Akif ABBASOV – ATATÜRK (ikinci şəkil)

ATA  

 (pyes)

I PƏRDƏ

İkinci şəkil

Yunan qərargahı. Divardan xəritə asılıb.

                   Generallar Papulas  Diyenis qarşı-qarşıya əyləşiblər.

General Papulas. Xəbərin var ki, Qərb Cəbhəsi öz mövqeyində deyil?! Hansısa qiyamçını – Əhtəmdir, Əhməttir, yainki Əthəmdir, bilmirəm, onu təqib etdiyi üçün cəbhəni boş qoyub. Bundan əlverişli məqam ola bilməz.

General Diyenis (sevincək). Səni xoş xəbər olasan. Bilirsən bu nə deməkdir? Türklərin zəifləmiş mövqelərinə qəflətən hücum edərik. Yaxşı bilirsən ki, Əskişəhrlə Afyon strateji əhəmiyyətli şəhərlərdir. Onları tuta bilsək, Ankaranın yolu üzümüzə açıq olacaq.

General Papulas (onun planını bəyənərək). Çox ağıllı plandırUğur qazansaqəsas dəmiryollarına nəzarət edəcəyikİstanbul hökumətinin hayı gedibvayı qalıbSultan VI Mehməd Vəhdəddin xan son günlərini yaşayırəlindən heç  gəlmirİttifaq dövlətləri ona ağır şərtlər qəbul etdiriblərBizim yolumuzu kəsən Ankara hökumətidirCəmi 7-8 aydır yaranıbamma ətrafına yük qüvvə toplayıbİttifaq dövlətlərinin irəli sürdüyü şərtlərin  heç birini qəbul etmirAnkaranı götürsəkmilli hökumətin  axırına çıxarıqOnda

General Diyenis (qəh-qəhə çəkirgeneral Papulas  ona qoşulur). Onda Türkiyə daha bir dövlət kimi mövcud olmayacaqBizə  yunanlar deyərlərGedəkgələcək qələbəmizi yaxşı-yaxşı qeyd edək (gedirlər).

Şəkil dəyişirAtatürk  İsmət paşa gəlirlər.

İsmət paşaPaşa həzrətlərisizin göstərişinizlə Çərkəz Ədhəm təqib olunurTəqibdən əvvəl onunla görüşüb söhbət etmək istədikBoyun qaçırdıİndi qüvvəmizin bir hissəsi KütahyadadırDərviş paşa komandasındakı atlılarla Çərkəz Ədhəmin ardınca şübAldığım xəbərə görəonlar gecələr  yorulmadandinclik bilmədən yol gedirlərDərviş paşa Afşardaxüsusən Gedizdə Çərkəz Ədhəmin  onun qardaşlarının sərəncamında olan qüvlərin birləşməsinə imkan verməyib.

Atatürk. İndi vəziyyət  yerdədir?

İsmət paşaDərviş paşa doqquzuncu gündür onları qovurƏdhəmin dəstəsi məcbur olub Simava çəkilibOdüşdüyü vəziytin ağırlığından xəbərdardırXeyli itki veribBilir kiDərviş paşa onu mühasirəyə salıb axırına çıxacaqAmma yekəbaşlığıözündən bədgüman olması imkan vermir kiVətən  türk xalqı qarşısında etdiyi qəbahəti anlayıbağıla gəlsintəslim olsunBunun əvəzindəSimava çatar-çatmaz oradakı əhalini qorxu altında saxlayırtalançılıq edirgəncləri zorla öz dəstəsinə qatır.

Atatürkİsmət paşaindi mənə qulaq as  əmrimi yerinə yetirGöstəriş ver kiÇərkəz Ədhəmin təqibini dayandırıb geriyə dönsünlərLəngimədən Cənub Cəbhəsi ilə birləşmək üçün İnö doğru hərəkət etmək lazımdır!

İsmət paşa (təəccüb içərisində). Paşaməlimizə yaxşı fürsət şübDərviş paşanın atlıları bir həmlə ilə Ədhəmi susduracaqlarOnun qurtulmaq imkanı sıfıra bərabərdir.

