{"id":9104,"date":"2015-04-03T11:46:18","date_gmt":"2015-04-03T06:46:18","guid":{"rendered":"http:\/\/kultur.az\/?p=9104"},"modified":"2015-04-03T11:46:18","modified_gmt":"2015-04-03T06:46:18","slug":"x%c9%99fi-%c9%99layi-x%c9%99st%c9%99likl%c9%99r-v%c9%99-onlarin-mualic%c9%99sinin-muxt%c9%99s%c9%99r-s%c9%99rhi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=9104","title":{"rendered":"X\u0259fi-\u018flayi &#8212; X\u0259st\u0259likl\u0259r v\u0259 onlar\u0131n m\u00fcalic\u0259sinin m\u00fcxt\u0259s\u0259r \u015f\u0259rhi"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2015\/04\/qedim-hekim-tibb-aletleri-derman-vasiteleri_5517ae0f86f2b.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignright wp-image-9105 size-medium\" src=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2015\/04\/qedim-hekim-tibb-aletleri-derman-vasiteleri_5517ae0f86f2b-300x286.jpg\" alt=\"qedim-hekim-tibb-aletleri-derman-vasiteleri_5517ae0f86f2b\" width=\"300\" height=\"286\" \/><\/a><\/p>\n<p>Q\u0259dim vaxtlardan insanlar ayr\u0131-ayr\u0131 bitkil\u0259rin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 b\u0259l\u0259d olmu\u015f, onlar\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 tutulduqlar\u0131 azarlardan xilas olma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>\u0130ll\u0259r, \u0259srl\u0259r \u00f6td\u00fckc\u0259, xalq t\u0259bab\u0259ti il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r yeti\u015fdi v\u0259 yaz\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259ti ortaya \u00e7\u0131xd\u0131qdan sonra t\u0259bab\u0259tin t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259ri q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nd\u0131.<\/p>\n<p>M\u00fcxt\u0259lif m\u00fcalic\u0259 \u00fcsullar\u0131na h\u0259sr edilm\u0131\u015f \u0259s\u0259rl\u0259r y\u00fczillikl\u0259r boyunca katib v\u0259 x\u0259ttatlar t\u0259r\u0259find\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcr v\u0259 kitabxanalarda saxlan\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>T\u0259bab\u0259t sah\u0259sind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f risal\u0259l\u0259r dig\u0259r xalqlar\u0131n dill\u0259rin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilir v\u0259 bel\u0259likl\u0259 t\u0259bab\u0259t bar\u0259d\u0259ki bilikl\u0259r z\u0259nginl\u0259\u015firdi.<\/p>\n<p>Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 t\u0259bab\u0259t\u0259 aid \u00e7oxsayl\u0131 d\u0259y\u0259rli \u0259s\u0259rl\u0259r yaz\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p>Onlar ayr\u0131-ayr\u0131 x\u0259st\u0259likl\u0259r, onlar\u0131n \u0259lam\u0259tl\u0259ri v\u0259 m\u00fcalic\u0259 \u00fcsullar\u0131, insan b\u0259d\u0259ninin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri, d\u0259rmanlar, \u0259dviyy\u0259l\u0259r, s\u00fcrtm\u0259 m\u0259lh\u0259ml\u0259ri, otlar, meyv\u0259l\u0259r, t\u0259bibl\u0259r\u0259 veril\u0259n m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t idi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli ad\u0131na \u018flyazmalar \u0130nstitutunda elmin m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rini \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u0259lyazmalar aras\u0131nda t\u0259bab\u0259t\u0259 h\u0259sr edilmi\u015f \u00e7oxlu sayda abid\u0259l\u0259r qorunub saxlan\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Onlar\u0131n aras\u0131nda Zeyn\u0259ddin bin \u018fbu \u0130brahim \u0130smail ibn H\u0259s\u0259n ibn \u018fhm\u0259d ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fl-H\u00fcseyni \u018fl-Curcaninin \u201cX\u0259fi-\u0259layi\u201d (\u201cX\u0259st\u0259likl\u0259r v\u0259 onlar\u0131n m\u00fcalic\u0259sinin m\u00fcxt\u0259s\u0259r \u015f\u0259rhi\u201d) \u0259s\u0259ri x\u00fcsusi yer tutur.