{"id":9213,"date":"2015-04-23T16:54:43","date_gmt":"2015-04-23T11:54:43","guid":{"rendered":"http:\/\/kultur.az\/?p=9213"},"modified":"2015-04-23T16:54:43","modified_gmt":"2015-04-23T11:54:43","slug":"vatikan-q%c9%99rb-sivilizasiyasinin-utanc-yeri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kultur.az\/?p=9213","title":{"rendered":"VAT\u0130KAN \u2013 Q\u018fRB S\u0130V\u0130L\u0130ZAS\u0130YASININ UTANC YER\u0130!"},"content":{"rendered":"<p><span><a href=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2015\/04\/etibar-k.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignleft wp-image-9214 size-medium\" src=\"http:\/\/kultur.az\/wp-content\/uploads\/2015\/04\/etibar-k-300x225.jpg\" alt=\"etibar k\" width=\"300\" height=\"225\" \/><\/a>K\u0259d\u0259r m\u0259nb\u0259yi, az\u011f\u0131nl\u0131q m\u0259kan\u0131,<\/span><\/p>\n<p><span>Yax\u0131n ke\u00e7mi\u015f\u0259d\u0259k k\u00fcfr m\u0259b\u0259di \u2013 Roma!<\/span><\/p>\n<p><span>S\u0259n ikinci Babil\u0259 \u00e7evrildin,<\/span><\/p>\n<p><span>Harda ki b\u0259db\u0259xt insan g\u00f6z ya\u015flar\u0131na m\u0259hkum.<\/span><\/p>\n<p><span>\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span>M\u0259hb\u0259s, yalan meydan\u0131, xeyrin m\u0259hv oldu\u011fu yer,<\/span><\/p>\n<p><span>Canl\u0131lar\u0131n \u00fcz\u00fcld\u00fcy\u00fc z\u00fclm\u0259t c\u0259h\u0259nn\u0259m,<\/span><\/p>\n<p><span>G\u00f6r\u0259n s\u0259nin cinay\u0259tl\u0259rin\u0259<\/span><\/p>\n<p><span>K\u00fclli-ixtiyar son qoymayacaqm\u0131?<\/span><\/p>\n<p><span>(Petrarka. N\u0259\u011fm\u0259l\u0259r kitab\u0131, 138-ci sonetd\u0259n par\u00e7a; s\u0259tri t\u0259rc\u00fcm\u0259 &#8211; E. K.)<\/span><\/p>\n<p><span>\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span>\u0130ntibah d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si Petrarka bu s\u0259tirl\u0259ri orta \u0259srl\u0259r Romas\u0131na h\u0259sr etmi\u015fdi. O Romaya ki, bir zamanlar nizami \u0259sg\u0259r falanqalar\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131 il\u0259 d\u00fcnyaya sivilizasiya i\u015f\u0131\u011f\u0131 yay\u0131r, f\u0259th etdiyi barbar torpaqlar\u0131nda m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m arxitektura n\u00fcmul\u0259ri yarad\u0131r, \u0259li \u00e7atd\u0131\u011f\u0131 h\u0259r yerd\u0259 qanun, t\u0259hsil, m\u0259d\u0259niyy\u0259t toxumu s\u0259pirdi. Lakin orta \u0259srl\u0259rd\u0259n ba\u015flayaraq \u0259vv\u0259lki q\u00fcdr\u0259t g\u00fcn\u00fc-g\u00fcnd\u0259n t\u0259n\u0259zz\u00fcl edir, vaxt\u0131 il\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya h\u00f6km ed\u0259n \u0130mperiya \u00f6nc\u0259 iki \u2013 Q\u0259rbi v\u0259 \u015e\u0259rqi (Bizans) hiss\u0259l\u0259r\u0259 par\u00e7alan\u0131r, ard\u0131nca is\u0259 feodal krall\u0131qlar\u0131n bir-biril\u0259, h\u0259m\u00e7inin \u201cxristianl\u0131\u011f\u0131n d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri\u201d il\u0259 da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259ri d\u00f6vr\u00fc \u0259vv\u0259lki cah-c\u0259lal\u0131n sonunu g\u0259tirir. \u018flb\u0259tt\u0259, Orta \u0259sr m\u00fcharib\u0259l\u0259rinin \u0259sas ideoloji ilhamvericisi, eyni zamanda t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131s\u0131 rolunu o zamanlar h\u0259l\u0259 ki par\u00e7alanma\u011fa imkan tapmam\u0131\u015f xristianl\u0131\u011f\u0131n \u201cm\u00fcq\u0259dd\u0259s taxt\u0131\u201d &#8211; Vatikan oynay\u0131rd\u0131.