{"id":23537,"date":"2026-10-01T15:01:31","date_gmt":"2026-10-01T11:01:31","guid":{"rendered":"https:\/\/kultur.az\/?p=23537"},"modified":"2026-10-01T15:01:31","modified_gmt":"2026-10-01T11:01:31","slug":"v%c9%99li-m%c9%99mm%c9%99dovun-c%c9%99sar%c9%99ti-v%c9%99-amerikada-huseyn-cavid-bar%c9%99d%c9%99-kitab-yazmis-muhacir-susali-mustafa-haqqi-turk%c9%99qul-az%c9%99r-turan-yazir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=23537","title":{"rendered":"V\u0259li M\u0259mm\u0259dovun c\u0259sar\u0259ti v\u0259 Amerikada H\u00fcseyn Cavid bar\u0259d\u0259 kitab yazm\u0131\u015f m\u00fchacir &#8211; \u015eu\u015fal\u0131 Mustafa Haqq\u0131 T\u00fcrk\u0259qul &#8211; Az\u0259r TURAN yaz\u0131r&#8230;"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/azer-turan.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter size-medium wp-image-13513\" src=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/azer-turan-300x235.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"235\" srcset=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/azer-turan-300x235.jpg 300w, https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/azer-turan.jpg 400w\" sizes=\"(max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a>2021-ci ilin dekabr\u0131nda &#8220;Bel\u0259-bel\u0259 i\u015fl\u0259r&#8221; verili\u015find\u0259 H\u00fcseyn Cavidl\u0259 ba\u011fl\u0131 dan\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131m. Verili\u015f\u0259 \u00fc\u00e7 y\u00fcz mind\u0259n \u00e7ox bax\u0131\u015f olmu\u015fdu. Bir g\u00fcn &#8220;Amerika-Az\u0259rbaycan Ticar\u0259t Palatas\u0131n\u0131n icra\u00e7\u0131 direktoru Natiq Bax\u0131\u015fovla heyk\u0259ltara\u015f Kamran \u018fs\u0259dov &#8220;\u018fd\u0259biyyat q\u0259zeti&#8221;nin redaksiyas\u0131na g\u0259ldil\u0259r. Natiq m\u00fc\u0259llim Va\u015finqtonda tarixi Corctaun \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n AB\u015e-Az\u0259rbaycan Ticar\u0259t Palatas\u0131n\u0131n ofisinin yerl\u0259\u015fdiyi binan\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda Cavidin barelyefinin vurulmas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259rara g\u0259lindiyini, lakin ofisin yerl\u0259\u015fdiyi k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259 dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rinin barelyefini a\u00e7ma\u011f\u0131n h\u0259r xalqa n\u0259sib olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bunun \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259min dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259tin Amerika il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131n olmas\u0131n\u0131 t\u0259sdiq ed\u0259n fakta ehtiyac duyuldu\u011funu dedi v\u0259 &#8220;Cavidl\u0259 ba\u011fl\u0131 bel\u0259 bir fakt varm\u0131?&#8221; dey\u0259 soru\u015fdu. Cavid v\u0259 Amerika m\u00f6vzusunda \u0130lk a\u011fl\u0131ma g\u0259l\u0259n Mustafa Haqq\u0131 T\u00fcrk\u0259qulun ad\u0131 oldu. Amerikada ya\u015fayan bir m\u00fchacirin h\u0259l\u0259 sovetl\u0259r d\u00f6n\u0259mind\u0259 Cavidl\u0259 ba\u011fl\u0131 kitab yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00f6z\u00fc d\u0259 antisovet \u0259hvall\u0131 bir kitab yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 dedim v\u0259 Natiq Bax\u0131\u015fov &#8220;Bu fakt\u0131n Amerikada, Va\u015finqtonda Cavidin barelyefinin qoyulmas\u0131na Va\u015finqton meriyas\u0131n\u0131n icaz\u0259 verm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259t q\u0259d\u0259r ciddi \u0259saslardan biri olaca\u011f\u0131n\u0131&#8221; dedi. 2022-ci ilin oktyabr\u0131nda heyk\u0259lt\u0259ra\u015f Kamran \u018fs\u0259dovun haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 barelyefin Va\u015finqtonda a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu&#8230;<\/p>\n<p>\u00d6t\u0259n