun \u0259ziz dostu C\u0259mo C\u0259bray\u0131lb\u0259yliy\u0259 aid oldu\u011funu bilmirdimi? Yaxud bilirdis\u0259, Asif R\u00fcst\u0259mlinin ifad\u0259 etdiyi kimi, bunu, y\u0259ni \u015feiri imzas\u0131z \u00e7ap etm\u0259yi C\u0259bray\u0131lb\u0259ylinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi namin\u0259 edirdis\u0259, bu ikili m\u00fcnasib\u0259ti nec\u0259 anlamaq olar? \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n \u015feirl\u0259ri \u00f6z imzas\u0131 il\u0259 \u00e7ap olunur. C\u0259bray\u0131lb\u0259ylinin \u015feiri imzas\u0131z&#8230; \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik qarantiyas\u0131m\u0131 var idi? T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 m\u0259hz h\u0259min topluda n\u0259\u015fr edilmi\u015f \u015feirl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 Bak\u0131da ideoloji m\u0259h\u015f\u0259r\u0259 \u00e7\u0259kil\u0259n \u018fhm\u0259d Cavad deyildimi? Yaln\u0131z o idi. Bu m\u00f6vzu t\u0259kc\u0259 1929-cu ild\u0259 &#8220;Kommunist&#8221; q\u0259zeti m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin deyil, az qala, \u00f6lk\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259tini \u018fhm\u0259d Cavada qar\u015f\u0131 s\u0259f\u0259rb\u0259r etmi\u015f, Cavad buna g\u00f6r\u0259 t\u00f6vb\u0259 mislind\u0259 izahat verm\u0259y\u0259 m\u0259cbur edilm\u0259mi\u015fdimi? H\u0259tta daha sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 (y\u0259ni altm\u0131\u015f\u0131nc\u0131 ill\u0259rd\u0259) d\u0259 h\u0259min m\u0259s\u0259l\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n\u0131n diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olmu\u015fdu. Bu s\u0259tirl\u0259r d\u0259, 1967-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f ikicildlik &#8220;Az\u0259rbaycan sovet \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi&#8221; kitab\u0131ndand\u0131r: &#8220;\u018fhm\u0259d Cavad\u0131n \u0130stambul m\u0259tbuat\u0131nda mill\u0259t\u00e7i \u015feirl\u0259r \u00e7ap etdirm\u0259si, \u0259d\u0259bi ictimaiyy\u0259ti \u00e7ox narahat edirdi&#8230;&#8221; v\u0259 s.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f &#8220;\u0130stiqlal u\u011frunda&#8221; m\u0259cmu\u0259sind\u0259n s\u00f6z d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fk\u0259n, xat\u0131rlad\u0131m ki, professor B\u0259dirxan \u018fhm\u0259dli d\u0259 2017-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f &#8220;Az\u0259rbaycan m\u00fchacir\u0259t \u0259d\u0259biyyat\u0131: t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc, probleml\u0259ri, \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri&#8221; kitab\u0131nda h\u0259min m\u0259cmu\u0259d\u0259 \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n 10 \u015feirinin d\u0259rc olundu\u011funu bildirir, m\u00fc\u0259llifsiz t\u0259qdim edil\u0259n &#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; himnini d\u0259 \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n h\u0259min on \u015feiri s\u0131ras\u0131nda xat\u0131rlad\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Asif R\u00fcst\u0259mli is\u0259 &#8220;\u0130stiqlal u\u011frunda&#8221; m\u0259cmu\u0259si bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fark\u0259n, \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n &#8220;\u018f.Cavad&#8221; imzas\u0131 il\u0259 9 \u015feirinin topluya sal\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 ard\u0131yca da &#8220;C\u0259mo b\u0259yin &#8220;V\u0259t\u0259nim&#8221; \u015feiri &#8220;\u0130stiqlal u\u011frunda&#8221; m\u0259cmu\u0259sind\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; ad\u0131 il\u0259 imzas\u0131z n\u0259\u015fr edilmi\u015fdir&#8221; deyir.