{"id":6753,"date":"2014-08-21T15:41:02","date_gmt":"2014-08-21T10:41:02","guid":{"rendered":"http:\/\/kultur.az\/?p=6753"},"modified":"2014-08-21T15:41:02","modified_gmt":"2014-08-21T10:41:02","slug":"x%c9%99tayi-allahverdi-heyr%c9%99tverici-olmali","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=6753","title":{"rendered":"X\u0259tayi Allahverdi &#8211; Heyr\u0259tverici olmal\u0131"},"content":{"rendered":"<div dir=\"ltr\">\n<div>\n<p style=\"text-align: center;\" align=\"center\">\n<p style=\"text-align: center;\" align=\"center\"><strong><em><span lang=\"EN-US\" style=\"font-size: 12pt; line-height: 115%; font-family: 'Times New Roman',serif;\"><a href=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2014\/08\/xetayi.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignleft wp-image-6682 size-medium\" src=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2014\/08\/xetayi-300x202.jpg\" alt=\"xetayi\" width=\"300\" height=\"202\" srcset=\"https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2014\/08\/xetayi-300x202.jpg 300w, https:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2014\/08\/xetayi-1024x689.jpg 1024w\" sizes=\"(max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/span><\/em><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\" align=\"center\"><strong><em><span lang=\"EN-US\" style=\"font-size: 12pt; line-height: 115%; font-family: 'Times New Roman',serif;\">\u018fd\u0259biyyata-h\u0259yata dair m\u00fcxt\u0259s\u0259r m\u0259ktublar silsil\u0259sind\u0259n<\/span><\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em><span lang=\"EN-US\" style=\"font-size: 12pt; line-height: 115%; font-family: 'Times New Roman',serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 M\u0259ktub &#8211; 1<\/span><\/em><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span lang=\"EN-US\" style=\"font-size: 12pt; line-height: 115%; font-family: 'Times New Roman',serif;\">\u201cElmi-texniki t\u0259r\u0259qqi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 m\u00fcasir t\u0259f\u0259kk\u00fcr Planetin t\u0259kind\u0259 yeni daxili enerji ehtiyyat\u0131 v\u0259 imkanlar\u0131 axtard\u0131\u011f\u0131 kimi, b\u0259dii fikir d\u0259 \u0130nsan\u0131n, \u015e\u0259xsiyy\u0259tin,\u201dM\u0259n\u201din t\u0259kind\u0259 daha d\u0259rin b\u0259dii t\u0259dqiqat aparmaya bilm\u0259z. M\u0259n\u0259vi s\u0259rv\u0259tl\u0259rin q\u0259lbin daxilind\u0259 gizl\u0259n\u0259n ehtiyyat\u0131 elmi t\u0259r\u0259qqi epoxas\u0131nda da \u0259xlaq sah\u0259sind\u0259 b\u0259dii \u00a0t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn \u0259sas axtar\u0131\u015f h\u0259d\u0259fi kimi qal\u0131r\u201d\u00a0\u00a0\u00a0 Y.Qarayev<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span lang=\"EN-US\" style=\"font-size: 12pt; line-height: 115%; font-family: 'Times New Roman',serif;\">\u201cG\u0259l\u0259c\u0259k nas\u0131l is\u0259, \u015fimdiki \u0259d\u0259biyyat v\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259nin t\u0259sir v\u0259 n\u00fcfuzuna qo\u015fulur v\u0259 hi\u00e7 bir d\u00fcrl\u00fc d\u0259 qurtulu\u015f imkan\u0131 bulamaz\u201d H.Cavid<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span lang=\"EN-US\" style=\"font-size: 