{"id":8394,"date":"2015-02-23T21:28:54","date_gmt":"2015-02-23T17:28:54","guid":{"rendered":"http:\/\/kultur.az\/?p=8394"},"modified":"2015-02-23T21:28:54","modified_gmt":"2015-02-23T17:28:54","slug":"yusif-gunaydin-genosidin-genezisi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=8394","title":{"rendered":"Yusif G\u00dcNAYDIN &#8212; \u201cGenosid\u201din genezisi"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2015\/02\/34487_591akmeanf.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignright wp-image-8395 size-medium\" src=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2015\/02\/34487_591akmeanf-300x242.jpg\" alt=\"yusif\" width=\"300\" height=\"242\" \/><\/a><\/p>\n<h2 style=\"color: #000000;\">QONDARMA SOYQIRIMI: UYDURMALAR V\u018f TAR\u0130X\u0130 H\u018fQ\u0130Q\u018fT<\/h2>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">100 il\u0259 yax\u0131nd\u0131r ki, beyn\u0259lxalq erm\u0259ni lobbisi v\u0259 onun havadarlar\u0131n\u0131n dilind\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259y\u0259n \u201cgenosid \u0259hvalat\u0131\u201d \u00f6z genetik k\u00f6kl\u0259ri il\u0259 hans\u0131 tarixi epoxaya ba\u011flan\u0131r, bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 obyektiv ger\u00e7\u0259klik bax\u0131m\u0131ndan yana\u015fan olubmu?<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">1987-ci il may ay\u0131n\u0131n 19-da Amerikan\u0131n \u201cNyu-York Tayms\u201d v\u0259 \u201cVa\u015finqton Post\u201d kimi iki m\u0259\u015fhur v\u0259 n\u00fcfuzlu q\u0259zetinin s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259 AB\u015e-\u0131n T\u00fcrkiy\u0259 tarixi \u00fczr\u0259 \u0259n qabaqc\u0131l ekspertl\u0259rind\u0259n say\u0131lan 69 tarix\u00e7i aliminin imzalad\u0131\u011f\u0131 bir b\u0259yanat d\u0259rc olunmu\u015fdu. Bir \u00e7ox tarixi materiallar\u0131, nadir arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rini ciddi sur\u0259td\u0259 t\u0259hlil edib \u00f6yr\u0259n\u0259n aliml\u0259r \u201cerm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259sinin\u201d ortaya at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u0259n ilk d\u0259f\u0259 olaraq bu m\u0259s\u0259l\u0259nin s\u0259rb\u0259st \u015f\u0259rhl\u0259r v\u0259 \u0259sas\u0131 olmayan yozumlarla se\u00e7il\u0259n \u0259n\u0259n\u0259vi t\u0259qdimat\u0131n\u0131n q\u0259ti \u0259leyhin\u0259 olduqlar\u0131n\u0131 beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t\u0259 bildirdil\u0259r.<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">Bu t\u0259dqiqatlar tarix\u00e7i aliml\u0259r\u0259 bel\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259y\u0259 \u0259sas verdi ki, I D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ill\u0259rind\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin \u0259razisin\u0259 ke\u00e7m\u0259si \u00f6lk\u0259 daxilind\u0259ki icmalararas\u0131 toqqu\u015fmalar fonunda ba\u015f verib v\u0259 bu milli-etnik qar\u015f\u0131durmalar xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n planla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Osmanl\u0131 ordusunun i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 qo\u015funlara qar\u015f\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara start verdiyi d\u00f6vrd\u0259 aqressiv erm\u0259ni etno-separatizmi v\u0259 onun ilhamvericil\u0259rinin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 silahl\u0131 toqqu\u015fmalar art\u0131q arxa c\u0259bh\u0259d\u0259 iri miqyasl\u0131 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259sin\u0259 \u00e7evrilm\u0259kd\u0259 idi. Bu da h\u0259r iki t\u0259r\u0259fin \u2013 h\u0259m m\u00fcs\u0259lman, h\u0259m d\u0259 erm\u0259ni t\u0259r\u0259finin itkil\u0259ri