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Burda m\u0259tnin kim t\u0259r\u0259find\u0259n yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u0259sl m\u00fc\u0259llifin ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn atribusiya m\u00fctl\u0259q n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r. \u018fziz Mir\u0259hm\u0259dovun bildirdiyi kimi, bunun \u00fc\u00e7\u00fcn arxiv, memuar \u0259d\u0259biyyat\u0131, senzura materiallardan ibar\u0259t z\u0259ngin m\u0259x\u0259zl\u0259r\u0259 n\u0259z\u0259r sal\u0131nmal\u0131d\u0131r. Statistik metod v\u0259 s. t\u0259tbiq edilm\u0259lidir. &#8220;Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 \u0259s\u0259rin dil\u00e7ilik, \u00fcslubiyyat bax\u0131m\u0131ndan t\u0259hlilin\u0259 d\u0259 b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t verilir. Yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n ifad\u0259 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri v\u0259 \u00fcslub sistemi \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsusluq, orijinall\u0131q t\u0259dqiq olunub \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmal\u0131d\u0131r&#8221;. Himnin m\u00fc\u0259llifinin kimliyini isbatlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn bunlar edilibmi?<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">***<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Ha\u015fiy\u0259: 1937-ci il repressiya qurban\u0131 olan \u015fairl\u0259rimizin b\u0259ra\u0259td\u0259n sonra n\u0259\u015fr olunan kitablar\u0131nda diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n m\u0259qamlar bar\u0259d\u0259. Tutaq ki, Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin &#8220;Se\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri&#8221; 1957-ci ild\u0259, \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n &#8220;\u015eeirl\u0259r&#8221; kitab\u0131 1958-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr olunub. H\u0259r iki kitabda \u0259ks\u0259r \u015feirl\u0259rin alt\u0131nda \u015feirl\u0259rin yaz\u0131lma tarixi g\u00f6st\u0259rilir. Amma h\u0259r iki kitabda h\u0259r iki \u015fairin eyniadl\u0131 \u015feirinin &#8211; &#8220;Qurban oldu\u011fum&#8221; \u015feirinin \u0259t\u0259yind\u0259 tarix yoxdur. \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n &#8220;Qurban oldu\u011fum&#8221; \u015feirinin ilk iki misras\u0131 bel\u0259dir:<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">Bir xeyli zamand\u0131r, getdi, g\u0259lm\u0259di<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\u018fhd-peyman\u0131na qurban oldu\u011fum&#8230;<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">M\u00fc\u015ffiqin &#8220;Qurban oldu\u011fum&#8221; \u015feirinin ilk iki misras\u0131 bel\u0259dir:<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">Bilm\u0259m m\u0259ni ne\u00e7in atm\u0131\u015f, unutmu\u015f<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\u018fhd\u00fc peyman\u0131na qurban oldu\u011fum&#8230;<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">Bu \u015fairl\u0259rin m\u0259tninin atribusiyaya ehtiyac\u0131 yoxdur. \u00c7\u00fcnki onlar\u0131n yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 d\u0259qiql\u0259\u015fdirm\u0259 t\u0259l\u0259b etmir&#8230; Amma problem &#8220;Az\u0259rbaycan himni il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131rsa, bu zaman v\u0259ziyy\u0259t tamam ba\u015fqa \u015f\u0259kil al\u0131r&#8230;<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Himnin m\u0259tninin C\u0259mo C\u0259bray\u0131lb\u0259yliy\u0259 aid olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 ilk q\u0259na\u0259t M\u00f6vs\u00fcm \u018fliyevin 