12pt; line-height: 115%; font-family: 'Times New Roman',serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 ( H\u00fcseyn Cavid v\u0259 \u00a0filosof &#8211; t\u0259nqid\u00e7i \u00a0Ya\u015far Qarayevin unudulmaz an\u0131s\u0131na)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span lang=\"EN-US\" style=\"font-size: 12pt; line-height: 115%; font-family: 'Times New Roman',serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u018fd\u0259biyyat n\u0259dir?! \u018fd\u0259biyyat \u00e7ox geni\u015f semantik \u00e7alarlar ifad\u0259 ed\u0259n m\u0259fhumdur. Lakin b\u00fct\u00fcn mill\u0259tl\u0259rin m\u0259d\u0259ni simas\u0131n\u0131n g\u00f6st\u0259ricisi olan b\u0259dii \u0259d\u0259biyyata n\u0259z\u0259r salsaq dey\u0259 bil\u0259rik ki, b\u0259dii \u0259d\u0259biyyat, b\u0259dii fikir \u201d bir mill\u0259td\u0259ki \u0259hvali-ruhiyy\u0259nin inikas\u0131\u201d dem\u0259kdir. \u00a0\u018fd\u0259biyyat\u00a0 fikrin t\u0259bii bir bi\u00e7imd\u0259 cilalanaraq t\u0259zah\u00fcr etm\u0259sidir. \u018fd\u0259biyyat estetik v\u0259 yaxud qeyri-estetik z\u00f6vql\u0259rin polifoniyas\u0131d\u0131r, qar\u0131\u015f\u0131m\u0131d\u0131r. \u018fd\u0259biyyat m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259na ifad\u0259 ed\u0259n h\u0259r bir s\u00f6z\u0259 h\u0259yat sur\u0259tl\u0259rinin, fraqmentl\u0259rinin, l\u00f6vh\u0259l\u0259rinin b\u0259dii \u00fcmumil\u0259\u015fdirm\u0259 il\u0259 \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 y\u00fckl\u0259nm\u0259sidir. \u018fd\u0259biyyat h\u0259yat\u0131n\u00a0 m\u00fcc\u0259rr\u0259d v\u0259 konkret, mistik v\u0259 qeyri-mistik y\u00f6nl\u0259rinin k\u0259\u015f\u015faf\u0131d\u0131r: \u201dM\u0259n\u201d v\u0259 \u201cM\u0259n\u201d, \u201c Hak\u201d v\u0259\u201d M\u0259n\u201d aras\u0131ndak\u0131 rabit\u0259nin \u00a0sevgi v\u0259 nifr\u0259t, sevinc v\u0259 k\u0259d\u0259r, \u0259s\u0259b v\u0259 s\u0259br, \u015f\u00fcbh\u0259 v\u0259 inam, sual v\u0259 cavab, g\u00fcnah v\u0259 savab\u2026 m\u00fcst\u0259visind\u0259 \u015f\u0259rhsiz t\u0259svir\u00e7isidir. Q\u0131sacas\u0131: \u0259d\u0259biyyat cismani d\u00fcnyan\u0131n fikrin \u0259sas q\u0259libi olan s\u00f6zl\u0259 daha dol\u011fun ifad\u0259si dem\u0259kdir.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span lang=\"EN-US\" style=\"font-size: 12pt; line-height: 115%; font-family: 'Times New Roman',serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 El\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n b\u0259dii d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 kainatdak\u0131 nizamdan, h\u0259mah\u0259nglikd\u0259n, ritmd\u0259n, maddi-m\u0259n\u0259vi\u00a0 al\u0259ml\u0259ri qaplayan e\u015fq cazib\u0259sind\u0259n, estetik z\u00f6vqd\u0259n \u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259l\u0259n duy\u011fular\u0131, hissl\u0259ri, fikirl\u0259ri\u00a0 ifad\u0259 edir. Y\u0259ni b\u0259dii t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn h\u00fcdudlar\u0131 sonsuz v\u0259 \u0259b\u0259didir. Zaman v\u0259 m\u0259kan qrafikind\u0259\u00a0 b\u0259dii t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u00fcn s\u0259rh\u0259d tan\u0131mamas\u0131n\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck s\u0259b\u0259bl\u0259rind\u0259n biri \u201c\u0130nsan\u201d\u0131n b\u00fct\u00fcn \u0259da v\u0259 davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259 yenid\u0259n canland\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. \u00d6lm\u00fc\u015f zaman\u0131n s\u00f6zl\u0259 h\u0259yat tapmas\u0131 v\u0259 efir\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259si(H\u0259r hans\u0131 bir \u0259dibin \u0259lin\u0259 q\u0259l\u0259m alaraq h\u0259yat\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n bir problemini s\u00f6z\u0259 \u00e7evirm\u0259si bel\u0259 h\u0259min \u00f6lm\u0259kd\u0259 olan zaman\u0131 o an yazm\u0131\u015f oldu\u011fu b\u0259dii m\u0259tnl\u0259 yenid\u0259n dirildir.V\u0259\u00a0 o\u00a0 vaxt, o zaman \u0259n az\u0131ndan s\u00f6zd\u0259 ya\u015fay\u0131r. \u0130lk bax\u0131\u015fda absurd g\u00f6r\u00fcn\u0259n bu qavram\u0131n elmi y\u00f6nd\u0259n d\u0259 izah\u0131 var: \u00c7\u00fcnki insan\u0131n b\u00fct\u00fcn ya\u015fant\u0131s\u0131, ke\u00e7irdiyi b\u00fct\u00fcn hissl\u0259r dal\u011fa impluslar\u0131 vasit\u0259si il\u0259 kosmosa-efir\u0259 yay\u0131l\u0131r v\u0259 he\u00e7 bir itki ba\u015f verm\u0259d\u0259n daima qapal\u0131 \u00e7evr\u0259d\u0259 d\u00f6vr el\u0259yir\u2026 El\u0259 h\u0259r bir\u00a0 yazar\u0131n m\u0259tn d\u00fcnyas\u0131n\u0131 bel\u0259 bir \u00a0\u00e7evr\u0259 kimi d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 bil\u0259rik. B\u0259lk\u0259 d\u0259 bu ger\u00e7\u0259klik b\u00fct\u00fcn insanl\u0131\u011fa ilahi bir \u0259rm\u0259\u011fand\u0131r\u2026) b\u0259dii t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u0259 \u0259b\u0259dilik qazand\u0131r\u0131r. El\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, \u0259d\u0259biyyat \u0259n az elm q\u0259d\u0259r b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin istiqbal\u0131na t\u0259sir ed\u0259n canl\u0131 refleks rolunu oynay\u0131r. \u018fg\u0259r elmi t\u0259f\u0259kk\u00fcr insanda m\u0259ntiqi t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fc formala\u015fd\u0131raraq maddi al\u0259mi d\u0259rk\u0259 y\u00f6nl\u0259ndirirs\u0259, b\u0259dii t\u0259f\u0259kk\u00fcr ruh d\u0259rinliyi yaradaraq t\u0259kc\u0259 madd\u0259d\u0259n ibar\u0259t olmayan insanda ruhla c\u0259s\u0259d aras\u0131nda v\u0259hd\u0259t yarad\u0131r. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, bu \u00f6z\u0259llikl\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq dey\u0259 bil\u0259rik ki, insan h\u0259yat\u0131n\u0131 b\u0259dii \u0259d\u0259biyyats\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k \u0259b\u0259sdir. M\u0259hz \u0259srl\u0259rd\u0259n b\u0259ri b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin \u015f\u0259xsi-ictimai, siyasi-iqtisadi h\u0259yat<\/span><span lang=\"AZ-LATIN\" style=\"font-size: 12pt; line-height: 115%; font-family: 'Times New Roman',serif;\">\u0131nda<\/span><span lang=\"EN-US\" style=\"font-size: 12pt; line-height: 115%; font-family: 'Times New Roman',serif;\">, q\u0259lbind\u0259 ,ruhunda b\u00f6y\u00fck bir t\u0259sir q\u00fcvv\u0259si olaraq yarad\u0131l\u0131\u015f\u0131 d\u0259rk\u0259 y\u00f6nl\u0259ndir\u0259n \u201cQurani-K\u0259rim\u201din bel\u0259 ilahi