<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, Curcani \u00f6z vaxt\u0131n\u0131n tan\u0131nm\u0131\u015f v\u0259 m\u00fcdrik \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n biri olub. M\u0259nb\u0259l\u0259rin verdiyi \u00e7oxsayl\u0131 m\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259, olduqca savadl\u0131 v\u0259 d\u0259rin elmi biliy\u0259 malik olan Zeyn\u0259ddin \u018fl-Curcani \u0259r\u0259b v\u0259 fars dill\u0259rini m\u00fck\u0259mm\u0259l bilib, d\u00fcnyan\u0131n bir \u00e7ox alim v\u0259 t\u0259bibl\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259ri il\u0259 yax\u0131ndan tan\u0131\u015f olub.<\/p>\n<p>Tibbi d\u0259rind\u0259n bil\u0259n Curcani d\u0259rmanlar haz\u0131rlay\u0131r, x\u0259st\u0259l\u0259ri m\u00fcalic\u0259 edirdi.<\/p>\n<p>M\u00fcasir tibb elminin y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 inki\u015faf etdiyi bir zamanda x\u0259st\u0259likl\u0259rin t\u0259bii bitkil\u0259rl\u0259 m\u00fcalic\u0259sin\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirilir.<\/p>\n<p>Bel\u0259 bir zamanda \u201cX\u0259fi-\u0259layi\u201d kimi \u0259lyazmalar\u0131n \u0259sasl\u0131 \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 ehtiyac art\u0131r.<\/p>\n<p>Odur ki, q\u0259dim v\u0259 z\u0259ngin ke\u00e7mi\u015fi olan tibb tarixini \u00f6yr\u0259nib g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sl\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq bizim m\u00fcq\u0259dd\u0259s borcumuzdur.<\/p>\n<p><strong>***<\/strong><\/p>\n<p><strong>Zeyn\u0259ddin \u018fl-Curcani<\/strong><\/p>\n<p>Bismillahir-r\u0259hmanir-r\u0259him.<\/p>\n<p>\u015e\u00fck\u00fcr olsun al\u0259ml\u0259rin r\u0259bbi Allaha!<\/p>\n<p>M\u0259h\u0259mm\u0259d Pey\u011f\u0259mb\u0259r\u0259 v\u0259 onun \u0259hli-beytin\u0259 salam olsun!<\/p>\n<p>Allah-T\u0259alan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 \u201cZ\u0259xireyi-Xar\u0259zm\u015fahi\u201d kitab\u0131n\u0131n toplusu araya-\u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259ldi.<\/p>\n<p>Bu kitab d\u00fcnyan\u0131n \u0259dal\u0259tli h\u00f6kmdar\u0131, dinin m\u00fcdrik ziyal\u0131s\u0131, islam\u0131n istinadgah\u0131, d\u00f6vl\u0259tin v\u0259 dinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131, \u015fahlar\u0131n v\u0259 sultanlar\u0131n tac\u0131 v\u0259liyy\u00fcl\u0259hd q\u0131z\u0131l Arslan \u018fbu \u0259l M\u00fcz\u0259ff\u0259r ibn Xar\u0259zm\u015fah\u0131n \u0259mri il\u0259 yaz\u0131l\u0131b. H\u0259r \u015fey\u0259 qadir olan Allah onun d\u00f6vl\u0259tini hifz etsin.<\/p>\n<p>S\u0259f\u0259r\u0259 ged\u0259nl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn, el\u0259c\u0259 d\u0259 h\u0259r bir k\u0259sin \u00f6z\u00fc il\u0259 g\u0259zdir\u0259 bilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn irih\u0259cmli \u201cZ\u0259xireyi-Xar\u0259zm\u015fahi\u201d kitab\u0131n\u0131n ixtisar olunmas\u0131 z\u0259rur\u0259ti yarand\u0131.<\/p>\n<p>F\u0259rmana \u0259sas\u0259n, yaz\u0131lan m\u00fcxt\u0259s\u0259r kitab m\u00fcbar\u0259k k\u0259lamlarla ba\u015flay\u0131r.<\/p>\n<p>Burada \u0259n m\u00fch\u00fcm m\u0259qamlara yer verilib.<\/p>\n<p>Tibb elmi iki hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t oldu\u011fundan, bu kitab da iki hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir: elmi v\u0259 \u0259m\u0259li.