{"id":22283,"date":"2026-03-06T16:15:35","date_gmt":"2026-03-06T12:15:35","guid":{"rendered":"https:\/\/kultur.az\/?p=22283"},"modified":"2026-03-06T16:15:35","modified_gmt":"2026-03-06T12:15:35","slug":"h%c9%99c%c9%99r-atakisiyeva-%c9%99lisir-n%c9%99vai-yaradiciliginda-milli-m%c9%99d%c9%99ni-kimlik-v%c9%99-humanizm-ideyalari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=22283","title":{"rendered":"H\u0259c\u0259r Ataki\u015fiyeva &#8211; \u018fli\u015fir N\u0259vai yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda milli-m\u0259d\u0259ni kimlik v\u0259 humanizm ideyalar\u0131"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/6c00be.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter size-medium wp-image-22285\" src=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/6c00be-204x300.jpg\" alt=\"\" width=\"204\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/6c00be-204x300.jpg 204w, https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/6c00be.jpg 205w\" sizes=\"(max-width: 204px) 100vw, 204px\" \/><\/a>XV \u0259sr t\u00fcrk-\u00f6zb\u0259k \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck simalar\u0131ndan biri olan \u018fli\u015fir N\u0259vai t\u0259kc\u0259 bir \u015fair deyil, b\u00fct\u00f6v bir m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259kt\u0259binin banisi kimi tarix\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr. Onun 585 illik yubileyi yaln\u0131z bir \u0259d\u0259bi hadis\u0259nin deyil, eyni zamanda t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ortaq m\u0259n\u0259vi irsinin t\u0259nt\u0259n\u0259sidir. N\u0259vai \u00f6z yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ana dilinin \u2013 t\u00fcrkc\u0259nin y\u00fcks\u0259k b\u0259dii ifad\u0259 imkanlar\u0131n\u0131 s\u00fcbut etmi\u015f, onu klassik \u0259d\u0259biyyat dili s\u0259viyy\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259ltmi\u015fdir. \u018fli\u015fir N\u0259vai 1441-ci ild\u0259 Herat \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 anadan olmu\u015f, H\u00fcseyn Bayqara saray\u0131nda y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, elm\u0259 v\u0259 s\u0259n\u0259t\u0259 himay\u0259darl\u0131q etmi\u015fdir. O, h\u0259m d\u00f6vl\u0259t xadimi, h\u0259m d\u0259 b\u00f6y\u00fck m\u00fct\u0259f\u0259kkir kimi d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn ictimai-siyasi v\u0259 m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. \u015eairin \u0259n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n biri olan \u201cX\u0259ms\u0259\u201dsi \u015e\u0259rq \u0259d\u0259biyyat\u0131nda yeni bir m\u0259rh\u0259l\u0259nin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 hesab olunur. O, klassik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri davam etdirm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, milli ruhu v\u0259 humanist ideyalar\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0259kmi\u015fdir. \u018fli\u015fir N\u0259vainin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u0259dal\u0259t, insanp\u0259rv\u0259rlik, elm\u0259 v\u0259 m\u0259n\u0259viyyata \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f \u0259sas m\u00f6vzulard\u0131r. \u018fli\u015fir N\u0259vainin irsinin yenid\u0259n ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, t\u0259bli\u011fi v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. Onun irsi t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259ni birliyini m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndir\u0259n, ortaq d\u0259y\u0259rl\u0259ri ya\u015fadan \u0259v\u0259zsiz x\u0259zin\u0259dir.<\/p>\n<p>XV \u0259sr T\u00fcrk-\u0130slam intibah\u0131 d\u00f6vr\u00fc \u0259d\u0259biyyat, elm v\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik sah\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm y\u00fcks\u0259li\u015f m\u0259rh\u0259l\u0259si kimi xarakteriz\u0259 olunur. Bu d\u00f6vr\u00fcn \u0259n parlaq simalar\u0131ndan biri \u018fli\u015fir N\u0259vaidir. O, yaln\u0131z b\u00f6y\u00fck \u015fair deyil, h\u0259m d\u0259 ictimai xadim, maarif\u00e7i v\u0259 dil siyas\u0259t\u00e7isi kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir. N\u0259vainin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n \u0259d\u0259bi v\u0259 m\u0259d\u0259ni tarixind\u0259 d\u00f6n\u00fc\u015f n\u00f6qt\u0259sidir. Onun \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 milli \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rk, humanizm, \u0259dal\u0259t v\u0259 m\u0259n\u0259vi kamillik ideyalar\u0131 apar\u0131c\u0131 yer tutur. Bu m\u0259qal\u0259d\u0259 N\u0259vainin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n ideya-estetik x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri, dil konsepsiyas\u0131 v\u0259 t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259tind\u0259 rolu geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259hlil olunur.