k\u0259lam olmaqla yana\u015f\u0131, b\u0259dii keyfiyy\u0259tl\u0259rl\u0259 diqq\u0259timizi c\u0259lb etm\u0259si v\u0259 k\u00f6n\u00fcl ox\u015famas\u0131 b\u0259dii fikrin aliliyin\u0259 v\u0259 t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u0259 \u0259yani s\u00fcbutdur. \u018fd\u0259biyyat\u0131n t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u00fc n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131b dey\u0259 bil\u0259rik ki, h\u0259r hans\u0131 mill\u0259td\u0259 b\u0259dii fikir adamlar\u0131 \u0259sl s\u0259n\u0259t \u00f6rn\u0259kl\u0259ri ortaya qoya bilirl\u0259rs\u0259, bu h\u0259min mill\u0259tin psixologiyas\u0131na, etik m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259, milli varl\u0131\u011f\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc d\u0259rk\u0259 y\u00f6nl\u0259nm\u0259sin\u0259, d\u00fcnyaya inteqrasiyas\u0131na \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir. Lakin bunu da n\u0259z\u0259r\u0259 almal\u0131y\u0131q ki, s\u00f6z\u00fcn t\u0259sir g\u00fcc\u00fc b\u0259dii meyarlara da cavab verm\u0259lidir. \u018fg\u0259r bir \u0259dib q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 h\u0259r hans\u0131 f\u0259rdi v\u0259 yaxud ictimai problemi tam dol\u011fun b\u0259dii boyalarla ifad\u0259 ed\u0259 bilmirs\u0259, dem\u0259li h\u0259min \u0259s\u0259r poetik ifad\u0259sini tapm\u0131\u015f t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u0259 malik deyildir. V\u0259 yaxud h\u0259min m\u0259tn b\u0259dii keyfiyy\u0259tl\u0259rl\u0259 z\u0259ngin olsa da, q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nan m\u00f6vzu\u00a0 ideya bax\u0131mdan da h\u0259yati \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb etm\u0259li, s\u0259n\u0259t v\u0259 h\u0259yat h\u0259qiq\u0259tl\u0259rini m\u0259naland\u0131rmal\u0131d\u0131r. \u018fks t\u0259qdird\u0259 h\u0259min m\u0259tn ciddi q\u00fcsurdan x\u0259b\u0259r verir. Bu x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri g\u00f6zl\u0259rimiz\u00a0 \u00f6n\u00fcnd\u0259 canland\u0131raraq b\u00fct\u00fcnl\u00fckd\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131 d\u0259rk yolunda s\u00f6yl\u0259n\u0259n fikirl\u0259rd\u0259n birini xat\u0131rlaya bil\u0259rik: XX y\u00fcz ilin yetmi\u015finci ill\u0259rind\u0259n \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131za y\u00f6n ver\u0259n t\u0259nqid\u00e7il\u0259rd\u0259n prof. A.H\u00fcseynli \u201cOca\u011fa Ba\u011fl\u0131l\u0131q\u201d adl\u0131 m\u0259qal\u0259sind\u0259 buyurur ki, \u201ds\u0259n\u0259td\u0259 d\u0259 saf, do\u011fru s\u00f6z q\u0259d\u0259r he\u00e7 n\u0259 c\u0259lb etmir, h\u0259m\u00e7inin yalan, suni b\u0259z\u0259k-d\u00fcz\u0259k q\u0259d\u0259r he\u00e7 n\u0259 ikrah hissi oyatm\u0131r\u201d v\u0259 yaxud t\u0259nqid\u00e7i do\u011fru b\u0259dii s\u00f6z\u00fcn \u201cciddi ictimai-estetik qay\u011f\u0131larla y\u00fckl\u0259nmi\u015f \u0259sl s\u0259n\u0259t\u0259 qovu\u015fdura bil\u0259n etibarl\u0131 yol\u201d oldu\u011funu vur\u011fulay\u0131r. Bu ifad\u0259d\u0259n ayd\u0131n olur ki, b\u0259dii \u0259s\u0259rd\u0259 s\u0259n\u0259tkar hans\u0131 m\u00f6vzuda yaz\u0131rsa yazs\u0131n, c\u0259miyy\u0259tin hans\u0131 y\u00f6n\u00fcn\u00fc