<\/span><\/p>\n<p><span>S\u0259lib y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rini (XI-XV \u0259srl\u0259r) Vatikan\u0131n \u00f6z siyasi maraqlar\u0131 \u2013 d\u00fcnya h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131na nail olmaq namin\u0259 ba\u015flatd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 milyonlar\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc, q\u0259dim tarixi abid\u0259l\u0259rin da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131, z\u0259ngin m\u00fcs\u0259lman m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin talanmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259n \u201cPapa layih\u0259si\u201d kimi d\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u015e\u0259rqd\u0259ki \u201cm\u00fcq\u0259dd\u0259s torpaqlar\u201da, \u015eimal\u0131 v\u0259 \u015e\u0259rqi Avropadak\u0131 \u201cb\u00fctp\u0259r\u0259stl\u0259r\u201d\u0259 (slavyan, skandinav xalqlar\u0131), \u201cbid\u0259t\u00e7il\u0259r\u201d\u0259 (qusitl\u0259r) qar\u015f\u0131 b\u00fct\u00fcn m\u00fcharib\u0259l\u0259r m\u0259hz Papan\u0131n dini v\u0259zl\u0259rind\u0259n, xeyir-dualar\u0131ndan sonra ba\u015flad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. 24 noyabr 1095 ild\u0259 Klermondak\u0131 (Fransa) \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 il\u0259 ilk S\u0259lib y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 start ver\u0259n Papa II Urbandan tutmu\u015f, 1232 ild\u0259 xpistian d\u00f6vl\u0259tl\u0259rini Novqoroda qar\u015f\u0131 h\u0259rbi y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 \u00e7a\u011f\u0131ran Papa IX Qriqoriy\u0259, h\u0259m\u00e7inin sonrak\u0131 ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 dig\u0259r papalara q\u0259d\u0259r ham\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259n \u00fcmumi bir c\u0259h\u0259t olmu\u015fdu \u2013 papal\u0131\u011f\u0131n n\u00fcfuz dair\u0259sini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k v\u0259 bununla da hakimiyy\u0259tini daha da m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k! Avropa feodal d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin krallar\u0131 h\u0259rbi y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259kl\u0259 Papadan daha art\u0131q as\u0131l\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr,\u00a0 maddi v\u0259 h\u0259rbi c\u0259h\u0259td\u0259n z\u0259ifl\u0259yir, bu da yen\u0259 ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 Papa hakimiyy\u0259tinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t edirdi.