<\/p>\n<p>Elmi tibb\u0259 aid hiss\u0259 d\u0259 \u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 hiss\u0259l\u0259r\u0259 ayr\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Bu n\u00fcsx\u0259d\u0259 m\u00fcalic\u0259y\u0259 aid olmayan iki m\u0259qam m\u00f6vcuddur. Biri sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 qorumaq t\u0259dbirl\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r. Dig\u0259ri x\u0259st\u0259liyi b\u00fcruz\u0259 ver\u0259n \u0259lam\u0259tl\u0259ri \u00f6yr\u0259nm\u0259k v\u0259 onun \u0259sas\u0131nda uzuns\u00fcr\u0259n v\u0259 q\u0131sam\u00fcdd\u0259tli x\u0259st\u0259likl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Birinci hiss\u0259 elmi tibbd\u0259n b\u0259hs edir.<\/p>\n<p>Birinci f\u0259sil sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 qorumaq t\u0259dbirl\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r v\u0259 16 babdan ibar\u0259tdir:<\/p>\n<p>Birinci bab hava haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130kinci bab ilin f\u0259sill\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc bab ya\u015fay\u0131\u015f yeri haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc bab geyim t\u0259rzi haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Be\u015finci bab qidalanma qaydalar\u0131 haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Alt\u0131nc\u0131 bab su haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Yeddinci bab \u015f\u0259rablar haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>S\u0259kkizinci bab yatmaq v\u0259 oyaq qalmaq qaydalar\u0131 haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Doqquzuncu bab h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tsizlik qaydalar\u0131 haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Onuncu bab i\u015fl\u0259tm\u0259 d\u0259rmanlar\u0131 vasit\u0259si il\u0259 t\u0259mizl\u0259nm\u0259 haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>On birinci bab qusma d\u0259rmanlar\u0131 haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>On ikinci bab qanalma v\u0259 h\u0259cam\u0259t qaydalar\u0131 haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>On \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bab dig\u0259r t\u0259mizl\u0259m\u0259 \u00fcsullar\u0131 haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>On d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc bab n\u0259fsani hissl\u0259r haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>On be\u015finci bab ya\u015fl\u0131 insanlara aid olan qaydalar haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>On alt\u0131nc\u0131 bab s\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7\u0131xanlara aid qaydalar haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130kinci f\u0259sil x\u0259st\u0259likl\u0259r\u0259 aid bilikl\u0259r haqq\u0131ndad\u0131r v\u0259 7 babdan ibar\u0259tdir:<\/p>\n<p>Birinci bab x\u0259st\u0259likl\u0259ri \u00f6yr\u0259nm\u0259k haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130kinci bab x\u0259st\u0259liyin yeti\u015fm\u0259si haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc bab x\u0259st\u0259liyin b\u00f6hran\u0131n\u0131n \u00f6yr\u0259nilm\u0259si haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc bab sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131n v\u0259 sa\u011falan x\u0259st\u0259likl\u0259rin \u0259lam\u0259tl\u0259rini \u00f6yr\u0259nm\u0259k haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Be\u015finci bab bir x\u0259st\u0259lik n\u0259tic\u0259sind\u0259 dig\u0259r bir x\u0259st\u0259liyin ke\u00e7ib getm\u0259sinin \u0259lam\u0259tl\u0259rinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Alt\u0131nc\u0131 