AtatürkXəbərdən xəbərin yoxdurYunanlar hücuma keçiblərOnlar artıq Bursa  Uşak istiqamətində irəliləyirlərDüşnin qoşun birləşmələri Kütahya ətrafında birləşmək fikrindirVaxt itirmədən Cənub cəbhəsinin komandanı Rüfət paşa ilə rüşüb qoşunları İnönü  Dumlupınar səmtinə çəkməlisinizYunanların İnönüyə gəlib çıxmasına imkan vermək olmaz!. Əks haldaƏskişəhrə qədər olan ərazi düşmənin əlinə keçəcəkOndan sonra gəl vuruşgörümnecə vuruşursanİtkilərinitirilən hərbi texnikanın sayı hədsiz olar.

İsmət paşa (bir qədər fikirləşərək)Paşa həzrətləriCənub Cəbhəsi ilə müqayisədə bizim üçün çətin olacaqÇərkəz Ədhəm qib olunduğu üçün qüvvələrimizin xeyli hissəsi Kütahya  Qediz ətraflarındadırOradan İnönüyə ən azı 3 günə yetişmək olarqət göstərişiniz bizim üçün qanundur  hər vəchlə onu yerinə yetirməyə çalışacağıq.

Atatürkİsmət paşa, mən sənə  sənin vətənə sədaqətinə inanıramSizə uğurlar diləyirəm!

 Şəkil dəyişirDöyüş meydanı.

 I İnönü müharibəsi 9 yanvar 1921-ci ildə günortadan sonra yunanların Bozuyük tərəfindən güclü atəşi ilə başlanırİsmət paşa durbinlə baxırƏsgərlər çiyinlərində tüfəng gəlib səhnədən keçirlərBir yaralını xərəkdə aparırlarRüfət paşa  Fevzi Çakmak paşa gəlirlər.

Rüfət paşa (minnətdarlıq hissi ilə). İsmət paşaQərb Cəbsi  yaxşı kiözünü çatdırdıyunanları qabaqlaya bilməsəydinizbizim cəbhənin vəziyyəti ağır olacaqdı.

İsmət paşa. Rüfət paşaaçığımən çox həyəcan keçirirdimQorxurdum kitapşırığı yerinə yetirməyəkHalal olsun yüşçürimizəÇərkəz Ədhəmin təqibini dayandırandan sonra ara verdən üç gün-üç gecə at belindəpiyada yol gəliblərHava isti idiDayanıb uzun müddət istirahət etmək olmazdıBir yandan iliklərə işləyən şaxtabir yandan yorğunluqbir yandan da qarın dolusu yeməmək əsgərləri taqətdən salmışdıHələ bundan sonrası daha ağır gəlirdionlar dərhal döyüşməli olacaqdılarOn birinci mən Dərviş paşanın başçılığı altında buyurulan gün səhər erkən yunanları qabaqladıİnönüyə yetişib əlverişli mövqe tutdu.

Rüfət paşaİnönü kiçik bir yaşayış məntəqəsidirFəqət strateji mövqedə yerləşirOdur kihəm bizhəm  yunanlar bu kəndi diqqət mərkəzində saxlayırıq.

Fevzi Çakmak paşa. Mustafa Kamal vəziyyətə nəzarət edir.

Rüfət paşaDüşmən ÇivriliPazarcıqƏskişəhr  Bursa şəhərləri arasında yerləşən Biləcik  Bozyükü işğal edə bilib.

Fevzi Çakmak paşaRüfət paşa, yunan ordusu təpədən dırnağadək silahlanıbOnlar hərbi texnika  sursat baxımından güclüdürCanlı qüvvəsi bizdən ən azı üç dəfə çoxdurMəqsədləri Türkiyəni diz üstə çökdürməkdirFəqət istəkləri gözlərində qalacaq. (Güllə səsləri eşidilir. Ardınca mübahisə səsləri gəlir.) Gedək, görək bu nə hay-küydür.

Onlar gedirlər. İki əsgər xərəkdə bir nəfəri gətirir. Yanlarında şəfqət bacısı. Yaralı əsgər uzandığı xərəkdən dikəlməyə çalışır, var gücü ilə bağırır. Şəfqət bacısı onu sakitləşdirməyə çalışır, əsgər isə ipə-sapa yatmır.