<\/span><\/p>\n<p><span>\u00dcmumilikd\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fckd\u0259 is\u0259 S\u0259lib y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri u\u011fursuzluqla n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015f, Vatikan qar\u015f\u0131s\u0131na qoydu\u011fu h\u0259rbi-siyasi m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 \u00e7ata bilm\u0259mi\u015fdi. Tam \u0259ksin\u0259, y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259r Q\u0259rb d\u00fcnyas\u0131n\u0131 q\u0259dim \u015e\u0259rq sivilizasiyas\u0131 il\u0259 yax\u0131nla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131 ki, bu da sonrak\u0131 y\u00fczillikl\u0259rd\u0259 \u00f6lk\u0259l\u0259r aras\u0131 ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131, Avropada iqtisadiyyat\u0131n yeni y\u00fcks\u0259li\u015f m\u0259rh\u0259l\u0259si il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdi. \u0130qtisadiyyat\u0131n inki\u015faf\u0131 da \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 insanlar\u0131n h\u0259yat s\u0259viyy\u0259sinin getdikc\u0259 normalla\u015fmas\u0131, onlarda yeni-yeni d\u00fcny\u0259vi maraqlar\u0131n meydana g\u0259lm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdu. Q\u0259rbi m\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131n\u0131n g\u00f6rk\u0259mli fikir v\u0259 b\u0259dii d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 sahibl\u0259ri, onlar\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 maddi-m\u0259d\u0259niyy\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259ri il\u0259 tan\u0131\u015f ed\u0259n s\u0259lib\u00e7il\u0259r Avropada yeni eran\u0131n \u2013 \u0130ntibah d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn yaranmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259min haz\u0131rlam\u0131\u015fd\u0131lar. B\u00fct\u00fcn bunlar insanlara h\u0259r add\u0131mba\u015f\u0131 t\u0259rki-d\u00fcnyal\u0131\u011f\u0131 a\u015f\u0131layan, asketik h\u0259yat s\u00fcrm\u0259yi m\u0259sl\u0259h\u0259t ver\u0259n, maddi h\u0259yat nem\u0259tl\u0259rini \u201cg\u00fcnah\u201d sayan Vatikan\u0131n \u0259lb\u0259tt\u0259 ki xo\u015funa g\u0259lmir, onun sosial bazas\u0131n\u0131 g\u00fcn\u00fc-g\u00fcnd\u0259n z\u0259ifl\u0259dirdi. Insanlar d\u0259bd\u0259b\u0259li h\u0259yat t\u0259rzi s\u00fcr\u0259n, saraylarda ya\u015fayan, bahal\u0131 qiyaf\u0259l\u0259ri il\u0259 \u00e7oxatl\u0131 karetalarda \u00f6lk\u0259l\u0259ri g\u0259zib-dola\u015fan, h\u0259tta \u00f6z iqam\u0259tgahlar\u0131nda kef m\u0259clisl\u0259ri d\u00fcz\u0259ld\u0259r\u0259k \u201cq\u0259dim pe\u015f\u0259 sahibl\u0259ri\u201dnin xidm\u0259tl\u0259rind\u0259n d\u0259 yararlanan kardinallar\u0131n v\u0259 papalar\u0131n dedikl\u0259ri il\u0259 etdikl\u0259ri aras\u0131nda d\u0259rin u\u00e7urumu g\u00f6r\u00fcr, n\u0259tic\u0259d\u0259 getdikc\u0259 Roma-katolik kils\u0259sind\u0259n daha \u00e7ox uzaqla\u015f\u0131rd\u0131lar. Bel\u0259likl\u0259, n\u00f6vb\u0259ti par\u00e7alanma \u2013 Protestantizm \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcnbit \u015f\u0259rait yaran\u0131rd\u0131.<\/span><\/p>\n<p><span>Q\u0259ti \u0259minlikl\u0259 dem\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr ki, 1517-ci ild\u0259 Martin L\u00fcterin Vatikana qar\u015f\u0131 ilk \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 il\u0259 ba\u015flanan Reformasiya h\u0259r\u0259kat\u0131 olmasayd\u0131 indiki m\u00fcasir, sosial-iqtisadi, ictimai-siyasi v\u0259 maddi-m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131 inki\u015faf etmi\u015f Avropa sivilizasiyas\u0131 da m\u00f6vcud