1990-c\u0131 ild\u0259 &#8220;\u018fd\u0259biyyat v\u0259 inc\u0259s\u0259n\u0259t&#8221; q\u0259zetind\u0259 d\u0259rc olunan &#8220;Tarixin &#8220;a\u011f s\u0259hif\u0259l\u0259ri&#8221; m\u0259qal\u0259sind\u0259n qaynaqlan\u0131b. Asif R\u00fcst\u0259mli d\u0259 bunu kitab\u0131nda bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 vur\u011fulay\u0131r. Yaz\u0131r ki, &#8220;M\u00f6vs\u00fcm \u018fliyev 70 illik sovet rejimi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259ylinin &#8220;Az\u0259rbaycan mar\u015f\u0131&#8221;n\u0131n, y\u0259ni &#8220;Milli N\u0259\u011fm\u0259l\u0259r&#8221; (1919) kitab\u0131ndak\u0131 &#8220;V\u0259t\u0259n mar\u015f\u0131&#8221;n\u0131n s\u00f6zl\u0259rinin C\u0259mo C\u0259bray\u0131lb\u0259yliy\u0259 m\u0259xsus oldu\u011funu m\u0259tbuat vasit\u0259sil\u0259 ilk d\u0259f\u0259 b\u0259yan etmi\u015fdir&#8221;. M\u00f6vs\u00fcm \u018fliyev bunu hans\u0131 qayna\u011fa istinad\u0259n deyib? Asif m\u00fc\u0259llim yaz\u0131r: &#8220;o, &#8220;Milli n\u0259\u011fm\u0259l\u0259r&#8221; (1919) kitab\u0131ndak\u0131 &#8220;V\u0259t\u0259n mar\u015f\u0131&#8221;n\u0131 yazm\u0131\u015f &#8220;C\u0259mo b\u0259y&#8221; imzas\u0131n\u0131n kimliyini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Qulam M\u0259mm\u0259dlinin &#8220;\u0130mzalar&#8221; kitab\u0131na da istinad ed\u0259r\u0259k do\u011fru n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lmi\u015fdir&#8221;. M\u00f6vs\u00fcm \u018fliyevin h\u0259min m\u0259qal\u0259sind\u0259n m\u0259lum hiss\u0259ni sitat verir\u0259m. Bunu Asif R\u00fcst\u0259mli d\u0259 kitab\u0131nda sitat g\u0259tirir: &#8220;\u00dc.Hac\u0131b\u0259yov &#8220;Milli Az\u0259rbaycan mar\u015f\u0131&#8221; (s\u00f6zl\u0259ri \u018fhm\u0259d Cavad\u0131nd\u0131r) v\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan mar\u015f\u0131&#8221; (s\u00f6zl\u0259ri C\u0259mo C\u0259bray\u0131lb\u0259ylinindir) \u0259s\u0259rl\u0259rini b\u0259st\u0259l\u0259mi\u015fdir. O, 1920-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t himni \u00fc\u00e7\u00fcn elan olunmu\u015f m\u00fcsabiq\u0259d\u0259 birinci m\u00fckafat\u0131 alm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t himni (s\u00f6zl\u0259ri \u018fliabbas M\u00fcznibindir) \u0130stiqlal d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 t\u0259nt\u0259n\u0259li sur\u0259td\u0259 s\u0259sl\u0259ndirilmi\u015fdir.&#8221; M\u00f6vs\u00fcm \u018fliyevin Qulam M\u0259mm\u0259dliy\u0259 istinad\u0259n bel\u0259 s\u00f6yl\u0259diyini dedik. B\u0259s \u018fhm\u0259d Cavada m\u0259xsus Milli Az\u0259rbaycan mar\u015f\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259ri han\u0131? 1990-c\u0131 ild\u0259 M\u00f6vs\u00fcm \u018fliyev bunu dey\u0259rk\u0259n hans\u0131 qayna\u011fa istinad edib? Yaxud indi he\u00e7 k\u0259s\u0259 sirr deyil ki, \u018fliabbas M\u00fcznibin yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259tn, n\u0259 vaxtsa Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t himni olmay\u0131b v\u0259 \u0130stiqlal d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 t\u0259nt\u0259n\u0259li sur\u0259td\u0259 he\u00e7 bir yerd\u0259 s\u0259sl\u0259ndirilm\u0259yib.