h\u0259ft\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n \u00d6m\u0259r \u00d6zcan <a href=\"https:\/\/edebiyyatqazeti.az\/news\/diger\/14938-iidunya-savasinin-azerbaycanli-lejyoneri-mustafa-hakki-turkekul\">Mustafa Haqq\u0131 T\u00fcrk\u0259qul bar\u0259d\u0259 geni\u015f bir yaz\u0131s\u0131n\u0131<\/a> \u00e7ap olunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;\u018fd\u0259biyyat q\u0259zeti&#8221;n\u0259 g\u00f6nd\u0259rib. A\u00e7\u0131\u011f\u0131, bu yaz\u0131ya \u00e7ox sevindim. \u00c7\u00fcnki Mustafa Haqq\u0131 T\u00fcrk\u0259qul az ara\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f m\u00fchacirl\u0259rimizd\u0259n biridir. \u0130ndi is\u0259 h\u00f6rm\u0259tli \u00d6m\u0259r \u00d6zcan onun b\u00fct\u00fcn h\u0259yat\u0131n\u0131 &#8211; bioqrafiyas\u0131n\u0131 t\u0259qdim edir v\u0259 bu, bir ilkdir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"no-display appear\" src=\"http:\/\/img.edebiyyatqazeti.az\/uploads\/mustafa.jpg.jpeg\" alt=\"\" \/><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>M\u0259n is\u0259 Mustafa Haqq\u0131 T\u00fcrk\u0259qulun ad\u0131n\u0131 ilk d\u0259f\u0259 Turan Cavidd\u0259n e\u015fitmi\u015fdim. T\u00fcrk\u0259qulun &#8220;Az\u0259rbaycan t\u00fcrk \u015fairi H\u00fcseyn Cavid&#8221; kitab\u0131n\u0131 da oxumaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259n\u0259 2001-ci ild\u0259 Turan Cavid vermi\u015fdi. Turan xan\u0131m deyirdi ki, Mustafa Haqq\u0131 T\u00fcrk\u0259qul \u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra bir m\u00fcdd\u0259t T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 v\u0259 Amerikada ya\u015fay\u0131b. \u018fsl\u0259n \u015fu\u015fal\u0131d\u0131r. 1918-ci ild\u0259 \u015eu\u015fada do\u011fulub. \u018fsl soyad\u0131 Quliyevdir. \u015eu\u015fa musiqi m\u0259kt\u0259bind\u0259 S\u00fcleyman \u018fl\u0259sg\u0259rovla bir yerd\u0259 oxuyub (T\u00fcrk\u0259qul h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan musiqi tarixini t\u0259dqiq etmi\u015fdi). 1939-cu ild\u0259 Az\u0259rbaycan Pedaqoji \u0130nstitutunu bitir\u0259n T\u00fcrk\u0259qul m\u00fcharib\u0259y\u0259 q\u0259d\u0259r G\u00f6y\u00e7ay Pedaqoji M\u0259kt\u0259bind\u0259 co\u011frafiyadan d\u0259rs deyib. \u0130kinci D\u00fcnya sava\u015f\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r. M\u00fcharib\u0259d\u0259 almanlara \u0259sir d\u00fc\u015f\u00fcb.<\/p>\n<p>\u00d6m\u0259r \u00d6zcan\u0131n yaz\u0131s\u0131ndan is\u0259 \u00f6yr\u0259ndim ki, legionerl\u0259rin &#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; q\u0259zetind\u0259 &#8220;\u015eu\u015fal\u0131&#8221; imzas\u0131 il\u0259 yazan m\u00fc\u0259llif T\u00fcrk\u0259qul imi\u015f.<\/p>\n<p>Turan Cavidin dediyin\u0259 g\u00f6r\u0259, h\u0259tta T\u00fcrk\u0259qulun G\u00f6y\u00e7ayda qohumlar\u0131 da ya\u015fay\u0131rm\u0131\u015f v\u0259 onlar Turan xan\u0131mla da g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.<\/p>\n<p>\u00d6m\u0259r \u00d6zcan bildirir ki, T\u00fcrk\u0259qul 1949-cu ild\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 g\u0259lib, \u0130stanbulda Lal\u0259li s\u0259mtind\u0259 ya\u015fay\u0131b. S\u00fcleyman T\u0259kin\u0259r, Na\u011f\u0131 \u015eeyxzamanl\u0131 il\u0259 birg\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 Tan\u0131tma D\u0259rn\u0259yinin qurucular\u0131ndan biri olub. 1962-ci ild\u0259 Amerikaya k\u00f6\u00e7\u00fcb. 1974-c\u00fc ild\u0259 Amerikada v\u0259fat edib.<\/p>\n<p>Bu say\u0131m\u0131zda \u00d6m\u0259r \u00d6zcan\u0131n &#8220;Mustafa Haqq\u0131 T\u00fcrk\u0259qul&#8221; yaz\u0131s\u0131n\u0131 t\u0259qdim edirik. Amma yaz\u0131da qeyd olunmayan b\u0259zi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u0259lav\u0259 etm\u0259y\u0259 ehtiyac duydum ki, Mustafa Haqq\u0131 T\u00fcrk\u0259qulun bioqrafik portreti, y\u0259ni onun haqq\u0131ndak\u0131 t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259rimiz tam olsun.