bab ba\u015f ver\u0259 bil\u0259c\u0259k x\u0259st\u0259likl\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259r ver\u0259n hallar haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Yeddinci bab q\u0131zd\u0131rma v\u0259 a\u011f\u0131r x\u0259st\u0259likl\u0259r zaman\u0131 \u00f6l\u00fcm vaxt\u0131n\u0131 t\u0259yin etm\u0259k haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130kinci hiss\u0259 elm haqq\u0131ndad\u0131r v\u0259 7 f\u0259sild\u0259n ibar\u0259tdir:<\/p>\n<p>Birinci f\u0259sil t\u0259bibl\u0259r\u0259 veril\u0259n m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259r haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Onlar m\u00fcalic\u0259 zaman\u0131 bu m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 almal\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n<p>\u0130kinci f\u0259sil b\u0259d\u0259n \u00fczvl\u0259rind\u0259 ba\u015f ver\u0259n x\u0259st\u0259likl\u0259r v\u0259 onlar\u0131n m\u00fcalic\u0259si haqq\u0131ndad\u0131r v\u0259 10 babdan ibar\u0259tdir:<\/p>\n<p>Birinci bab ba\u015f v\u0259 beyin x\u0259st\u0259likl\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130kinci bab g\u00f6z x\u0259st\u0259likl\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc bab qulaq x\u0259st\u0259likl\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc bab burun x\u0259st\u0259likl\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Be\u015finci bab a\u011f\u0131z, dil v\u0259 bo\u011faz x\u0259st\u0259likl\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Alt\u0131nc\u0131 bab z\u00f6k\u0259m, soyuqd\u0259ym\u0259, \u00f6sk\u00fcr\u0259k v\u0259 a\u011f ciy\u0259r iltihab\u0131 haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Yeddinci bab \u00fcr\u0259k x\u0259st\u0259likl\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>S\u0259kkizinci bab m\u0259d\u0259 x\u0259st\u0259likl\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Doqquzuncu bab islah n\u00f6vl\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Onuncu bab sanc\u0131 x\u0259st\u0259liyi haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>On birinci bab oturaq nahiy\u0259sinin x\u0259st\u0259likl\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>On ikinci bab qara ciy\u0259r x\u0259st\u0259likl\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>On \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bab dalaq x\u0259st\u0259likl\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>On d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc bab sar\u0131l\u0131q x\u0259st\u0259likl\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>On be\u015finci bab \u015fi\u015fl\u0259r haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>On alt\u0131nc\u0131 bab b\u00f6yr\u0259k, sidik kis\u0259si v\u0259 t\u0259nas\u00fcl x\u0259st\u0259likl\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>On yeddinci bab qad\u0131n x\u0259st\u0259likl\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>On s\u0259kkizinci bab oynaq x\u0259st\u0259likl\u0259ri, podaqra a\u011fr\u0131lar\u0131 v\u0259 fil x\u0259st\u0259likl\u0259ri haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc f\u0259sil q\u0131zd\u0131rma, q\u0131z\u0131lca, \u00e7i\u00e7\u0259k v\u0259 bu kimi x\u0259st\u0259likl\u0259r haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc f\u0259sil \u015fi\u015fl\u0259r, yan\u0131qlar v\u0259 yaralar haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Be\u015finci f\u0259sil s\u0131n\u0131qlar, \u0259zikl\u0259r v\u0259 \u00e7\u0131x\u0131qlar haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Alt\u0131nc\u0131 f\u0259sil g\u00f6z\u0259lliy\u0259 aid m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Yeddinci f\u0259sil z\u0259h\u0259rl\u0259nm\u0259nin \u0259lac\u0131 haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Allah-T\u0259alan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 burada kitab tamamlan\u0131r.