olmazd\u0131. Roma-katolik kils\u0259sinin r\u0259smi xeyir-duas\u0131 il\u0259 Orta \u0259srl\u0259rin sxolastika bataql\u0131\u011f\u0131nda bat\u0131b qalan, \u0130nkvizisiya zirz\u0259mill\u0259rind\u0259 \u015f\u0259r\u0259f v\u0259 l\u0259yaq\u0259tini, \u00e7ox zaman is\u0259 h\u0259m d\u0259 h\u0259yat\u0131n\u0131 itir\u0259n (b\u0259z\u0259n insanlara yaln\u0131z ona g\u00f6r\u0259 i\u015fg\u0259nc\u0259 verirdil\u0259r ki, evl\u0259rind\u0259 pi\u015fik, yaxud ke\u00e7i saxlay\u0131rd\u0131lar!) avropal\u0131 insan m\u0259hz Protestantizmin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 dini inqilab n\u0259tic\u0259sind\u0259 n\u0259hay\u0259t ki, \u201cm\u00fcq\u0259dd\u0259s taxt\u201d\u0131n iti caynaqlar\u0131ndan qurtula bildi. Yeni dini c\u0259r\u0259yan normal d\u00fcny\u0259vi h\u0259yat\u0131n, iqtisadi inki\u015faf\u0131n, d\u00fcr\u00fcst yollarla z\u0259nginl\u0259\u015fm\u0259nin he\u00e7 d\u0259 \u201cg\u00fcnah\u201d olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u0259ksin\u0259, b\u00fct\u00fcn maddi probleml\u0259rind\u0259n azad olmu\u015f insan\u0131n Allaha daha sidq \u00fcr\u0259kl\u0259 ibad\u0259t ed\u0259c\u0259yini b\u0259yan etdi v\u0259 bununla eyni zamanda elmi-texniki t\u0259r\u0259qqinin, yeni yaranmaqda olan ictimai m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7d\u0131. Katolik kils\u0259nin ne\u00e7\u0259 y\u00fczillikl\u0259r boyu insanlar\u0131n beyinl\u0259rin\u0259 yeritdikl\u0259ri \u201ch\u0259qiq\u0259tl\u0259r\u201d bir anda pu\u00e7 oldu, paslanm\u0131\u015f tabular aradan qalxd\u0131, insanlar daha rahat, firavan h\u0259yata qovu\u015fdular. Azad bazar iqtisadiyyat\u0131n\u0131n, liberal d\u0259y\u0259rl\u0259rin ilk b\u0259hr\u0259l\u0259ri tezlikl\u0259 Avropa qit\u0259sini b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n \u0259n inki\u015faf etmi\u015f regionuna \u00e7evirdi.<\/span><\/p>\n<p><span>B\u0259s h\u0259min o m\u00fcasir, inki\u015faf etmi\u015f bu g\u00fcnk\u00fc Q\u0259rb d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ictimai-siyasi, iqtisadi-sosial h\u0259yat\u0131nda Vatikan\u0131n yeri v\u0259 rolu n\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir, o \u0259vv\u0259lki t\u0259k Avropa v\u0259 d\u00fcnya siyas\u0259tin\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259 bilirmi? Haz\u0131rda Vatikan d\u00fcnyada r\u0259smi tan\u0131nm\u0131\u015f \u0259n ki\u00e7ik d\u00f6vl\u0259t, \u201cM\u00fcq\u0259dd\u0259s taxt\u201d\u0131n suveren \u0259razisidir v\u0259 bu \u015f\u0259kild\u0259 m\u00f6vcuduyy\u0259ti il\u0259 \u0130taliya nasional-sosialistl\u0259rinin ke\u00e7mi\u015f f\u00fcreri B. Mussolini il\u0259 \u0259ld\u0259 olunmu\u015f Lateran sazi\u015fl\u0259rin\u0259 (11 fevral 1929-cu il) minn\u0259tdar olmal\u0131d\u0131r. Roma-katolik kils\u0259si ali r\u0259hb\u0259rliyinin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Papan\u0131n iqam\u0259tgah\u0131 burada yerl\u0259\u015fir. Vatikan 1964-c\u00fc ild\u0259n Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 (BMT) yan\u0131nda daimi m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7\u0131 statusuna malikdir v\u0259 t\u0259\u015fkilata \u00fczv-d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin dem\u0259k olar ham\u0131s\u0131 il\u0259 (179 \u00f6lk\u0259) diplomatik m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r qurmu\u015fdur. \u0130lk bax\u0131\u015fdan \u0259razisin\u0259 (0,44 km<sup>2<\/sup>) v\u0259 \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 (t\u0259qr. 1000-\u0259 yax\u0131n) \u00e7ox ki\u00e7ik d\u00f6vl\u0259t olsa da, siyasi sistemin\u0259 g\u00f6r\u0259 n\u0259 Q\u0259rbd\u0259, n\u0259 d\u0259 \u015e\u0259rqd\u0259 b\u0259rab\u0259ri yoxdur. O, teokratik monarxiyad\u0131r! M\u0259lum oldu\u011fu kimi, \u015e\u0259rqd\u0259 teokratik d\u00f6vl\u0259tl\u0259r m\u00f6vcud olsa da (m\u0259s., \u0130ran \u0130slam Respublikas\u0131) onlar Konstitusiyaya malikdirl\u0259r. D\u00f6vl\u0259tin yegan\u0259 suvereni \u0259lind\u0259 qanunverici, icraedici v\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 hakimiyy\u0259tini c\u0259ml\u0259mi\u015f v\u0259 kardinallar t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6m\u00fcrl\u00fck se\u00e7il\u0259n Roma Papas\u0131d\u0131r.<\/span><\/p>\n<p><span>Vatikan plan iqtisadiyyat\u0131na malik d\u00f6vl\u0259tdir. G\u0259lirl\u0259ri d\u00fcnya katolikl\u0259rinin (d\u00fcnya \u00fczr\u0259 t\u0259qr., 1,5 milyarda yax\u0131n) ian\u0259l\u0259ri v\u0259 turizmd\u0259n \u2013 po\u00e7t markalar\u0131n\u0131n, suvenirl\u0259rin sat\u0131\u015f\u0131ndan, muzeyl\u0259r\u0259 giri\u015f haqq\u0131ndan (h\u0259r il t\u0259qr., 1-2 milyon izl\u0259yici) \u0259ld\u0259 edil\u0259n v\u0259saitl\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir. Lakin x\u00fcsusi qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, bunlar yaln\u0131z r\u0259smi g\u0259lirl\u0259rdir. Bel\u0259 ki, \u201cDini i\u015fl\u0259r institutu\u201d ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan Vatikan Bank\u0131n\u0131n real aktivl\u0259ri haqq\u0131nda Allahdan v\u0259 Roma Papas\u0131ndan ba\u015fqa kims\u0259 d\u0259qiq m\u0259lumata mal\u0131k deyildir, yegan\u0259 sahibi d\u0259 \u201c\u0130sa M\u0259sihin yer \u00fcz\u00fcnd\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259si\u201d \u2013Papan\u0131n \u00f6z\u00fcd\u00fcr. Bank he\u00e7 bir qurum qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131mayan, he\u00e7 bir vergi, yaxud dig\u0259r strukturlara hesabat verm\u0259y\u0259n, yaln\u0131z \u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u00fc\u0259yy\u0259n etdiyi qayda-qanunlarla f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n, d\u00fcnyada tay\u0131 b\u0259rab\u0259ri olmayan unikal maliyy\u0259 institutudur. Onun \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131n\u0131 he\u00e7 kimin sor\u011fu-sual etm\u0259k h\u00fcququ yoxdur, burada he\u00e7 bir m\u00fc\u015ft\u0259ri v\u0259 onun hesablar\u0131 haqq\u0131nda he\u00e7 kim\u0259 he\u00e7 bir m\u0259lumat verilmir, m\u0259lumatlar\u0131n \u00f6z\u00fc elektron qaydada saxlan\u0131lm\u0131r, h\u0259tta ka\u011f\u0131zda da hesabat \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ap edilmir. Bankda Vatikan\u0131n tabe\u00e7iliynd\u0259 olan b\u00fct\u00fcn katolik kils\u0259l\u0259rin, t\u0259\u015fkilatlar\u0131n, diosezl\u0259rin, fondlar\u0131n (hans\u0131 \u00f6lk\u0259d\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq) hesablar\u0131ndan ba\u015fqa, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya \u00fczr\u0259 gizli iqtisadiyyatla m\u0259\u015f\u011ful olan m\u0259\u015fhur \u201ci\u015f adaamlar\u0131\u201dn\u0131n da hesablar\u0131 m\u00f6vcuddur. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u0130taliya mafiyas\u0131 bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fcn qeyri-qanuni yollarla \u0259ld\u0259 etdiyi \u00e7irkli pullar\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck qismini m\u0259hz bu bankda saxlay\u0131r. 2014 ild\u0259 Vatikan\u0131n AB\u015e-dak\u0131 s\u0259firi arxiyepiskop Karlo Mariya Viqano (\u0259vv\u0259ll\u0259r Vatikan\u0131n D\u00f6vl\u0259t katibi, y\u0259ni \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus Ba\u015f naziri v\u0259zif\u0259sini tutmu\u015fdur) Papa XVI Benedikt\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktublar\u0131n\u0131 m\u0259tbuatda \u00e7ap etdirdi. M\u0259ktublarda Vatikan Bank\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi \u00e7irkli pullar\u0131n yuyulmas\u0131 m\u0259qs\u0259di il\u0259 cinay\u0259tkar \u015f\u0259b\u0259k\u0259nin yarad\u0131lmas\u0131nda ittiham edilirdi. Arxiyepiskopun dediyin\u0259 g\u00f6r\u0259, onun D\u00f6vl\u0259t katibi v\u0259zif\u0259sind\u0259n diplomatik xidm\u0259t\u0259 ke\u00e7irilm\u0259sinin \u0259sas s\u0259b\u0259bi d\u0259 m\u0259hz bu \u015f\u0259b\u0259k\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 olmu\u015fdur.<\/span><\/p>\n<p><span>Son vaxtlar m\u00fct\u0259madi ard\u0131c\u0131ll\u0131qla Vatikan\u0131 d\u00fcnya m\u0259tbuat\u0131n\u0131n g\u00fcnd\u0259min\u0259 g\u0259tir\u0259n daha bir m\u00f6vzuya toxunmamaq m\u00fcmk\u00fcn deyil. Bu ilin fevral ay\u0131nda BMT-nin \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131 \u00fczr\u0259 komit\u0259si katolik din xadiml\u0259ri v\u0259 rahibl\u0259ri aras\u0131nda pedofiliya hallar\u0131n\u0131n geni\u015f v\u00fcs\u0259t almas\u0131n\u0131 v\u0259 Roma kuriyas\u0131n\u0131n (Vatikan\u0131n \u0259sas inzibati orqan\u0131) buna bir \u00e7ox hallarda g\u00f6z yummas\u0131n\u0131 \u0259ks etdir\u0259n hesabat yaym\u0131\u015fd\u0131r. Hesabatda pedofiliya hallar\u0131na g\u00f6r\u0259 yaxalanm\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn klirikl\u0259rin d\u0259rhal i\u015fd\u0259n azad edilm\u0259si v\u0259 bu cinay\u0259tl\u0259 \u0259laq\u0259li din xadiml\u0259rin adlar\u0131n\u0131 a\u015fkarlayan b\u00fct\u00fcn arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rinin \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bi d\u0259 var. Bel\u0259 ki, bir s\u0131ra ictimai t\u0259\u015fkilatlar ke\u00e7mi\u015f Papa XVI Benedikti bel\u0259 iyr\u0259nc hallar\u0131 \u00f6rt-basd\u0131r etm\u0259kd\u0259 v\u0259 onlar\u0131n t\u0259hqiqat\u0131na mane\u00e7ilik t\u00f6r\u0259tm\u0259kd\u0259 ittiham edirdil\u0259r. Vatikan\u0131n r\u0259smi n\u00fcnay\u0259nd\u0259l\u0259ri bu ittihamlara cavab olaraq yaln\u0131z onu bildirmi\u015fdil\u0259r ki, ke\u00e7mi\u015f Papa 2011-2012-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 pedofiliyada \u015f\u00fcbh\u0259li bilin\u0259n 400-\u0259 