q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131rsa als\u0131n bununla yana\u015f\u0131 heyr\u0259tverici s\u0259n\u0259t abid\u0259si yaratma\u011f\u0131n z\u0259ruriliyini d\u0259rk etm\u0259lidir. N\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn heyr\u0259tverici? \u00c7\u00fcnki b\u0259dii m\u0259tnd\u0259 heyr\u0259tvericilik \u0259n m\u00fck\u0259mm\u0259l t\u0259rzd\u0259 ifad\u0259 olunmursa, m\u00fcc\u0259rr\u0259d deyiml\u0259rl\u0259 k\u00f6n\u00fcl ox\u015fayan z\u00f6vql\u0259r a\u015f\u0131lanm\u0131rsa, insan ruhuna, m\u0259n\u0259viyyat\u0131na t\u0259sir ed\u0259n ah\u0259ng yarad\u0131lm\u0131rsa, x\u0259yal g\u00fcc\u00fc il\u0259 yaranan sehrli b\u0259yanatlar v\u0259 m\u0259nalar t\u0259c\u0259ss\u00fcm\u00fc il\u0259 cans\u0131z \u0259\u015fyalara bel\u0259 bir bax\u0131mdan ruhi canl\u0131l\u0131q qazand\u0131r\u0131lm\u0131rsa ortaya qoyulan m\u0259tl\u0259b n\u0259 q\u0259d\u0259r \u0259h\u0259miyy\u0259tli olsa da, s\u00f6z s\u0259n\u0259ti olan \u0259d\u0259biyyat insanl\u0131\u011fa t\u0259sir bax\u0131m\u0131ndan \u0259sl s\u0259n\u0259t n\u00fcmun\u0259si say\u0131lm\u0131r. \u00a0\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span lang=\"EN-US\" style=\"font-size: 12pt; line-height: 115%; font-family: 'Times New Roman',serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 M\u0259hz d\u00fcnya klassikl\u0259rin\u0259 bu prizmadan baxsaq g\u00f6r\u0259rik ki, onlar\u0131n insanl\u0131\u011f\u0131n v\u0259 \u00f6z mill\u0259tl\u0259rinin g\u0259l\u0259c\u0259yin\u0259 qazand\u0131rd\u0131qlar\u0131 b\u00f6y\u00fck \u0259d\u0259bi \u00f6rn\u0259kl\u0259ri \u201cciddi ictimai-estetik qay\u011f\u0131larla y\u00fckl\u0259nmi\u015f\u201ddir. Nizminin islam v\u0259 peripateizm\u0259 \u0259saslanan y\u00fcks\u0259k b\u0259dii nizam axtar\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, N\u0259siminin \u201cHak\u201d v\u0259 \u201cM\u0259n\u201d irtibat\u0131na verdiyi semantik b\u0259dii yozumu, F\u00fczulinin madii v\u0259 m\u0259n\u0259vi bax\u0131mdan d\u00fcnyan\u0131 \u0259hat\u0259 dair\u0259sind\u0259 saxlayan e\u015fq f\u0259ls\u0259f\u0259si, \u015eekspirin bir \u00fcz\u00fc k\u0259d\u0259r, bir \u00fcz\u00fc sevinc olan dramaturgiyas\u0131, Dostoyevskinin \u00fcmumb\u0259\u015f\u0259ri m\u0259zmunlu lirik-psixoloji t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fc m\u0259hz h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l \u00f6z mill\u0259tinin \u0259d\u0259bi istiqbal\u0131na \u0259sasl\u0131 t\u0259m\u0259l olmu\u015fdur.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span lang=\"EN-US\" style=\"font-size: 12pt; line-height: 115%; font-family: 'Times New Roman',serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u018fd\u0259biyyatda millilik \u0259n \u00f6n\u0259mli faktorlardan biridir. \u00c7\u00fcnki millilik do\u011fmal\u0131qd\u0131r. N\u00fcmun\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck rus yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 Tolstoy yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda n\u0259 q\u0259d\u0259r b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259ti maraqland\u0131ran, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u0259n