il\u0259 sonuclanm\u0131\u015fd\u0131. Amma m\u00fcs\u0259lman t\u0259r\u0259finin itkil\u0259ri qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fl\u0259 m\u00fcqayis\u0259 olunmaz d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 \u00e7ox idi. Bu tarixi b\u0259yanat son zamanlara q\u0259d\u0259r erm\u0259ni t\u0259r\u0259finin t\u0259qdimat\u0131 il\u0259 \u201czavall\u0131 erm\u0259nil\u0259r\u0259\u201d q\u0259ddar t\u00fcrkl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n edilmi\u015f \u201cmisli g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n istibdad\u201d haqda yaz\u0131b-dan\u0131\u015fmaqdan yorulmayan Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131n bir \u00e7ox k\u00fctl\u0259vi informasiya vasit\u0259l\u0259rini \u00e7a\u015f-ba\u015f salmaqla yana\u015f\u0131, h\u0259l\u0259 o zaman art\u0131q ham\u0131n\u0131n z\u0259hl\u0259sini t\u00f6km\u00fc\u015f \u201cerm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131\u201d car\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n m\u00f6vqeyini xeyli z\u0259ifl\u0259tmi\u015f oldu. Amma bu, uzun s\u00fcrm\u0259di.<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">\u0130kic\u0259 il sonra, 1989-cu ilin noyabr\u0131nda yen\u0259 d\u0259 erm\u0259ni icmas\u0131n\u0131n \u0259n\u0259n\u0259vi s\u0259yl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131n Senat\u0131 az qala 1990-c\u0131 ili b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada \u201cerm\u0259ni genosidi\u201d ili elan etm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259rar q\u0259bul etmi\u015fdi. Bu d\u0259f\u0259 etiraz s\u0259si Avropadan, konkret olaraq erm\u0259ni lobbisinin m\u00f6vqel\u0259rinin he\u00e7 d\u0259 Amerikadan z\u0259if olmad\u0131\u011f\u0131 Fransadan e\u015fidildi. Strasburqdak\u0131 \u015e\u0259rq T\u0259dqiqatlar\u0131 \u0130nstitutunun direktoru Pyer Dy\u00fcmon bir \u00e7ox h\u0259mv\u0259t\u0259nl\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq, \u0259sl tarix\u00e7i alim\u0259 xas olan prinsipiall\u0131q v\u0259 obyektivlik n\u00fcmayi\u015f etdirdi. Dy\u00fcmonun r\u0259smi b\u0259yanat\u0131 q\u0259fil partlayan m\u0259rmi effekti yaratm\u0131\u015f oldu \u2013 dem\u0259 erm\u0259nil\u0259rin bu ill\u0259r \u0259rzind\u0259 ciddi-c\u0259hdl\u0259 istinad etdiyi Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin \u201cx\u00fcsusi m\u0259xfi teleqram\u0131\u201d tarixd\u0259 yerli-dibli m\u00f6vcud deyilmi\u015f. Erm\u0259ni t\u0259r\u0259fi m\u0259hz bu mifik teleqram vasit\u0259sil\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin \u00f6z silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin\u0259 r\u0259sm\u0259n \u00f6lk\u0259 \u0259razisini erm\u0259nil\u0259rd\u0259n t\u0259mizl\u0259m\u0259k \u0259mrini verdiyini beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t\u0259 s\u0259yl\u0259 s\u0131r\u0131ma\u011fa c\u0259hd edirdi. Frans\u0131z aliminin t\u0259kc\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 deyil, h\u0259m d\u0259 Fransa v\u0259 B\u00f6y\u00fck Britaniya arxivl\u0259rind\u0259n bir-bir toplay\u0131b t\u0259dqiq etdiyi bu kimi sensasiya xarakterli m\u0259lumatlar\u0131 \u0259ks etdir\u0259n s\u0259n\u0259dl\u0259r onun t\u0259r\u0259find\u0259n yaz\u0131l\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 \u201cQoy siyas\u0259t\u00e7il\u0259r tarixl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmas\u0131nlar\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 b\u0259yanatla AB\u015e senat\u0131na g\u00f6nd\u0259rildi. Pyer Dy\u00fcmonun fikrinc\u0259, siyas\u0259t\u00e7il\u0259rin tarix\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259si h\u0259mi\u015f\u0259 tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259rin ciddi t\u0259hrifin\u0259 s\u0259b\u0259b olur. Bu b\u0259yanatdan sonra AB\u015e senat\u0131 \u00f6z yanl\u0131\u015f m\u00f6vqeyind\u0259n geri \u00e7\u0259kilm\u0259li oldu v\u0259 \u201cerm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si\u201d \u0259traf\u0131nda yaranm\u0131\u015f s\u00fcni ajiotaj xeyli s\u0259ngidi. \u018flb\u0259tt\u0259 ki, bu, erm\u0259ni t\u0259r\u0259fini qane ed\u0259 bilm\u0259zdi. Tezlikl\u0259 mifik teleqram haqda \u00f6z uydurmalar\u0131n\u0131 bird\u0259f\u0259lik yaddan \u00e7\u0131xar\u0131b, bu d\u0259f\u0259 \u201creal tarixi m\u0259x\u0259z\u0259\u201d, konkret olaraq I D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ill\u0259rind\u0259 ingilis h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n n\u0259\u015fr olunmu\u015f \u201cMavi kitab\u201d adl\u0131 t\u0259bli\u011fat vasit\u0259sin\u0259 istinad etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Xat\u0131rladaq ki, \u0130ngilt\u0259r\u0259 bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 Osmanl\u0131ya qar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131rd\u0131 v\u0259 h\u0259rbin son g\u00fcnl\u0259rin\u0259d\u0259k onun \u0259razisinin b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259sini z\u0259bt etm\u0259k x\u00fclyas\u0131 il\u0259 \u00fcz\u00fcl\u00fc\u015fm\u0259k ist\u0259mirdi. \u201cMavi kitab\u201d art\u0131q qeyd olundu\u011fu kimi, m\u00fcharib\u0259 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fi h\u0259r vasit\u0259 il\u0259 g\u00f6zd\u0259n salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259l\u0259m-t\u0259l\u0259sik hasil\u0259 g\u0259tirilmi\u015f ideoloji t\u0259bli\u011fat m\u0259hsulundan ba\u015fqa bir \u015fey deyil. \u00d6z\u00fcn\u0259 h\u00f6rm\u0259t ed\u0259n h\u0259r bir alim bu kitaba ciddi elmi-tarixi qaynaq kimi yana\u015fa bilm\u0259z. B\u00fct\u00fcn bunlar haqda \u00f6z fikirl\u0259rini art\u0131q bizim g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u201cMavi kitab\u201d\u0131n m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin h\u0259mv\u0259t\u0259nlisi, ingilis alimi, professor Andreo Manqo b\u0259yan etdi. Professor h\u0259tta bu kitab\u0131n m\u00fc\u0259llifl\u0259rind\u0259n biri olan Amold Toynbinin etiraf\u0131na istinad ed\u0259r\u0259k yaz\u0131r ki, s\u00f6z\u00fc ged\u0259n kitab yaln\u0131z erm\u0259ni t\u0259r\u0259finin Amerika konsullu\u011funa \u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc informasiyalar \u0259sas\u0131nda t\u0259rtib edilib ki, onlar\u0131n da \u0259ks\u0259riyy\u0259ti erm\u0259ni missionerl\u0259rinin uydurmalar\u0131d\u0131r. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u201cMavi kitab\u201d\u0131 tarixi h\u0259qiq\u0259t m\u0259nb\u0259yi kimi q\u0259bul etm\u0259k \u0259n az\u0131 \u0259dal\u0259tsizlikdir. Bununla da b\u00f6y\u00fck hay-k\u00fcy\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015f \u201cerm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259sinin\u201d qaranl\u0131q m\u0259qamlar\u0131na Amerika v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 m\u0259xsusi r\u0259\u011fb\u0259ti il\u0259 he\u00e7 vaxt se\u00e7ilm\u0259y\u0259n Avropa aliml\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirildi, amma n\u00f6qt\u0259 qoyulmad\u0131, \u00e7\u00fcnki bu, saxta soyq\u0131r\u0131m haqq\u0131ndak\u0131 \u00f6zl\u0259rinin uydurduqlar\u0131 mifi \u00e7ox uzaq m\u0259qs\u0259dl\u0259r\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn vasit\u0259y\u0259 \u00e7evirmi\u015f erm\u0259ni diasporunu he\u00e7 c\u00fcr qane ed\u0259 bilm\u0259zdi. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bu g\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n h\u0259r hans\u0131 bir gu\u015f\u0259sind\u0259 bir erm\u0259ninin burnu qanay\u0131rsa, bu fakt d\u0259rhal antit\u00fcrk isterikas\u0131 il\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t edil\u0259n \u201cerm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131\u201dn\u0131n t\u0259bli\u011find\u0259 rahat bir al\u0259t\u0259 \u00e7evrilir. B\u0259s tarixi h\u0259qiq\u0259t n\u0259 deyir?<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">T\u00fcrkl\u0259rin \u0259srl\u0259rl\u0259 dinc yana\u015f\u0131 ya\u015fad\u0131qlar\u0131, h\u0259tta o m\u0259nhus 1915-ci ild\u0259 bel\u0259, ist\u0259r d\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyind\u0259, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 orduda y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259l\u0259r da\u015f\u0131yan erm\u0259nil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 bird\u0259n-bir\u0259 yaranm\u0131\u015f bu qat\u0131 nifr\u0259tin s\u0259b\u0259bi n\u0259 idi? Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 \u0130spaniya v\u0259 Portuqaliya y\u0259hudil\u0259rini oralarda tu\u011fyan ed\u0259n katolik inkvizisiyas\u0131n\u0131n cayna\u011f\u0131ndan, y\u0259ni real genosidd\u0259n xilas edib, bu y\u0259hudil\u0259ri \u00f6z \u0259razil\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u0259n, onlara rahat ya\u015famaq v\u0259 \u0259m\u0259k f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259rait yaradan t\u00fcrkl\u0259rin \u00f6z qon\u015fular\u0131 erm\u0259nil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m t\u00f6r\u0259d\u0259 bil\u0259c\u0259yi n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 h\u0259qiq\u0259t\u0259 uy\u011fundur?<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, sultan Y\u0131ld\u0131r\u0131m B\u0259yazidin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Osmanl\u0131 \u0259razil\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb, \u00f6l\u00fcmd\u0259n xilas edilmi\u015f y\u0259hudil\u0259rin x\u0259l\u0259fl\u0259ri bu g\u00fcn d\u0259 m\u00fcasir T\u00fcrkiy\u0259 c\u00fcmhuriyy\u0259tinin m\u00fcxt\u0259lif b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 ya\u015fay\u0131r, vaxtil\u0259 onlar\u0131n \u0259cdadlar\u0131n\u0131 xilas ed\u0259nl\u0259ri \u015f\u00fckranl\u0131q v\u0259 minn\u0259tdarl\u0131qla yad edirl\u0259r.<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 avropal\u0131lar\u0131n \u201cx\u0259st\u0259 adam\u201d adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 600 ild\u0259n yuxar\u0131 m\u00f6vcud olmu\u015f Osmanl\u0131 imperiyas\u0131n\u0131n s\u00fcqutu get-ged\u0259 daha d\u00f6nm\u0259z s\u0259ciyy\u0259 da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Osmanl\u0131 ordusunun Balkanlarda u\u011frad\u0131\u011f\u0131 a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259tl\u0259rd\u0259n sonra bir s\u0131ra Avropa d\u00f6v\u0259tl\u0259rinin \u00e7oxdan b\u0259ri b\u0259sl\u0259diyi imperialist niyy\u0259tl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7m\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn real siyasi-tarixi imkanlar meydana \u00e7\u0131x\u0131rd\u0131. \u00dc\u00e7 qit\u0259nin qovu\u015fu\u011funda, bir ne\u00e7\u0259 d\u0259nizin \u0259hat\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n T\u00fcrkiy\u0259 \u00f6z \u0259lveri\u015fli geosiyasi m\u00f6vqeyi il\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin diqq\u0259tini \u00e7\u0259kib. Amma t\u00fcrk ordusunun z\u0259ifl\u0259m\u0259sin\u0259, n\u0259 vaxtsa q\u00fcdr\u0259tli Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin iqtisadi-siyasi \u0259saslar\u0131n\u0131n laxlamas\u0131na ham\u0131dan \u00e7ox sevin\u0259n \u00e7ar Rusiyas\u0131 idi. Ax\u0131 bir \u00e7ox rus \u00e7arlar\u0131n\u0131n \u0259n uca arzular\u0131n\u0131n ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 \u2013 rus imperiyas\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n isti d\u0259nizl\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 h\u0259l\u0259 he\u00e7 vaxt bel\u0259 real tarixi perspektiv yaranmam\u0131\u015fd\u0131. T\u00fcrkl\u0259rin D\u0259li Petro adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 I Pyotr \u0259min idi ki, Hindistan (!) z\u0259bt olunmam\u0131\u015f rus imperiyas\u0131n\u0131n tam t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi haqda dan\u0131\u015fmaq yersizdir. Rus imperatorunun Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tin\u0259 olan m\u00fcnasib\u0259ti t\u0259kc\u0259 regional rus-t\u00fcrk r\u0259qab\u0259tini \u0259ks etdirmirdi. Rusiyan\u0131n \u0259sas dini t\u0259riq\u0259ti olan pravoslavl\u0131q bu \u015fimal \u00f6lk\u0259sin\u0259 Bizansdan g\u0259ldiyind\u0259n, onun bir s\u0131ra tarixi-dini s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 Konstantinopol bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r \u201c\u00c7arqrad\u201d-\u201d\u015eah\u015f\u0259h\u0259r\u201d adlan\u0131r v\u0259 b\u00fct\u00fcn pravoslav d\u00fcnyas\u0131n\u0131n m\u0259n\u0259vi paytaxt\u0131 kimi b\u00f6y\u00fck h\u00f6rm\u0259tl\u0259 an\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">1453-c\u00fc ild\u0259 Konstantinopolun osmanl\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n f\u0259th edilm\u0259si b\u00fct\u00fcn pravoslav al\u0259min\u0259, \u0259n ba\u015fl\u0131cas\u0131 is\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc bu al\u0259min m\u0259n\u0259vi atas\u0131 v\u0259 hamisi sayan rus taxt-tac\u0131na a\u011f\u0131r m\u0259n\u0259vi z\u0259rb\u0259 endirdi. Rus \u00e7arlar\u0131 bununla he\u00e7 c\u00fcr\u0259 bar\u0131\u015fa bilmirdil\u0259r. M\u00fcdrik I Pyotr erm\u0259ni faktorunun t\u0259l\u0259b olunan zaman\u00a0 h\u0259m Ki\u00e7ik Asiya v\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259, h\u0259m d\u0259 Qafqazda daxili sabitliyi pozacaq bir vasit\u0259y\u0259 \u00e7evril\u0259c\u0259yini\u00a0 y\u0259qin etmi\u015fdi. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 10 noyabr 1724-c\u00fc ild\u0259 imzalad\u0131\u011f\u0131 tarixi f\u0259rmanla o, rus taxt-tac\u0131n\u0131n d\u00fcnya erm\u0259nil\u0259rinin hamisi v\u0259 havadar\u0131 olmas\u0131n\u0131 r\u0259smil\u0259\u015fdirdi. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, m\u0259hz h\u0259min g\u00fcnd\u0259n erm\u0259ni faktoru rus imperiyas\u0131n\u0131n regional siyas\u0259tind\u0259 rahat bir al\u0259t\u0259 \u00e7evrildi ki, b\u0259dnam \u201cerm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si\u201d d\u0259 \u00f6z genetik k\u00f6kl\u0259ri il\u0259 m\u0259hz bu tarixi f\u0259rmana ba\u011flan\u0131r. Amerikal\u0131 tarix\u00e7il\u0259r C. v\u0259 K.Makkartil\u0259rin \u201cT\u00fcrkl\u0259r v\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u201d adl\u0131 t\u0259dqiqat \u0259s\u0259rind\u0259n bir sitata diqq\u0259t yetir\u0259k: \u201cBirinci erm\u0259ni-t\u00fcrk konflikti rus ekspansiyas\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259sind\u0259 ba\u015f verdi, sonuncu qar\u015f\u0131durma is\u0259 I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si zaman\u0131 yen\u0259 d\u0259 rus ekspansiyas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 hasil oldu. Osmanl\u0131 torpaqlar\u0131nda Rusiyan\u0131n maraqlar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alark\u0259n bel\u0259 bir qanuni sual do\u011fur: b\u00fct\u00fcn bunlar sad\u0259c\u0259 bir t\u0259sad\u00fcfd\u00fcrm\u00fc?