ƏsgərSilahımı verinHanı silahımYoldaşlarım vuruşurMən onların arasında olmalıyamarxa cəbhədə yox!

Şəfqət bacısı. Sənə döyüşmək olmazyaraların ağırdırHökmən hərbi xəstəxanaya getməlisən.

 Fevzi Çakmak paşa gəlirƏsgər onu görüb başını qaldırırdikəlmək istəyəndə Fevzi Çakmak paşa ehmalca onun çiyinlərindən basır.

Fevzi Çakmak paşa. Burada  baş verir?

Şəfqət bacısı. Cənab komandanəsgər tərslik edirİki güllə yarası alıbBiri başındanbiri qarın nahiyəsindənQanı birtəhər kəsmişikBu vəziyyətdə döyüşmək istəyir.

 Əsgər. Sayın komandanəsgərlərimizə kömək lazımdırni bir-iki güllə  ata bilmərəm?

Fevzi Çakmak paşa (cavan əsgərin saçlarına sığal çəkərək). lumgetmüalicə olunHələ qabaqda bizi çox döyüşlər gözyirBizə şir kimi vuruşan əsgərlər lazımdırBir-iki güllə ilə kar maz

 Yaralı əsgəri aparırlar.

 (Rüfət paşaya). Türkiyəni yenilməyə qoymayan belə qəhmanvətənsevər övladlarımızdırOnlara halal olsunBelələrini rəndə qələbəyə inam hissi artırBiz hökmən qalib gələcəyik! (gedir)

Səhnə arxasından səs. İnönü uğrunda döyüşlər tarixə Türki milli-azadlıq hərəkatında dönüş nöqtəsi kimi düşdü.

 Telefon səslənirİsmət paşa dəstəyi qaldırır.

İsmət paşaEşidirəmpaşa həzrətləriMəlumat verirəmdüşmən işğal etdiyi Bozuyük istiqamətindən hücuma keçibFəqət narahatçılığa əsas yoxdurQərb Cəbhəsinin tərkibindəki piyadalar  artilleriya qüvvələri irəliyə soxulmaq istəyən yunan ordusuna qarşı aslan kimi vuruşurHucumların qarşısı alınırDüşmən elə fikirləşirdi kinizamsızbaşıpozuq ordu ilədöyüş təcrübəsi az olan əsgərlərlə vuruşacaqMillətimizi arxayın edə bilərsinizƏsgərlərimiz sübut edirlər kimüharibədə yüşün taleyini əsgərlərin sayıhərbi texnikanın çoxluğu yoxbarizə meydanına atılanların əzmkarlığıqeyrəticanı-dildən vuruşmasıbir  döyüş əməliyyatının düzgün planlaşdırılması  ida olunması həll edirYunan ordusu belə müqavimət gözdiyindən çaşıb qalıbDüşmənin gümanı belə idi kitez bir zamanda Ankaraya daxil olacaqmilli hökuməti devirəcəkTürklərin qanınacanına hopmuş vətənpərvərlik hissləriişğalçılara sonsuz nifrətyurdtorpaq qeyrəti onların mübarizədöyüş ruhunu daha da arrıbMillətimizxalqımız igid oğulları ilə fəxr edə bilərpaşam!

 İsmət paşa Atatürklə söhbətini tamamlayıbdəstəyi asırZabitlərdən biri yaxınlaşır.

ZabitPaşam, düşmən fəallaşıbVəziyyət onların xeyirinə yişdiYunan alayı stansiyanın şimalına sarı istiqamət alaraq, oranı tutdu.

İsmət paşa. Qərargahı İnönü stansiyasından İnönü kəndinə çürünƏsgərlərə deyin ruhdan düşməsinlərCəbhəyə əlavə qüvvələr gətirilirAnkarada yeni yaradılmış dördüncü tümən yimizə göndərilib.

 Zabit  onun ardınca İsmət paşa gedir.

 Səhnədən səs. Amansız döyüşlər iki gün davam etdiTürk Ordusu üstünlüyü ələ aldı  düşmən qüvvələrini geri oturtduYanvarın 11- dan yeri söküləndə düşmən Bursa istiqamətində geriləməyə  qaçmağa başladıI İnönü müharibəsi türk ordusunun qələbəsi ilə başa çatdı.