m\u0259tl\u0259bl\u0259r olsa da, \u00f6z milli mentalitetizmi il\u0259 diqq\u0259t c\u0259lb edir v\u0259 sonrak\u0131 rus \u0259dibl\u0259ri v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z\u00fcl rolunu oynay\u0131r. Rus \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n Pu\u015fkin, Qoqol, Dostoyevski,Tolstoy kimi klassikl\u0259ri \u015eoloxov, V.Nabokov, M.Bulqakov, M.Qorki kimi s\u0259n\u0259tkarlar\u0131 t\u0259l\u0259b edirdi. M\u0259hz XIX \u0259srd\u0259 yaranan b\u00f6y\u00fck rus \u0259d\u0259biyyat\u0131 onlar\u0131n sonrak\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131na da, m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 d\u0259, h\u0259tta mill\u0259t v\u0259 d\u00f6vl\u0259t kimi formala\u015fmas\u0131na da t\u0259kan verdi. V\u0259 yaxud yaratm\u0131\u015f oldu\u011fu \u0259d\u0259bi n\u00fcmun\u0259l\u0259rl\u0259 d\u00fcnya \u0259d\u0259biyyat\u0131nda m\u0259xsusi yer\u0259 malik \u0130talyan \u0259d\u0259biyyat\u0131 Avropa rezonans \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n ilk n\u00fcmayy\u0259nd\u0259si Dantey\u0259 q\u0259d\u0259r Antik yunan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n t\u0259siri alt\u0131nda idi .Lakin Dante yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda d\u00f6n\u00fc\u015f ba\u015f verdi v\u0259 italyan \u0259d\u0259biyyat\u0131 milli xarakter s\u0259rgil\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131 ki, \u0259srl\u0259r sonra \u0130talo Kalvino, Umberto Eko kimi \u0259d\u0259bi simalar bu k\u00f6kl\u00fc \u0259d\u0259biyyat\u0131n meyv\u0259l\u0259ri kimi t\u0259zah\u00fcr etdil\u0259r. B\u0259s milli \u0259d\u0259biyyat nec\u0259 yaran\u0131r v\u0259 \u00f6z milli m\u0259n\u015f\u0259yini hardan al\u0131r? H\u0259r mill\u0259tin \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixin d\u0259rin qatlar\u0131na en\u0259r\u0259k \u00f6z k\u00f6k\u00fcn\u00fc, m\u0259n\u015f\u0259yini, ilkin r\u00fc\u015feymini h\u0259min mill\u0259tin \u0259satirl\u0259rind\u0259n, folklorundan, mifik d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzind\u0259n alaraq \u0259ks olunur. El\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n milli obraz, milli h\u0259yat t\u0259rzi, milli psixologoya, milli kolorit olduqca \u00f6n\u0259mli mahiyy\u0259t k\u0259sb edir. H\u0259tta t\u0259svir edil\u0259n \u0259n ki\u00e7ik detalda bel\u0259 milli m\u0259zmunlu h\u0259yat l\u00f6vh\u0259sinin olmas\u0131 oxucuya do\u011fma hissl\u0259r a\u015f\u0131lay\u0131r. Milli s\u0259ciy\u0259li \u0259d\u0259biyyatda \u0259n z\u0259ruri meyarlardan biri, b\u0259lk\u0259 d\u0259 \u0259n \u0259sas\u0131 h\u0259min \u0259d\u0259biyyat\u0131n milli ana dilind\u0259 yaranmas\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259d\u0259biyyatdak\u0131 b\u0259diilik \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259ri o \u0259d\u0259biyyat\u0131 yans\u0131dan mill\u0259tin hissl\u0259rinin m\u0259n\u015f\u0259yi oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn milli dili d\u0259 h\u0259min mill\u0259tin hissiyyat\u0131n\u0131n \u0259ks olunma vasit\u0259si olmal\u0131d\u0131r. \u0130nsan x\u0259yal\u0131 v\u0259 q\u0259lbinin m\u0259hsulu olan duy\u011fu