yax\u0131n din xadimini i\u015fd\u0259n azad etmi\u015fdir. N\u0259 az, n\u0259 \u00e7ox! N\u0259z\u0259r\u0259 almaq laz\u0131md\u0131r ki, bu r\u0259q\u0259m BMT-nin v\u0259 bir \u00e7ox h\u00fcquq m\u00fcdafi\u0259 t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n uzun s\u00fcr\u0259n t\u0259zyiq v\u0259 basq\u0131lar\u0131ndan sonra a\u00e7\u0131qlanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/span><\/p>\n<p><span>Arxivl\u0259rd\u0259n s\u00f6z d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fk\u0259n qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, Vatikan h\u0259cmin\u0259, q\u0259dimliyin\u0259 g\u00f6r\u0259\u00a0 d\u00fcnyada \u0259n b\u00f6y\u00fck v\u0259 z\u0259ngin arxiv\u0259 malikdir. Burada ist\u0259r Avropa, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 Asiya, Afrika qit\u0259sinin tarixin\u0259 aid \u00e7ox nadir s\u0259n\u0259dl\u0259r tam m\u0259xfi qrifi alt\u0131nda saxlan\u0131l\u0131r v\u0259 q\u0259ti \u0259minlikl\u0259 s\u00f6yl\u0259m\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr ki, \u0259g\u0259r onlar\u0131n bir \u00e7oxu vaxt\u0131nda a\u00e7\u0131qlansayd\u0131, b\u0259lk\u0259 d\u0259 indi m\u00fcasir d\u00fcnyan\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti b\u00fct\u00fcnl\u00fckd\u0259 ba\u015fqa c\u00fcr olard\u0131. Arxivl\u0259r m\u00f6vzusuna toxunma\u011f\u0131m\u0131n ba\u015fqa \u00a0s\u0259b\u0259bi d\u0259 var. Aprelin 15-d\u0259 Roma Papas\u0131 Fransisk \u00f6z\u00fcn\u00fcn x\u00fcsusi haz\u0131rlanm\u0131\u015f dini v\u0259zi il\u0259 1915-ci il qondarma \u201cerm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131\u201dn\u0131 tan\u0131m\u0131\u015f v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259ni d\u0259 onu tan\u0131ma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. Sual yaran\u0131r: m\u0259g\u0259r Vatikan 1915-ci ild\u0259 Osmanl\u0131 imperiyas\u0131nda, onu bir par\u00e7as\u0131 olan Anadolu yar\u0131madas\u0131n\u0131n \u015f\u0259rq hiss\u0259sind\u0259 1-ci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin gedi\u015fi zaman\u0131 hans\u0131 hadis\u0259l\u0259rin ba\u015f verm\u0259sind\u0259n x\u0259b\u0259rsizdir? Ritorik suald\u0131r, \u0259slind\u0259. \u00c7\u00fcnki cavab\u0131 Vatikan\u0131n tarixin\u0259 az-\u00e7ox b\u0259l\u0259d olan h\u0259r k\u0259s\u0259 m\u0259lumdur. H\u0259min hadis\u0259l\u0259ri Vatikandan v\u0259 onun ki\u00e7ik balas\u0131 E\u00e7mi\u0259dzind\u0259n daha yax\u015f\u0131 bil\u0259nl\u0259r \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 yoxudur. O zaman n\u0259d\u0259n Vatikan bu add\u0131m\u0131 atd\u0131? Bu suala m\u00fcxt\u0259lif cavablar ola bil\u0259r v\u0259 onlar\u0131n h\u0259r birinin h\u0259qiq\u0259t pay\u0131 var. Bel\u0259 ki, s\u0259b\u0259bl\u0259r bir deyil, \u00e7oxdur. Amma \u0259saslar\u0131ndan biri odur ki, T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259tinin Avropa institutlar\u0131na inteqrasiyas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131n\u0131r. Vatikan\u0131n ard\u0131nca Avropa Parlamentinin d\u0259 eyni q\u0259rar\u0131 q\u0259bul etm\u0259si buna yax\u015f\u0131 s\u00fcbutdur. Fikrimizc\u0259, qondarma \u201csoyq\u0131r\u0131m\u0131\u201d