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Yen\u0259 d\u0259 \u00dczeyir b\u0259yin yazd\u0131\u011f\u0131 mar\u015fa qay\u0131tmaq ist\u0259yir\u0259m. \u00dczeyir b\u0259y &#8220;H\u0259l\u0259lik bir milli mar\u015f yazm\u0131\u015fam&#8221; deyirdi. V\u0259 h\u0259min mar\u015f\u0131n klavir variant\u0131 b\u0259st\u0259kar S\u0259rdar F\u0259r\u0259covun &#8220;\u018fd\u0259biyyat v\u0259 inc\u0259s\u0259n\u0259t&#8221; q\u0259zetind\u0259 (14 iyul 1989) \u00e7ap olunmu\u015f &#8220;\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yovun iki mar\u015f\u0131&#8221; adl\u0131 yaz\u0131s\u0131ndan sonra Ramazan X\u0259lilov t\u0259r\u0259find\u0259n \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. B\u0259s bu g\u00fcn himn olaraq oxunan mar\u015f? S\u0259rdar F\u0259r\u0259covdan bu bar\u0259d\u0259 soru\u015fmu\u015fam. O, h\u0259min mar\u015f\u0131n notunu 1966-c\u0131 ild\u0259 Ankarada Etem \u00dcng\u00f6r t\u0259r\u0259find\u0259n n\u0259\u015fr olunmu\u015f &#8220;T\u00fcrk mar\u015flar\u0131&#8221; kitab\u0131ndan g\u00f6t\u00fcr\u00fcb. \u00dczeyir b\u0259yin arxivind\u0259 mar\u015f\u0131n not yaz\u0131s\u0131 yoxdur. O zaman sual do\u011fur: b\u0259s Etem \u00dcng\u00f6r bu not yaz\u0131s\u0131n\u0131 haradan \u0259ld\u0259 edib? 1918-ci ild\u0259 b\u0259st\u0259l\u0259nmi\u015f mar\u015f\u0131n &#8211; himnin not yaz\u0131s\u0131 Bak\u0131da yoxdursa, burda qalmay\u0131bsa o, SSR\u0130-nin d\u0259mir p\u0259rd\u0259sini nec\u0259 yar\u0131b, Ankaraya hardan v\u0259 hans\u0131 yolla ula\u015f\u0131b? Cavab\u0131n\u0131 g\u00f6zl\u0259y\u0259n \u0259sl t\u0259dqiqat m\u00f6vzusu budur&#8230;<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Himnin m\u0259tninin \u018fhm\u0259d Cavada aid olmas\u0131 fikri 1992-ci ild\u0259 Vaqif S\u0259m\u0259do\u011fludan qaynaqlan\u0131b. &#8220;1968-ci ild\u0259 maestro Niyazi T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n &#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; adl\u0131 jurnal g\u0259tirmi\u015fdi. M\u0259n\u0259 z\u0259ng vurub bu bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fck, o h\u0259min d\u0259rgini m\u0259n\u0259 verdi&#8230; Jurnal\u0131n \u0259vv\u0259lind\u0259 indiki himnimizin s\u00f6zl\u0259ri v\u0259 notu \u00e7ap olunmu\u015fdu. Onun b\u0259st\u0259kar\u0131 kimi \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yovun, m\u0259tn m\u00fc\u0259llifi kimi is\u0259 \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n ad\u0131 qeyd olunub. M\u0259n o vaxt h\u0259m o m\u0259tni k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fcm, h\u0259m d\u0259 notu. Sonra jurnal\u0131 Niyazinin \u00f6z\u00fcn\u0259 qaytard\u0131m&#8230; H\u0259r k\u0259s d\u0259 m\u0259tn m\u00fc\u0259llifinin \u018fhm\u0259d Cavad oldu\u011funu bilirdi. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, bunu problem etm\u0259y\u0259 d\u0259ym\u0259z&#8221;.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Xalq yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 Anar \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n 1918-1920-ci ill\u0259r yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fark\u0259n qeyd edir ki, &#8220;bu \u0259s\u0259rl\u0259r aras\u0131nda \u00f6z d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan himni olan v\u0259 ikinci m\u00fcst\u0259qilliyimiz d\u00f6n\u0259mind\u0259 d\u0259 d\u00f6vl\u0259t himni kimi b\u0259rpa edil\u0259n \u015feirl\u0259r var idi&#8221;. Anar bunu yaz\u0131r v\u0259 &#8220;Min be\u015f y\u00fcz ilin o\u011fuz \u015feiri&#8221; antologiyas\u0131n\u0131n 1-ci cildind\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan himni&#8221;ni \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n \u015feiri olaraq t\u0259qdim edir v\u0259 s.