<\/p>\n<p>Birinci f\u0259slin birinci bab\u0131 hava haqq\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Bunu bilm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, insan b\u0259d\u0259ninin sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131na t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259n s\u0259b\u0259bl\u0259r alt\u0131 c\u00fcrd\u00fcr. T\u0259bibl\u0259r onlara \u201calt\u0131l\u0131q s\u0259b\u0259bl\u0259ri\u201d deyirl\u0259r. Bunlar a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r: havan\u0131n t\u0259siri, h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tsizlik, yuxu v\u0259 oyaql\u0131q, yem\u0259li v\u0259 i\u00e7m\u0259li m\u0259hsullar, sifraq v\u0259 n\u0259fsani x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r.<\/p>\n<p>Sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn ona t\u0259sir ed\u0259n s\u0259b\u0259bl\u0259ri \u00f6yr\u0259nib onlara riay\u0259t etm\u0259k laz\u0131md\u0131r. \u018fg\u0259r onlara riay\u0259t edilm\u0259s\u0259, x\u0259st\u0259lik ba\u015f ver\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>Bu s\u0259b\u0259bl\u0259rin aras\u0131nda daha geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f s\u0259b\u0259bl\u0259r m\u00f6vcuddur.<\/p>\n<p>Hava el\u0259 vacib amill\u0259rd\u0259n biridir ki, insan\u0131n ona b\u00f6y\u00fck ehtiyac\u0131 var. Dig\u0259ri q\u00fcvv\u0259dir: t\u0259bii, canl\u0131 v\u0259 n\u0259fsani q\u00fcvv\u0259l\u0259r.<\/p>\n<p>T\u0259bibl\u0259rin fikrin\u0259 g\u00f6r\u0259, q\u00fcvv\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t yaran\u0131r. \u015e\u00fcurlu \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n q\u00fcvv\u0259 n\u0259fsani q\u00fcvv\u0259dir. \u015e\u00fcursuz olaraq \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n q\u00fcvv\u0259 canl\u0131ya xas olan canl\u0131 q\u00fcvv\u0259dir.<\/p>\n<p>Canl\u0131 ruh q\u00fcvv\u0259si b\u00fct\u00fcn b\u0259d\u0259nin orqan v\u0259 \u00fczvl\u0259rin\u0259 arteriya vasit\u0259si il\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131r. \u00dcr\u0259k geni\u015fl\u0259nm\u0259si v\u0259 y\u0131\u011f\u0131lmas\u0131na s\u0259b\u0259b bu q\u00fcvv\u0259dir ki, n\u0259tic\u0259d\u0259 havan\u0131 \u00e7\u0259kib buxar\u0131 d\u0259f ed\u0259r\u0259k, \u00fcr\u0259yi hava il\u0259 t\u0259min edir.<\/p>\n<p>N\u0259fsani q\u00fcvv\u0259 beyind\u0259n do\u011fur, sinirl\u0259r vasit\u0259sil\u0259 b\u00fct\u00fcn b\u0259d\u0259n\u0259 yay\u0131l\u0131r v\u0259 yaradan\u0131n ist\u0259yil\u0259 hissiyyata v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 t\u0259kan verir.<\/p>\n<p>N\u0259fsani h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r ruhi h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 t\u0259sir edir v\u0259 bu h\u0259r\u0259k\u0259t h\u0259m xarici, h\u0259m d\u0259 daxili s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n ba\u015f verir.<\/p>\n<p>Hava \u00e7ox m\u00fch\u00fcm amil olaraq, ruhu dinc\u0259ltm\u0259k v\u0259 t\u0259nziml\u0259m\u0259k, n\u0259f\u0259s almaq v\u0259 s\u0131x\u0131nt\u0131lar\u0131 d\u0259f etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcnd\u00fcr. Ciy\u0259rl\u0259r\u0259 ged\u0259n hava ruhu m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirir, onun h\u0259rar\u0259tinin artmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur, insan\u0131 sakitl\u0259\u015fdirir, sonra buxarlanaraq xaric\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r.