v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rin h\u0259yat\u0131 d\u0259rk etdiyi bir dild\u0259 verilm\u0259si \u0259s\u0259rin t\u0259sir q\u00fcvv\u0259sin art\u0131r\u0131r. Milli ana dili vasit\u0259si il\u0259 yarad\u0131lan b\u0259dii \u00f6rn\u0259kl\u0259r mill\u0259tin fikir abid\u0259sin\u0259 \u00e7evril\u0259r\u0259k h\u0259min mill\u0259tin milli kimliyini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir. B\u0259li, milli \u015f\u0259xsiyy\u0259ti \u0259n parlaq bir \u00f6z\u0259llikl\u0259 s\u0259rgil\u0259y\u0259n milli \u0259d\u0259biyyat\u0131n tikinti material\u0131 milli dil olmal\u0131d\u0131r. Bizim milli \u0259d\u0259biyyata n\u0259z\u0259r salanda g\u00f6r\u00fcr\u00fck ki, Xaqani, Nizami, N\u0259simi, F\u00fczuli kimi s\u0259n\u0259tkarlar\u0131m\u0131z\u0131n yarad\u0131c\u0131l\u0131q sferas\u0131 t\u00fcrk-islam kontekstind\u0259 formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Bu \u0259n\u0259n\u0259 milli ruhlu poeziyam\u0131z\u0131n zirv\u0259 n\u00f6qt\u0259l\u0259rind\u0259n birind\u0259 &#8211; Vaqif \u015feiriyy\u0259tind\u0259 s\u0131nd\u0131r\u0131l\u0131r. H\u0259yatdak\u0131 natura Vaqifin qo\u015fmalar\u0131nda folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri\u00a0 s\u0259viyy\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259lir v\u0259 o nisb\u0259td\u0259 do\u011fmal\u0131q k\u0259sb edir.<\/span><\/p>\n<p><span lang=\"EN-US\" style=\"font-size: 12pt; line-height: 115%; font-family: 'Times New Roman',serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 XIX y\u00fcz ild\u0259 m\u0259d\u0259ni &#8211; \u0259d\u0259bi, ictimai &#8211; siyasi h\u0259yat\u0131m\u0131zda b\u00f6y\u00fck inqilab ed\u0259n M.F.Axundovun komediyalar\u0131 is\u0259 F.K\u00f6\u00e7\u0259rlinin deyimi il\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n h\u0259yat\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259r\u0259n reflektor\u201da \u00e7evrilir. Axundov dramaturgiyas\u0131\u00a0 milli c\u0259hal\u0259t v\u0259 maarifin qar\u015f\u0131durmas\u0131, mill\u0259ti v\u0259ba x\u0259st\u0259liyi kimi \u00f6z \u0259hat\u0259 dair\u0259sind\u0259 saxlayan c\u0259hal\u0259td\u0259n qurtulu\u015f yolu kimi yadda\u015flara h\u0259kk olunur\u2026 Axundovdan sonra \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z\u0131n istiqbal\u0131n\u0131n millil\u0259\u015fm\u0259y\u0259 do\u011fru s\u0259mtl\u0259nm\u0259si, XX \u0259srin \u0259vv\u0259lind\u0259 Mirz\u0259 C\u0259lil, M.\u018f.Sabir, \u018f.Haqverdiyev kimi s\u0259n\u0259tkarlar\u0131n q\u0259l\u0259mind\u0259 \u0259d\u0259bi-\u0259b\u0259di m\u0259zmunlu portret v\u0259 fraqmentl\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131, 50-60 c\u0131 ill\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r sosrealizmin sifari\u015f \u0259d\u0259biyyat\u0131 m\u00fcnd\u0259ric\u0259sinin formala\u015fmas\u0131, \u0130sa H\u00fcseynovun m\u00fcqt\u0259dir q\u0259l\u0259mi il\u0259 yenid\u0259n milli s\u0259ciyy\u0259li obrazlar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131, Anar n\u0259srind\u0259 psixoloji &#8211; intellektual \u00f6z\u0259llikl\u0259rin t\u0259zah\u00fcr\u00fc v\u0259 h\u0259m\u00e7inin b\u00fct\u00fcn bu d\u0259y\u0259rl\u0259rin