<\/p>\n<p>O zaman Turan Cavidd\u0259n T\u00fcrk\u0259qulun &#8220;Az\u0259rbaycan \u015fairi H\u00fcseyn Cavid&#8221; kitab\u0131n\u0131, y\u0259ni bir legionerin, \u00f6z\u00fc d\u0259 antisovet mahiyy\u0259tli kitab\u0131n\u0131 nec\u0259 \u0259ld\u0259 etdiyini soru\u015fanda o m\u0259n\u0259 indi a\u015fa\u011f\u0131da yazacaqlar\u0131m\u0131 dan\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Va\u015finqtonda otell\u0259rin birind\u0259 m\u00fchasib i\u015fl\u0259y\u0259n Mustafa Haqq\u0131 T\u00fcrk\u0259qul o zaman, Amerikada s\u0259f\u0259rd\u0259 olan Az\u0259rbaycan KP MK-n\u0131n r\u0259smil\u0259rind\u0259n \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas-alim V\u0259li M\u0259mm\u0259dovla t\u0259sad\u00fcf\u0259n mehmanxanada qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. \u0130ki az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n aras\u0131nda h\u0259m ideoloji, h\u0259m d\u0259 \u0259d\u0259bi m\u00f6vzuda ilginc m\u00fcbahis\u0259 olur v\u0259 ert\u0259si g\u00fcn Mustafa b\u0259y &#8220;Az\u0259rbaycan t\u00fcrk \u015fairi H\u00fcseyn Cavid&#8221; kitab\u0131n\u0131 V\u0259li M\u0259mm\u0259dova verir. V\u0259li M\u0259mm\u0259dov is\u0259 bir m\u00fchacirin, m\u00fcharib\u0259d\u0259 almanlara \u0259sir d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, \u00f6z\u00fc d\u0259 antisovet \u0259hvall\u0131 bir adam\u0131n Cavid haqq\u0131nda 1962-ci ild\u0259 Va\u015finqtonda yazd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 1963-c\u00fc ild\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan G\u0259nclik D\u0259rn\u0259yi t\u0259r\u0259find\u0259n \u0130ld\u0259niz Qurtulan\u0131n \u00d6n s\u00f6z\u00fc il\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f antisovet s\u0259ciyy\u0259li kitab\u0131n\u0131 Bak\u0131ya g\u0259tirir v\u0259 kitab\u0131 professor Abbas Zamanova verir. Abbas Zamanov is\u0259 onu Turan Cavid\u0259 t\u0259qdim edir. (2002-ci ild\u0259 &#8220;\u018fb\u0259di Turan&#8221;, 2010-cu ild\u0259 is\u0259 &#8220;Cavidnam\u0259&#8221; kitablar\u0131mda bu bar\u0259d\u0259 \u0259trafl\u0131 b\u0259hs etmi\u015fdim).<\/p>\n<p>Mustafa Haqq\u0131 T\u00fcrk\u0259qulun \u0259s\u0259ri Az\u0259rbaycan cavid\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n\u0131n m\u00fchacir\u0259td\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f \u0259n m\u00f6t\u0259b\u0259r (v\u0259 ilk) n\u00fcmun\u0259si kimi maraq do\u011furur.<\/p>\n<p>T\u00fcrk\u0259qul monoqrafiyas\u0131nda Cavidin dili m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 ilk obyektiv m\u00fcnasib\u0259t s\u0259rgil\u0259mi\u015f, m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 daha obyektiv aspektd\u0259n yana\u015fm\u0131\u015fd\u0131: &#8220;Cavidin dili, ist\u0259r Az\u0259rbaycan daxilind\u0259; ist\u0259rs\u0259, Az\u0259rbaycan xaricind\u0259 \u0259n \u00e7ox m\u00fcnaqi\u015f\u0259 v\u0259 m\u00fcbahis\u0259 olunan bir m\u00f6vzudur. M\u0259lum oldu\u011fu kimi, \u0130stanbul t\u00fcrkc\u0259si il\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259si aras\u0131nda ufaq da olsa, bir l\u0259hc\u0259 f\u0259rqi vard\u0131r. Cavid \u0130stanbul t\u00fcrkc\u0259sini m\u0259nims\u0259mi\u015f, bu \u015fiv\u0259ni b\u00fct\u00fcn inc\u0259likl\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r \u00f6yr\u0259nmi\u015fdir. Yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n ilk d\u00f6vrl\u0259rind\u0259, bilxass\u0259, \u015feirl\u0259rind\u0259, \u0130stanbul \u015fiv\u0259sini m\u0259har\u0259tl\u0259 kullanan \u015fair, sonralar yaratd\u0131\u011f\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 bu \u015fiv\u0259ni Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi t\u00fcrkc\u0259sin\u0259 yax\u0131nla\u015fd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f v\u0259 dem\u0259k olar ki, bu i\u015f\u0259 m\u00fcv\u0259ff\u0259q olmu\u015fdur. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 Cavidin t\u00fcrkc\u0259sin\u0259 n\u0259 tamamil\u0259 \u0130stanbul t\u00fcrkc\u0259si, n\u0259 d\u0259 tamamil\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi t\u00fcrkc\u0259si dem\u0259k qabildir. C\u0259sar\u0259tl\u0259 dey\u0259 bil\u0259rik ki, Cavid bu iki t\u00fcrkc\u0259 \u015fiv\u0259 aras\u0131nda bir k\u00f6rp\u00fc yaratm\u0131\u015f v\u0259 bu iki \u015fiv\u0259 aras\u0131ndak\u0131 m\u0259saf\u0259ni q\u0131saltm\u0131\u015fd\u0131r. &#8230;Cavidin i\u015fl\u0259tdiyi t\u00fcrkc\u0259 olduqca dadl\u0131 v\u0259 i\u015fl\u0259nmi\u015f, g\u00f6z\u0259l bir t\u00fcrkc\u0259dir. \u015eimali v\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycan, T\u00fcrkiy\u0259, T\u00fcrk\u00fcstan v\u0259 s. t\u00fcrk ell\u0259rind\u0259 t\u0259k bir m\u00fcn\u0259vv\u0259r bulunmaz ki, Cavidi oxusun, onu anlamas\u0131n v\u0259 onun t\u00fcrkc\u0259sind\u0259n z\u00f6vq almas\u0131n&#8221;.<\/p>\n<p>*<\/p>\n<p>Bunu cavid\u015f\u00fcnasl\u0131qda ilk d\u0259f\u0259 \u015fu\u015fal\u0131 T\u00fcrk\u0259qul etiraf etmi\u015fdi.<\/p>\n<p>\u015eu\u015fa do\u011fumlu olmas\u0131 s\u0259b\u0259bil\u0259, &#8220;\u015eu\u015fa estetikas\u0131&#8221; kitab\u0131mda da T\u00fcrk\u0259qul bar\u0259d\u0259 ayr\u0131ca yaz\u0131 t\u0259qdim etmi\u015f\u0259m.<\/p>\n<p>\u015eu\u015fal\u0131 Mustafa Haqq\u0131 T\u00fcrk\u0259qul h\u0259m d\u0259 ba\u015fqa bir \u015fu\u015fal\u0131n\u0131n &#8211; \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minlinin a\u015fiqiydi. Bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r s\u0259ngim\u0259k bilm\u0259y\u0259n bir m\u0259s\u0259l\u0259ni &#8211; &#8220;\u018fli v\u0259 Nino&#8221;nun Yusif V\u0259zir \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minliy\u0259 aid olmas\u0131 fikrini d\u0259 ilk d\u0259f\u0259 1971-ci ild\u0259 o iddia etmi\u015fdi&#8230;<\/p>\n<p>&#8220;\u018fd\u0259biyyat q\u0259zeti&#8221;<\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"23537\">Yaz\u0131ya 6 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>2021-ci ilin dekabr\u0131nda &#8220;Bel\u0259-bel\u0259 i\u015fl\u0259r&#8221; verili\u015find\u0259 H\u00fcseyn Cavidl\u0259 ba\u011fl\u0131 dan\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131m. Verili\u015f\u0259 \u00fc\u00e7 y\u00fcz mind\u0259n \u00e7ox bax\u0131\u015f olmu\u015fdu. Bir g\u00fcn &#8220;Amerika-Az\u0259rbaycan Ticar\u0259t Palatas\u0131n\u0131n icra\u00e7\u0131 direktoru Natiq Bax\u0131\u015fovla heyk\u0259ltara\u015f Kamran \u018fs\u0259dov &#8220;\u018fd\u0259biyyat q\u0259zeti&#8221;nin redaksiyas\u0131na g\u0259ldil\u0259r. Natiq m\u00fc\u0259llim Va\u015finqtonda tarixi Corctaun \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n AB\u015e-Az\u0259rbaycan Ticar\u0259t Palatas\u0131n\u0131n ofisinin yerl\u0259\u015fdiyi binan\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda Cavidin barelyefinin vurulmas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259rara g\u0259lindiyini, lakin ofisin [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":13513,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[3],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23537"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=23537"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23537\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23538,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23537\/revisions\/23538"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/13513"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=23537"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=23537"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=23537"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}