 Səhnənin bir tərəfindən İsmət paşadigər tərəfindən Atatürk lirlərSəhnədə türk zabitləri  əsgərləri görünürlərAtatürk İsmət paşanın əlini dostcasına sıxır.

Atatürk. Qərb cəbhəsinin uğurunu ürəkdən alqışlayıramİsmət paşabu qələbəni türk torpaqlarını düşmən tapdağından qurtaracaq böyük qələbənin başlanğı hesab edirəmSiz təkcə düşmənin deyilmillətin bədbəxtçiliyinin qarşısını aldınız(üzünü əsgər  zabitlərə tutaraq). Qərb Cəbhəsinin bütün zabit  əsgərlərini zəfər münasibətilə təbrik edirəm!

 Əsgər  zabitlər zəfərdən doğan nəşə ilə minnətdarlıqlarını bildirirlərŞəkil dəyişirAnkaraBöyük Millət Məclisinin iclasıSəhnədə bir neçə millət vəkili görünürSəhnənin ortasında stolsağ rəfdə ortada Atatürkyan-yörəsində bir neçə şəxskənardakı stullarda digər millət vəkilləri əyləşib.

Atatürk (ayağa qalxaraq). Hörmətli millət vəkilləriBöyük Millət Məclisinin iclasını açıq elan edirəmƏfəndilərbildiyiniz kimiyunan ordusu hələ iyul ayının 10-da Qərb Cəbhəsi boyunca hücuma keçibƏskişəhrAfyonKütahya  Biləciyi ğal etmişdiDöyüşlər başlayandan bir həftə ötmüş mən Karahisara – Qərb Cəbhəsinin qərargahına getmişdimVəziyyət mənim şündüyümdən  ağır idiTədbir görülməsəydiyeni bir strategiya hazırlanmasaydıyunan ordusu ilə müqayisədə zəif olan Türki ordusu daha böyük itkilər verəcəkdiÖlkənin taleyiyi Ankara hökumətindən çox asılı idi.

I millət vəkili (həyəcanlı). Milli ordu yeni qüvvələrmüasir hərbi texnika hesabına güclənməlidirMüharibələr əsgərləri əldən salıbOnlar yorğun  taqətsizdirlər

II millət vəkili. Əfəndilərgəlin etiraf edək kiölkə fəlakət caynağındadırBunun çarəsini tapmalıyıq

III millət vəkiliQərb Cəbhəsi yunanlarla müharibədə fərlər qazanıbHəm I İnönühəm  II İnönü döyüşlərində milli ordumuz öz qüdrətiniyenilməzliyini nümayiş etdiribBiz bunu mimi qəlbdən etiraf edir  minnətdar oluruqDüşmən I İnönü haribəsində iki günün içərisində məğlub olduBu ilin martında başlayan II İnönü döyüşlərində  əsas ağırlıq Qərb Cəbsinin üzərinə düşdüƏsgərlərinin sayına  hərbi texnikasına nən düşmən ordusu vuruş meydanında minlərlə meyit qoyaraq qaçLakin… Əfəndilərindi başlanacaq müharibə vəziyyəti düzgün qiymətləndirməyi tələb edir

Yaşlı millət vəkiliƏfəndilərdüzgün strategiya  taktika yeritməsəkitkilərimiz daha çox olacaqSon nəticəni isə dilə tirmək istəmirəmAllah axırını xeyir eləsinbizi bu bəladan qurtarsınMənim təklifim nədirGərək biz baş komandan vəzifəsi sis edəkÖzü  bu vəzifəni nüfuzluqüdrətliməğlubedilməzölümün gözlərinə dik baxan birisinə həvalə edək kiordu vahid komandanlıq tərəfindən idarə olunsunƏcəbabu şəxs kimdirGəlin fikirləşək

İsmət paşaHəmin şəxsin kim olduğunu hamı bilirOrdunu öz ardınca qələbəyə yalnız Mustafa Kamal paşa apara bilərOyük komandandırBaş komandan şəxsində mən yalnız Mustafa Kamal paşanı görürəmO indiyə kimi rəhbərlik  iştirak etdiyi bütün döyüşləri qələbə ilə başa vurub.