<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">Rus-erm\u0259ni, t\u00fcrk-erm\u0259ni m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini Rusiyan\u0131n geosiyasi maraqlar\u0131 kontekstind\u0259n t\u0259crid etm\u0259k d\u00fczg\u00fcn deyil\u201d.<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">M\u0259hz bu f\u0259rmandan ilham alan rus h\u0259rbi t\u0259limat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rl\u0259ri I D\u00fcnya sava\u015f\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 erm\u0259ni ticar\u0259t burjuaziyas\u0131n\u0131n maliyy\u0259 yard\u0131m\u0131 il\u0259 zinvorlar-nizami erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri yaratma\u011fa m\u00fcv\u0259ff\u0259q oldular. Onlar Rusiya v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 istehsal\u0131 olan t\u00fcf\u0259ngl\u0259r, pulemyotlar, h\u0259tta toplarla silahland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131lar. Birinci D\u00fcnya sava\u015f\u0131n\u0131n q\u0131z\u011f\u0131n \u00e7a\u011f\u0131nda bel\u0259 bir m\u0259nz\u0259r\u0259ni t\u0259s\u0259vv\u00fcr edin:<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">Fransa v\u0259 \u0130taliya T\u00fcrkiy\u0259nin q\u0259rb vilay\u0259tl\u0259rin\u0259 qo\u015fun yeridir, Yunan\u0131stan \u0130zmiri, \u0130ngilt\u0259r\u0259 is\u0259 \u0130stanbulu z\u0259bt edir. T\u00fcrkiy\u0259 tarixinin bu a\u011f\u0131r, h\u0259lledici d\u00f6n\u0259mind\u0259 Rusiya da ona qar\u015f\u0131 geni\u015f miqyasl\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara ba\u015flay\u0131r. F\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n zinvorlar onlar \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 tarixi m\u0259qam\u0131n yeti\u015fdiyin\u0259 \u0259min olaraq, t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tin\u0259 arxadan a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259l\u0259r endirm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar \u2013 ki\u015fi \u0259halisi h\u0259rbi s\u0259f\u0259rb\u0259rliy\u0259 c\u0259lb olunmu\u015f, sakinl\u0259rind\u0259n yaln\u0131z qad\u0131nlar, qocalar v\u0259 u\u015faqlar qalm\u0131\u015f t\u00fcrk k\u0259ndl\u0259rini biri-birinin ard\u0131nca oda qalay\u0131b, he\u00e7 bir g\u00fcnah\u0131 olmayan m\u00fclki m\u00fcs\u0259lman \u0259halisini qad\u0131n-u\u015faq dem\u0259d\u0259n q\u0259ddarcas\u0131na q\u0259tl\u0259 yetirdil\u0259r. Bununla zinvorlar rus ordusunun y\u00fcr\u00fc\u015f yolunu t\u0259mizl\u0259yir, ruslar\u0131n q\u0259l\u0259b\u0259sind\u0259n sonra yerli m\u00fcs\u0259lman \u0259halisi m\u0259hv edilmi\u015f bu \u0259razil\u0259rd\u0259 erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti qurmaq x\u00fclyas\u0131 il\u0259 misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f v\u0259h\u015filikl\u0259r\u0259 \u0259l at\u0131r \u2013 s\u00fcng\u00fcl\u0259rl\u0259 hamil\u0259 qad\u0131nlar\u0131n qarn\u0131n\u0131 yar\u0131r, u\u015faqlar\u0131n k\u0259silmi\u015f ba\u015flar\u0131n\u0131 s\u00fcng\u00fcl\u0259r\u0259 ke\u00e7irir, insanlar\u0131 diri-diri yand\u0131r\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">Bu q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6n c\u0259bh\u0259d\u0259n nizami qo\u015funlar\u0131n bir hiss\u0259si geri \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131r. Onlar\u0131n h\u00fccumu qar\u015f\u0131s\u0131nda aciz qalan zinvorlar qa\u00e7ma\u011fa m\u0259cbur olurlar. Yeni t\u0259xribatlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn Rusiya il\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259d olan \u015eimal vilay\u0259tl\u0259rind\u0259n erm\u0259ni \u0259halisi \u00f6lk\u0259nin