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">&#8220;Himnin m\u0259tni \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n deyil&#8221; fikrind\u0259 israr ed\u0259n Asif R\u00fcst\u0259mli qeyd edir ki, \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n 1919-cu ild\u0259 n\u0259\u015fr olunan &#8220;Dal\u011fa&#8221; kitab\u0131nda himnin m\u0259tni yoxdur. Ona qalsa, Mehmet Akif \u018frsoy da &#8220;\u0130stiqlal mar\u015f\u0131&#8221; haqq\u0131nda &#8220;bu m\u0259nim \u015feirim deyil, onun m\u00fc\u0259llifi t\u00fcrk mill\u0259tidir&#8221; dey\u0259 mar\u015f\u0131 k\u00fclliyyat\u0131na &#8211; &#8220;S\u0259fah\u0259t&#8221;\u0259 daxil etm\u0259mi\u015fdi. Bir t\u00fcrk c\u00fcmhuriyy\u0259tinin &#8220;\u0130stiqlal mar\u015f\u0131&#8221;n\u0131 ba\u015fqa bir t\u00fcrk c\u00fcmhuriyy\u0259tinin &#8220;\u0130stiqlal mar\u015f\u0131&#8221;ndan 2 il \u0259vv\u0259l q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015f \u018fhm\u0259d Cavad da Mehmet Akif kimi davrana bilm\u0259zdimi?<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\u0130ndi nec\u0259 olsun?<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">&#8220;Milli M\u0259clis q\u0259rar \u00e7\u0131xar\u0131b yanl\u0131\u015f\u0131 t\u0259shih etsin&#8221; deyirl\u0259r. Amma Parlament o q\u0259rar\u0131 n\u0259y\u0259 v\u0259 hans\u0131 arqument\u0259 \u0259sas\u0259n \u00e7\u0131xars\u0131n? Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bu suala konkret cavab\u0131 varm\u0131? Yaln\u0131z 1919-cu ild\u0259 \u00e7ap olunmu\u015f \u015feirin alt\u0131ndak\u0131 imza &#8211; &#8220;C\u0259mo b\u0259y&#8221; C\u0259monun kimliyini t\u0259sbit etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yet\u0259rlidirmi? B\u0259lk\u0259, yuxar\u0131da dediyim kimi, &#8220;C\u0259mo&#8221; C\u0259bray\u0131lb\u0259yli C\u0259mo deyil, C\u0259mo Hacinskidir, yaxud Cavad \u018fhm\u0259d M\u0259mm\u0259d\u0259li O\u011fludur? B\u0259lk\u0259 ba\u015fqa bir C\u0259modur?<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">***<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">&#8220;Az\u0259rbaycan Milli Ensiklopediyas\u0131&#8221;ndak\u0131 &#8220;\u018fhm\u0259d Cavad Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti himninin m\u00fc\u0259llifidir&#8221;, yaxud &#8220;Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Ensiklopediyas\u0131&#8221;nda &#8220;C\u00fcmhuriyy\u0259tin himninin yaz\u0131lmas\u0131 \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yli v\u0259 \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r&#8221;, yaxud &#8220;\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov Ensiklopediyas\u0131&#8221;nda &#8220;Hac\u0131b\u0259yovun b\u0259st\u0259l\u0259diyi ADR D\u00f6vl\u0259t Himninin s\u00f6zl\u0259ri \u018fhm\u0259d Cavad\u0131nd\u0131r&#8221; s\u00f6zl\u0259rin\u0259 yenid\u0259n d\u00fcz\u0259li\u015fmi edil\u0259c\u0259k? Orta m\u0259kt\u0259b d\u0259rslikl\u0259rinin ilk s\u0259hif\u0259si d\u0259yi\u015fil\u0259c\u0259kmi? B\u0259s m\u0259s\u0259l\u0259nin m\u0259n\u0259vi t\u0259r\u0259fi? 30 ildir ki, d\u0259rs kitablar\u0131n\u0131 \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259ylinin v\u0259 \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n m\u00fc\u0259llifi olduqlar\u0131 &#8220;Az\u0259rbaycan Himni&#8221; il\u0259 a\u00e7an n\u0259sil bel\u0259 bir m\u00fcq\u0259dd\u0259s m\u00f6vzuda x\u0259yal q\u0131r\u0131ql\u0131\u011f\u0131nam\u0131 u\u011fras\u0131n?<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">***<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">N\u0259 q\u0259rib\u0259 taleyi var imi\u015f \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n?!<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Erm\u0259nil\u0259r &#8220;\u00c7\u0131rp\u0131n\u0131rd\u0131n, Qara d\u0259niz&#8221;\u0259 iddial\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Biz is\u0259 Himnin s\u00f6zl\u0259rinin \u018fhm\u0259d Cavada aid olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edirik&#8230;<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">&#8220;P\u0259l\u0259ng d\u0259risi geymi\u015f p\u0259hl\u0259van&#8221; \u0259s\u0259rinin Cavad t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259si d\u0259 t\u0259xmin\u0259n, eyni aqib\u0259ti ya\u015fay\u0131b v\u0259 s.