<\/p>\n<p>T\u0259miz hava \u0259n yax\u015f\u0131 havad\u0131r. Onun t\u0259rkibind\u0259 t\u00fcst\u00fc, toz v\u0259 buxar olmamal\u0131d\u0131r. T\u0259miz hava qam\u0131\u015fl\u0131qdan, x\u0259nd\u0259kd\u0259n v\u0259 q\u0259bristanl\u0131qlardan, so\u011fan, k\u0259v\u0259r, sar\u0131msaq, k\u0259l\u0259m kimi t\u0259r\u0259v\u0259zl\u0259rin at\u0131l\u0131b qald\u0131\u011f\u0131 bostanlardan, \u0259ncir, qoz, g\u0259n\u0259g\u0259r\u00e7\u0259k kimi \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f a\u011faclardan, k\u00fck\u00fcrd v\u0259 ars\u0131n kimi m\u0259d\u0259nl\u0259rd\u0259n uzaq olmal\u0131d\u0131r. Evin tavan\u0131n\u0131n v\u0259 divarlar\u0131n\u0131n aras\u0131nda qalm\u0131\u015f hava da pis hava say\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>M\u00fcn\u0259cciml\u0259rin fikrinc\u0259, il f\u0259sill\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir. T\u0259bibl\u0259rin f\u0259sil b\u00f6lg\u00fcs\u00fc m\u00fcn\u0259cciml\u0259rin f\u0259sil b\u00f6lg\u00fcs\u00fc il\u0259 \u0259ks\u0259r hallarda \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n<p>H\u0259r f\u0259slin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus havas\u0131 olur.<\/p>\n<p>Yaz havas\u0131 \u00f6z t\u0259bi\u0259tin\u0259 uy\u011fun oldu\u011fundan, f\u0259sill\u0259rin \u0259n m\u00fclayimidir. Ruhun m\u0259zac\u0131n\u0131n h\u0259r bir v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 \u0259n yax\u0131n olan yaz havas\u0131 qan\u0131n artmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur.<\/p>\n<p>F\u0259sill\u0259rin havas\u0131 m\u0259zac\u0131na m\u00fcnasib olmasa, m\u00fcxt\u0259lif x\u0259st\u0259likl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r.<\/p>\n<p>Y\u00fcks\u0259k yerd\u0259 hava soyuq, \u00e7\u00f6k\u0259k yerd\u0259 isti olar. Da\u011flara yax\u0131n olan \u0259razid\u0259 hava soyuq olur. D\u0259nizin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda hava r\u00fctub\u0259tli olur.<\/p>\n<p>\u00c7irkli havan\u0131 islah ed\u0259n k\u00fcl\u0259kdir. \u018fn yax\u015f\u0131 k\u00fcl\u0259k g\u00fcnd\u00fcz \u0259s\u0259n k\u00fcl\u0259k v\u0259 s\u0259ba yeli kimi h\u0259dsiz m\u00fclayim oland\u0131r. Bel\u0259 k\u00fcl\u0259k sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 qoruyur, b\u0259d\u0259ni m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirir, el\u0259c\u0259 d\u0259 m\u0259zaclar\u0131 t\u0259nziml\u0259yir.<\/p>\n<p>Lakin c\u0259nub k\u00fcl\u0259yi isti v\u0259 r\u00fctub\u0259tli olur. D\u0259ri m\u0259sam\u0259l\u0259rinin geni\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259, x\u0131ltlar\u0131n sovrulmas\u0131na, q\u00fcvv\u0259nin t\u00fck\u0259nm\u0259sin\u0259, hissl\u0259rin k\u00fctl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 v\u0259 ba\u015f a\u011fr\u0131lar\u0131na s\u0259b\u0259b olur.<\/p>\n<p>Qayal\u0131q yerin havas\u0131 soyuq v\u0259 quru olur. B\u0259d\u0259ni m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirir, m\u0259sam\u0259l\u0259ri darald\u0131r, x\u0131ltlar\u0131 qat\u0131la\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 \u015fi\u015fl\u0259r \u00e7\u0259kilir, yaralar sa\u011fal\u0131r.