c\u0259nubuna, h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n getm\u0259diyi b\u00f6lg\u0259l\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Bel\u0259likl\u0259, silahl\u0131 toqqu\u015fmalar n\u0259tic\u0259sind\u0259, k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 prosesind\u0259, m\u00fcharib\u0259 d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi olan m\u0259hrumiyy\u0259tl\u0259rl\u0259, epidemiyalarla ba\u011fl\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n itkil\u0259r ba\u015f vermi\u015f oldu. Amma bu itkil\u0259rin \u00fcmumi say\u0131 indi erm\u0259nil\u0259rin h\u0259yas\u0131zcas\u0131na t\u0259qdim etdiyi 3 milyon deyildi, ola da bilm\u0259zdi. \u00c7\u00fcnki o d\u00f6vrd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Rusiya \u0259razil\u0259rind\u0259 ya\u015fayan erm\u0259ni \u0259halisinin \u00fcmumi say\u0131 he\u00e7 bir milyona \u00e7atmam\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">M\u00fcs\u0259lman t\u0259r\u0259finin, y\u0259ni t\u00fcrk, k\u00fcrd, \u00e7\u0259rk\u0259z v\u0259 s. \u0130tkil\u0259rinin say\u0131 qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fl\u0259 m\u00fcqayis\u0259 olunmaz d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 \u00e7ox idi. Budurmu \u201cerm\u0259ni genosidi?\u201d Saxta soyq\u0131r\u0131m haqdak\u0131 mifin bel\u0259 uzun\u00f6m\u00fcrl\u00fc olmas\u0131n\u0131n bir ne\u00e7\u0259 s\u0259b\u0259bi var. \u0130lk n\u00f6vb\u0259d\u0259 bu mif bir s\u0131ra d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259lind\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 tutarl\u0131 t\u0259zyiq vasit\u0259sidir. M\u0259s\u0259l\u0259n, h\u0259r d\u0259f\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin Avropa Birliyin\u0259 q\u0259bulu m\u0259s\u0259l\u0259si g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259l\u0259r-g\u0259lm\u0259z, d\u0259rhal uydurma soyq\u0131r\u0131m\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131maq t\u0259l\u0259bi ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u00fcrd\u00fc. \u0130kinci s\u0259b\u0259b ondan ibar\u0259tdir ki, \u00f6t\u0259n 90 il \u0259rzind\u0259 genosid mifi \u201cmill\u0259tin atalar\u0131n\u0131n\u201d s\u0259yi il\u0259 yax\u015f\u0131 g\u0259lir g\u0259tir\u0259n biznes\u0259 \u00e7evrilib. H\u0259r il bu naqis ideyan\u0131n t\u0259bli\u011fi \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00fcnyadak\u0131 erm\u0259ni icmalar\u0131ndan m\u0259cburi \u015f\u0259kild\u0259 v\u0259sait y\u0131\u011f\u0131l\u0131r ki, onun da b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si bu i\u015fd\u0259n qazanc g\u00f6t\u00fcr\u0259n siyas\u0259tbazlar\u0131n cibl\u0259rin\u0259 girir. Bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin laz\u0131mi f\u0259all\u0131q g\u00f6st\u0259rm\u0259m\u0259si d\u0259 dolay\u0131s\u0131 il\u0259 yalan v\u0259 b\u00f6htan \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmu\u015f erm\u0259ni t\u0259bli\u011fat\u0131n\u0131n geni\u015f yay\u0131lmas\u0131na \u015f\u0259rait yaratm\u0131\u015f olur. Son vaxtlar is\u0259 ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kdiyim ingilis alimi Andreo Manqonun dili il\u0259 des\u0259k, erm\u0259nil\u0259rin saxta soyq\u0131r\u0131m haqda qald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 geni\u015f miqyasl\u0131 qalmaqal Qaraba\u011f\u0131n i\u015f\u011fal olunmas\u0131nda i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar v\u0259 onlar\u0131n havadarlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yay\u0131nd\u0131r\u0131c\u0131 manevr\u0259 \u00e7evrildi.