tan\u0131yan, h\u0259tta bunun inkar\u0131n\u0131 cinay\u0259t sayan, bel\u0259 q\u0259rarlar\u0131n q\u0259bulunu T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n d\u0259 g\u00f6zl\u0259y\u0259n Avropa m\u0259kan\u0131na inteqrasiya siyas\u0259ti bundan sonra dost v\u0259 qarda\u015f \u00f6lk\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn art\u0131q \u00f6z aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 itir\u0259c\u0259k. V\u0259 dem\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, burada qorxulu he\u00e7 n\u0259 yoxdur. \u018fziz dostlar, Vatikan kimi bo\u011faza q\u0259d\u0259r pislikl\u0259rin i\u00e7in\u0259 bat\u0131b qalm\u0131\u015f, lakin d\u00fcnyaya a\u011fal\u0131q etm\u0259k ambisiyalar\u0131ndan h\u0259l\u0259 d\u0259 \u0259l \u00e7\u0259km\u0259mi\u015f c\u0131rtdan-d\u00f6vl\u0259tin s\u00f6z\u00fc il\u0259 oturub-duran inteqrasiya strukturlar\u0131 sizin kimi \u015f\u0259r\u0259fli v\u0259 m\u0259\u011frur xalq\u0131n n\u0259yin\u0259 laz\u0131md\u0131r? Ne\u00e7\u0259 minillik \u015fanl\u0131 tarixinizi, dill\u0259r\u0259 \u0259zb\u0259r maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259rinizi h\u0259min ba\u015fab\u0259la strukturlar\u0131n yard\u0131m\u0131 olmadan b\u00f6y\u00fck m\u0259har\u0259tl\u0259 yaratm\u0131s\u0131z v\u0259 bundan sonra da Allah\u0131n v\u0259 dost \u00f6lk\u0259l\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 h\u0259l\u0259 uzun ill\u0259r boyu yaradacaqs\u0131z. Bundan biz Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin he\u00e7 bir \u015f\u00fcbh\u0259si yoxdur! \u00a0<\/span><\/p>\n<p><span>ET\u0130BAR K\u018fR\u0130ML\u0130 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n<p class=\"bawpvc-ajax-counter\" data-id=\"9213\">Yaz\u0131ya 910 d\u0259f\u0259 bax\u0131l\u0131b<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>K\u0259d\u0259r m\u0259nb\u0259yi, az\u011f\u0131nl\u0131q m\u0259kan\u0131, Yax\u0131n ke\u00e7mi\u015f\u0259d\u0259k k\u00fcfr m\u0259b\u0259di \u2013 Roma! S\u0259n ikinci Babil\u0259 \u00e7evrildin, Harda ki b\u0259db\u0259xt insan g\u00f6z ya\u015flar\u0131na m\u0259hkum. \u00a0 M\u0259hb\u0259s, yalan meydan\u0131, xeyrin m\u0259hv oldu\u011fu yer, Canl\u0131lar\u0131n \u00fcz\u00fcld\u00fcy\u00fc z\u00fclm\u0259t c\u0259h\u0259nn\u0259m, G\u00f6r\u0259n s\u0259nin cinay\u0259tl\u0259rin\u0259 K\u00fclli-ixtiyar son qoymayacaqm\u0131? (Petrarka. N\u0259\u011fm\u0259l\u0259r kitab\u0131, 138-ci sonetd\u0259n par\u00e7a; s\u0259tri t\u0259rc\u00fcm\u0259 &#8211; E. K.) \u00a0 \u0130ntibah d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1,6],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9213"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9213"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9213\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9215,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9213\/revisions\/9215"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9213"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9213"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kultur.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9213"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}