<\/p>\n<p>\u00c7\u00f6ll\u00fck v\u0259 qumsall\u0131q yerin havas\u0131 isti v\u0259 quru olur, insan\u0131 g\u00fcmrahla\u015fd\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>R\u00fctub\u0259tli hava insan b\u0259d\u0259nini ar\u0131qlad\u0131r, d\u0259rini yum\u015fald\u0131r. Lakin soyuq r\u00fctub\u0259tli hava soyuqd\u0259ym\u0259y\u0259 v\u0259 b\u0259l\u011f\u0259min \u00e7oxalmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur ki, b\u0259l\u011f\u0259mli x\u0259st\u0259likl\u0259r ba\u015f qald\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fg\u0259r havada xo\u015fag\u0259lm\u0259z d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r meydana \u00e7\u0131x\u0131rsa, ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 \u00e7irkab sular, x\u0259nd\u0259kl\u0259r, qam\u0131\u015fl\u0131qlar, q\u0259birl\u0259r v\u0259 \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f le\u015fl\u0259rin n\u0259tic\u0259sind\u0259 hava su, buxar v\u0259 t\u00fcst\u00fc qar\u0131\u015f\u0131qlar\u0131 il\u0259 \u00e7irkl\u0259n\u0259r, \u00fcf\u00fcn\u0259tli olar ki, bu da v\u0259ba x\u0259st\u0259liyi \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tir\u0259r.<\/p>\n<p>V\u0259bal\u0131 havan\u0131n islah\u0131na \u0259zvay, \u0259nb\u0259r (ka\u015falotun m\u0259d\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n muma b\u0259nz\u0259r \u0259tirli madd\u0259), m\u0259st\u0259ki a\u011fac\u0131n\u0131n kitr\u0259si, buxur (buxur kolunun q\u0259tran\u0131), s\u0259nd\u0259l a\u011fac\u0131, a\u011f k\u00f6k yumrular\u0131, ladan, k\u00fcst, xam ip\u0259k, \u00e7ay\u0131r v\u0259 ac\u0131 badam k\u00f6m\u0259k ed\u0259r.<\/p>\n<p>Evin i\u00e7in\u0259 v\u0259 \u0259traf\u0131na sirk\u0259 \u00e7il\u0259m\u0259k d\u0259, &#8211; x\u00fcsus\u0259n t\u0259rkibin\u0259 kitr\u0259 qat\u0131lm\u0131\u015f sirk\u0259, &#8211; havan\u0131 t\u0259mizl\u0259yib islah edir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>T\u0259rc\u00fcm\u0259 ed\u0259n: Zemfira M\u018fMM\u018fDOVA<\/p>\n<p><\/strong><\/p>\n<p>Ayd\u0131n Yol Q\u0259zeti<\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"9104\">Yaz\u0131ya 1006 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Q\u0259dim vaxtlardan insanlar ayr\u0131-ayr\u0131 bitkil\u0259rin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 b\u0259l\u0259d olmu\u015f, onlar\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 tutulduqlar\u0131 azarlardan xilas olma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar. \u0130ll\u0259r, \u0259srl\u0259r \u00f6td\u00fckc\u0259, xalq t\u0259bab\u0259ti il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r yeti\u015fdi v\u0259 yaz\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259ti ortaya \u00e7\u0131xd\u0131qdan sonra t\u0259bab\u0259tin t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259ri q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nd\u0131. M\u00fcxt\u0259lif m\u00fcalic\u0259 \u00fcsullar\u0131na h\u0259sr edilm\u0131\u015f \u0259s\u0259rl\u0259r y\u00fczillikl\u0259r boyunca katib v\u0259 x\u0259ttatlar t\u0259r\u0259find\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcr v\u0259 kitabxanalarda saxlan\u0131l\u0131rd\u0131. T\u0259bab\u0259t sah\u0259sind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9104"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9104"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9104\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9106,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9104\/revisions\/9106"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9104"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9104"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9104"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}