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Tarixi-siyasi m\u00fchit v\u0259 \u015f\u0259xsiyy\u0259tin formala\u015fmas\u0131<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>\u018fli\u015fir N\u0259vai 1441-ci ild\u0259 Heratda anadan olmu\u015fdur. O d\u00f6vrd\u0259 Herat H\u00fcseyn Bayqara hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u015e\u0259rqin m\u00fch\u00fcm m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. Sarayda \u015fairl\u0259r, aliml\u0259r v\u0259 s\u0259n\u0259tkarlar toplanm\u0131\u015f, elmi-f\u0259ls\u0259fi m\u00fczakir\u0259l\u0259r geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. N\u0259vai u\u015faql\u0131qdan H\u00fcseyn Bayqara il\u0259 dost olmu\u015f v\u0259 sonradan onun saray\u0131nda m\u00fch\u00fcm d\u00f6vl\u0259t v\u0259zif\u0259l\u0259ri tutmu\u015fdur. O, yaln\u0131z \u0259d\u0259biyyatla deyil, h\u0259m d\u0259 d\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015f, sosial \u0259dal\u0259t v\u0259 maarif\u00e7ilik ideyalar\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etmi\u015fdir. Onun t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 m\u0259dr\u0259s\u0259l\u0259r, kitabxanalar, k\u00f6rp\u00fcl\u0259r v\u0259 xeyriyy\u0259 m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri tikilmi\u015fdir. N\u0259vai h\u0259m n\u0259z\u0259ri, h\u0259m d\u0259 praktik f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 humanist bax\u0131\u015flar\u0131 realla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> \u201cX\u0259ms\u0259\u201d v\u0259 <\/strong><strong>poetik <\/strong><strong>\u0259n\u0259n\u0259nin davam\u0131<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>\u015e\u0259rq \u0259d\u0259biyyat\u0131nda \u201cX\u0259ms\u0259\u201d \u0259n\u0259n\u0259si y\u00fcks\u0259k poetik zirv\u0259 hesab olunur. Bu \u0259n\u0259n\u0259nin banisi olan Nizami G\u0259nc\u0259vid\u0259n sonra N\u0259vai bu formaya t\u00fcrk dilind\u0259 yeni m\u0259zmun qazand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. Onun \u201cX\u0259ms\u0259\u201dsin\u0259 daxil olan be\u015f m\u0259sn\u0259vi: \u201cHeyr\u0259t\u00fcl-\u0259brar\u201d, \u201cF\u0259rhad v\u0259 \u015eirin\u201d, \u201cLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201d, \u201cS\u0259ddi-\u0130sg\u0259nd\u0259ri\u201d, \u201cS\u0259b\u0259yi-s\u0259yyar\u201d. Bu \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259 h\u00f6kmdar-\u0259dal\u0259t m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri, e\u015fqin m\u0259n\u0259vi mahiyy\u0259ti, kamil insan modeli v\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik ideyalar\u0131 geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 i\u015fl\u0259nmi\u015fdir. N\u0259vai Nizami \u0259n\u0259n\u0259sini davam etdirm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, onu t\u00fcrk m\u0259d\u0259ni m\u00fchitin\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>III. Dil siyas\u0259<\/strong><strong>ti v<\/strong><strong>\u0259 milli <\/strong><strong>\u00f6<\/strong><strong>z\u00fcn\u00fcd\u0259rk<\/strong><\/p>\n<p>N\u0259vainin \u0259d\u0259bi f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 \u0259n m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n biri t\u00fcrk dilinin m\u00fcdafi\u0259sidir. Onun \u201cM\u00fchakim\u0259t\u00fcl-l\u00fc\u011f\u0259teyn\u201d \u0259s\u0259ri bu bax\u0131mdan x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. \u018fs\u0259rd\u0259 o, fars v\u0259 t\u00fcrk dill\u0259rini m\u00fcqayis\u0259 ed\u0259r\u0259k t\u00fcrk dilinin poetik v\u0259 semantik imkanlar\u0131n\u0131 \u0259sasland\u0131r\u0131r. XV \u0259srd\u0259 saray v\u0259 elmi m\u00fchitd\u0259 fars dili dominant idi. N\u0259vai is\u0259 t\u00fcrk dilind\u0259 y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259li poeziya yaratmaqla dilin z\u0259nginliyini praktik \u015f\u0259kild\u0259 s\u00fcbut etmi\u015fdir. Bu, sad\u0259c\u0259 \u0259d\u0259bi hadis\u0259 deyil, milli \u015f\u00fcurun formala\u015fmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 at\u0131lm\u0131\u015f m\u00fch\u00fcm add\u0131m idi. T\u00fcrk dili N\u0259vai \u00fc\u00e7\u00fcn milli kimliyin ifad\u0259 vasit\u0259si idi. O, dili m\u0259d\u0259niyy\u0259tin v\u0259 m\u0259n\u0259vi irsin \u0259sas daya\u011f\u0131 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirirdi.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Humanizm v\u0259 sufi-f\u0259ls\u0259fi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>N\u0259vai yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda insan m\u0259rk\u0259zli bax\u0131\u015f apar\u0131c\u0131d\u0131r. O, insan\u0131n daxili al\u0259mini, m\u0259n\u0259vi kamillik yolunu v\u0259 ilahi e\u015fqi poetik dill\u0259 ifad\u0259 edir. Sufi-f\u0259ls\u0259fi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 onun \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 geni\u015f yer tutur. \u0130nsan \u2013 Tanr\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri, m\u0259n\u0259vi safla\u015fma, \u0259dal\u0259t v\u0259 m\u0259rh\u0259m\u0259t anlay\u0131\u015flar\u0131 N\u0259vai poetikas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edir. Onun q\u0259hr\u0259manlar\u0131 yaln\u0131z romantik sur\u0259tl\u0259r deyil, h\u0259m d\u0259 \u0259xlaqi ideal da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131d\u0131r. Bu bax\u0131mdan N\u0259vai poeziyas\u0131 t\u0259rbiy\u0259vi xarakter da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Az\u0259rbaycan v\u0259 \u00fc<\/strong><strong>mumt<\/strong><strong>\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131na t\u0259siri<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>N\u0259vainin poetik \u0259n\u0259n\u0259si sonrak\u0131 t\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131na g\u00fccl\u00fc t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. X\u00fcsusil\u0259 divan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda onun poetik modeli davam etdirilmi\u015fdir. Onun ideya-estetik prinsipl\u0259ri F\u00fczuli yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda da m\u00fc\u0259yy\u0259n paralell\u0259rl\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. H\u0259r iki s\u0259n\u0259tkar e\u015fqi ilahi v\u0259 m\u0259n\u0259vi kamillik yolu kimi t\u0259qdim edir. N\u0259vai t\u00fcrk xalqlar\u0131 aras\u0131nda \u0259d\u0259bi-m\u0259d\u0259ni inteqrasiyan\u0131n formala\u015fmas\u0131nda da m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. Bu g\u00fcn o, yaln\u0131z \u00f6zb\u0259k \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n deyil, b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n klassiki hesab olunur.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> N\u0259vainin d<\/strong><strong>\u00f6<\/strong><strong>vl\u0259t<\/strong><strong>\u00e7<\/strong><strong>ilik v\u0259 ictimai bax\u0131\u015flar\u0131<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>N\u0259vai yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u0259dal\u0259tli h\u00f6kmdar modeli m\u00fch\u00fcm yer tutur. O, h\u00f6kmdar\u0131n xalq\u0131n rifah\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259li oldu\u011funu vur\u011fulay\u0131r. \u201cS\u0259ddi-\u0130sg\u0259nd\u0259ri\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 ideal h\u00f6kmdar obraz\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Onun fikrinc\u0259, d\u00f6vl\u0259tin g\u00fcc\u00fc yaln\u0131z h\u0259rbi q\u00fcdr\u0259td\u0259 deyil, \u0259dal\u0259t v\u0259 elm\u0259 \u0259saslanan idar\u0259\u00e7ilikd\u0259dir. Bu bax\u0131\u015flar d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn siyasi-f\u0259ls\u0259fi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm yenilik idi. \u018fli\u015fir N\u0259vai t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin ideoloji v\u0259 \u0259d\u0259bi s\u00fctunlar\u0131ndan biridir. O, t\u00fcrk dilini klassik poeziya s\u0259viyy\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259ltmi\u015f, milli kimlik \u015f\u00fcurunun formala\u015fmas\u0131na t\u00f6hf\u0259 vermi\u015f v\u0259 humanist d\u0259y\u0259rl\u0259ri t\u0259bli\u011f etmi\u015fdir. Onun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 bu g\u00fcn d\u0259 aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruyur. N\u0259vai irsi t\u00fcrk xalqlar\u0131 aras\u0131nda m\u0259d\u0259ni birliyin v\u0259 ortaq \u0259d\u0259bi yadda\u015f\u0131n simvoludur.<\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"22283\">Yaz\u0131ya 22 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>XV \u0259sr t\u00fcrk-\u00f6zb\u0259k \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck simalar\u0131ndan biri olan \u018fli\u015fir N\u0259vai t\u0259kc\u0259 bir \u015fair deyil, b\u00fct\u00f6v bir m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259kt\u0259binin banisi kimi tarix\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr. Onun 585 illik yubileyi yaln\u0131z bir \u0259d\u0259bi hadis\u0259nin deyil, eyni zamanda t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ortaq m\u0259n\u0259vi irsinin t\u0259nt\u0259n\u0259sidir. N\u0259vai \u00f6z yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ana dilinin \u2013 t\u00fcrkc\u0259nin y\u00fcks\u0259k b\u0259dii ifad\u0259 imkanlar\u0131n\u0131 s\u00fcbut etmi\u015f, onu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22285,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[3],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22283"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=22283"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22283\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22286,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22283\/revisions\/22286"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/22285"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=22283"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=22283"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=22283"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}