El\u00e7in, \u0130si M\u0259likzad\u0259, Vidadi Babanl\u0131, Sabir \u018fhm\u0259dli, M\u00f6vlud S\u00fcleymanl\u0131, Yusif S\u0259m\u0259do\u011flu, B\u0259xtiyar Vahabzad\u0259, M\u0259mm\u0259d Araz, Ramiz R\u00f6v\u015f\u0259n\u2026 kimi s\u0259n\u0259tkarlar\u0131n q\u0259l\u0259mind\u0259 t\u0259svir v\u0259 t\u0259r\u0259nn\u00fcm edilm\u0259si g\u00f6st\u0259rir ki, bir mill\u0259tin bu g\u00fcnk\u00fc \u0259d\u0259biyyat\u0131 h\u0259min mill\u0259tin sabahk\u0131 \u0259d\u0259bi t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn\u0259 d\u0259 \u00e7ox q\u00fcvv\u0259tli t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir. XXI y\u00fcz ilin ilk on d\u00f6rd ilind\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131zda kifay\u0259t q\u0259d\u0259r parlaq \u0259d\u0259bi n\u00fcmun\u0259l\u0259r olmasa da, \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z\u0131n sa\u011flam t\u0259m\u0259ll\u0259r\u0259 \u0259saslanan ke\u00e7mi\u015fi bizl\u0259ri g\u0259nc \u0259d\u0259bi simalara (G\u0259nc \u015fair v\u0259 yazarlar haqqda \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc m\u0259ktubda b\u0259hs ed\u0259c\u0259yik &#8211; A.X\u0259tayi)\u00a0 \u00a0\u00fcmidl\u0259 \u00a0baxma\u011fa s\u0259sl\u0259yir\u2026<\/span><span lang=\"EN-US\" style=\"font-size: 12pt; line-height: 115%; font-family: Calibri,sans-serif;\">\u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0<\/span><\/div>\n<\/div>\n<div><\/div>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"6753\">Yaz\u0131ya 1209 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u018fd\u0259biyyata-h\u0259yata dair m\u00fcxt\u0259s\u0259r m\u0259ktublar silsil\u0259sind\u0259n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 M\u0259ktub &#8211; 1 \u201cElmi-texniki t\u0259r\u0259qqi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 m\u00fcasir t\u0259f\u0259kk\u00fcr Planetin t\u0259kind\u0259 yeni daxili enerji ehtiyyat\u0131 v\u0259 imkanlar\u0131 axtard\u0131\u011f\u0131 kimi, b\u0259dii fikir d\u0259 \u0130nsan\u0131n, \u015e\u0259xsiyy\u0259tin,\u201dM\u0259n\u201din t\u0259kind\u0259 daha d\u0259rin b\u0259dii t\u0259dqiqat aparmaya bilm\u0259z. M\u0259n\u0259vi s\u0259rv\u0259tl\u0259rin q\u0259lbin daxilind\u0259 gizl\u0259n\u0259n ehtiyyat\u0131 elmi t\u0259r\u0259qqi epoxas\u0131nda da \u0259xlaq sah\u0259sind\u0259 b\u0259dii \u00a0t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn \u0259sas axtar\u0131\u015f h\u0259d\u0259fi kimi qal\u0131r\u201d\u00a0\u00a0\u00a0 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6682,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[17,3],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6753"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6753"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6753\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6754,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6753\/revisions\/6754"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/6682"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6753"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6753"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6753"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}