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Mistikad\u0131rm\u0131? Mistikad\u0131r&#8230;<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">***<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Bu yaz\u0131n\u0131 bitir\u0259rk\u0259n, hardansa fikrim\u0259 Kekulenin s\u00f6zl\u0259ri g\u0259ldi: &#8220;G\u0259lin, x\u0259yal etm\u0259yi \u00f6yr\u0259n\u0259k, c\u0259nablar&#8221;. Unutmayaq, \u00f6vladlar\u0131m\u0131za \u018fhm\u0259d Cavad sevgisi h\u0259l\u0259 uzun ill\u0259r g\u0259r\u0259k olacaq&#8230; Bu sevgiy\u0259 r\u0259xn\u0259 salmaq he\u00e7 k\u0259sin haqq\u0131 deyildir. Bu m\u00f6vzu \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131q predmetind\u0259n daha \u00e7ox, Az\u0259rbaycan\u00e7\u0131l\u0131q problemidir.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\u018fdal\u0259tli q\u0259rar\u0131n verilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn bir-birini t\u0259kzib ed\u0259n m\u00fclahiz\u0259l\u0259r\u0259 deyil, m\u00fct\u0259f\u0259kkir m\u00fcnasib\u0259t\u0259 ehtiyac\u0131m\u0131z vard\u0131r. Ya\u015far Qarayevin fikirl\u0259rini xat\u0131rlatmaq ist\u0259rdim: &#8220;Gerbimiz \u00f6z r\u0259ngini, himnimiz \u00f6z musiqisini, mar\u015f\u0131m\u0131z \u00f6z ritmini \u018fhm\u0259d Cavad\u0131n poeziyas\u0131ndan al\u0131b&#8221;.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Sizc\u0259, bu, b\u0259s deyil?<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">\n<p style=\"font-weight: 400;\">28 aprel 2025<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">m\u0259nb\u0259: https:\/\/edebiyyatqazeti.az\/<\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"21016\">Yaz\u0131ya 34 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mart\u0131n 12-d\u0259 Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131nda &#8220;\u0130stiqlal mar\u015f\u0131&#8221;n\u0131n 104-c\u00fc ild\u00f6n\u00fcm\u00fcn\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f t\u0259dbir\u0259 d\u0259v\u0259tliydim. B\u00f6y\u00fck m\u0259mnuniyy\u0259tl\u0259 qat\u0131ld\u0131\u011f\u0131m konfransda Mehmet Akifl\u0259, onun &#8220;\u0130stiqlal mar\u015f\u0131&#8221; il\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259rimi b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fckc\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131ma yans\u0131tmasam da, i\u00e7imd\u0259 n\u0259yins\u0259 s\u0131x\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 hiss etdim. \u0130\u00e7imd\u0259 s\u0131x\u0131lan n\u0259 idi?.. D\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm, biz &#8220;\u0130stiqlal mar\u015f\u0131&#8221;ndan daha \u0259vv\u0259l yaz\u0131lm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan himninin ild\u00f6n\u00fcm\u00fcn\u00fc qeyd ets\u0259k v\u0259 h\u0259min t\u0259dbir\u0259 d\u0259 bu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":21017,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[17,3],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21016"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=21016"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21016\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21018,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21016\/revisions\/21018"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/21017"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=21016"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=21016"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=21016"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}