<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, erm\u0259nil\u0259rin Qaraba\u011fda t\u00f6r\u0259tdiyi q\u0259ddar etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259nin real n\u0259tic\u0259l\u0259ri saxta teleqramlarda deyil, Az\u0259rbaycan diplomatiyas\u0131n\u0131n s\u0259yi il\u0259 BMT-nin, A\u015ePA-n\u0131n r\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 \u0259ks olunaraq tarix\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcb.<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 t\u0259p\u0259d\u0259n d\u0131rna\u011fa q\u0259d\u0259r \u0130ngilt\u0259r\u0259, Rusiya, Almaniya istehsal\u0131 olan h\u0259rbi sursatlarla silahlanm\u0131\u015f m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil erm\u0259ni quldur d\u0259st\u0259l\u0259rinin bizl\u0259r\u0259 \u2013 silahs\u0131z, k\u00f6m\u0259ksiz, dinc Az\u0259rbaycan \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri k\u00fctl\u0259vi soyq\u0131r\u0131m aksiyalar\u0131n\u0131n 110 ili tamam olur. Qanl\u0131 erm\u0259ni irticas\u0131n\u0131n, onu \u00f6rt-basd\u0131r etm\u0259k c\u0259hdl\u0259ri il\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunan b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 yalan, b\u00f6htan, iftira \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmu\u015f fitn\u0259kar erm\u0259ni t\u0259bli\u011fat\u0131n\u0131n mahiyy\u0259ti biz az\u0259rbaycanl\u0131lara, Az\u0259rbaycanda ya\u015fayan dig\u0259r mill\u0259tl\u0259r\u0259 \u00e7ox yax\u015f\u0131 m\u0259lumdur.<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">Gec d\u0259 olsa erm\u0259ni t\u0259bli\u011fat\u0131n\u0131n i\u00e7 \u00fcz\u00fcn\u00fc art\u0131q d\u00fcnya ictimaiyy\u0259ti d\u0259 anlamaqdad\u0131r.<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">Bu m\u0259qal\u0259ni AB\u015e-\u0131n y\u0259hudi icmalar\u0131n\u0131n s\u0259drinin s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 bitirm\u0259k ist\u0259rdim:<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">\u2013 B\u0259\u015f\u0259r tarixi yaln\u0131z bir genosidin \u2013 y\u0259hudi genosidinin \u015fahididir. Amma biz he\u00e7 vaxt xalq\u0131m\u0131z\u0131n f\u0259lak\u0259tl\u0259rind\u0259n ucuz m\u0259zh\u0259k\u0259l\u0259r yaratmaq fikrind\u0259 olmam\u0131\u015f\u0131q.<\/p>\n<p style=\"font-weight: normal; color: #131313;\">\u00c7\u00fcnki biz m\u0259\u011frur xalq\u0131q!<\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"8394\">Yaz\u0131ya 644 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>QONDARMA SOYQIRIMI: UYDURMALAR V\u018f TAR\u0130X\u0130 H\u018fQ\u0130Q\u018fT 100 il\u0259 yax\u0131nd\u0131r ki, beyn\u0259lxalq erm\u0259ni lobbisi v\u0259 onun havadarlar\u0131n\u0131n dilind\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259y\u0259n \u201cgenosid \u0259hvalat\u0131\u201d \u00f6z genetik k\u00f6kl\u0259ri il\u0259 hans\u0131 tarixi epoxaya ba\u011flan\u0131r, bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 obyektiv ger\u00e7\u0259klik bax\u0131m\u0131ndan yana\u015fan olubmu? 1987-ci il may ay\u0131n\u0131n 19-da Amerikan\u0131n \u201cNyu-York Tayms\u201d v\u0259 \u201cVa\u015finqton Post\u201d kimi iki m\u0259\u015fhur v\u0259 n\u00fcfuzlu q\u0259zetinin s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259 AB\u015e-\u0131n T\u00fcrkiy\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8394"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8394"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8394\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8396,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8394\/revisions\/8396"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8394"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8394"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8394"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}