Yerdən. Doğrudur (əl çalırlar).

IV millət vəkili (üzünü Atatürkə tutaraq). Paşa həzrətlərini dinmirsinizSiz qüdrətli komandanmətinfədakar  qorxmaz əsgərsinizOdun-alovun içərisindən həmişə sağ-salamat  fərlə çıxmısınızTəkcə ÇanaqqalaConkbayırAnafartalarBitlis  Muş döyüşlərini yada salmaq kifayətdirSiz məğlubedilməzsinizSiz bu vəzifəni tutmaq üçün razılıq verməlisiniz

Atatürk (ayağa qalxaraqağır-ağır xitabət kürsüsünə sarı gedir). Əfəndilərsizin iradənizlə mənim üzərimə milli hökumətinhəm  Böyük Millət Məclisinin sədri vəzifələri qoyulubÖlkənin dafiəsinə  milli ordunun hücum əməliyyatlarının hazırlanmasına var qüvvəmlə çalışıramBu köməyi heç vaxt əsiryəmİndi siz mənə əlavə  ciddi bir vəzifə  tapşırırsınızEtimadınıza  inamınıza görə hər birinizə dərin təşəkkürlərimi bildirirəmFəqət bizim çox təcrübəli  hazırlıqlı sərkərdələrimizkomandirlərimiz varOnların arasından başqa birisini seçib Baş komandan vəzifəsini ona həvalə edə bilərik.

Fevzi Çakmak paşaƏhv edinəfəndim. Bu məsələni həll olunmuş hesab edəkSiz Baş komandan vəzifəsini öz üzərinizə türməlisinizOrdu ümidsiz vəziyyətdəxalq narahatçılıq içərisindədirMillətinordununəsgərlərin inamını özlərinə qaytarmaq lazımdır.

Atatürk (düşüncələrdən ayrılıb başını qaldıraraq). Məclisin hörmətli üzvlərinin arzu  istəklərinə cavab olaraq Baş komandanlığı qəbul edirəm!

 Sürəkli alqışlar qopur.

(davam edir). Biz ölkəmizi əsarət altına almaq istəyən düşmənləriAllahın köməyiləməğlub edəcəyikƏfəndilərSizi buna əmin edirəmBu dəqiqə bu qəti inamımı yüksək heyətinizəbütün millətə  bütün aləmə bəyan edirəmGünü sabah Poladlıda yerşən cəbhə qərargahına yola düşürəm.

 Şəkil dəyişirSəhnədə əlində kitab əsgər geyimində gənc lan  qız görünür.

QızYunan kralı Konstantin özünə  ordusuna çox nirdiBir vaxtlar dünyaya hakim kəsilmiş Osmanlı imperiyasının zəifləməsindənölkədə ziddiyyətlərin kəskinləşməsindənmilli kumətin hələ ilk addımlarını atmasından  bu addımların inamlakin hələ kövrək olmasından istifadə edən kral Türkiyəni öz əsarəti altına almaqAsiyada öz imperatorluğunu yaratmaq isyirdi.

Oğlan. Kral müharibənin tez bir zamanda qurtaracağına ti inanırdıOdur ki ordusuna döyüş əməliyyatlarına başlamaq əmrini vermişdiAfinada Türkiyə üzərinə yeni həmləni Makedoniyalı İsgəndərin yürüşləri ilə müqayisə edironun səfərlərinə oxşadırdılarHalbuki Konstantinin can atdığı bir işin – Qərbi Anadolunu öz krallığına qatmaq işinin öhdəsindən vaxtilə İsgəndər kimi sərkərdə  fateh  gələ bilməmişdi.

 Şəkil dəyişirPoladlıTürk ordusunun Baş qərargahıQərargah dəmiryolunun üstündə – Alagöz təpəsindəkərpicdən tikilmiş alayarımçıq bir evdə yerləşibTürk ordusunda yeni müharibəyə hazırlıq işləri gedir.

Rüfət paşa (gəlirəsgərlərə). Topların lülələrini yaxşı-yaxşı mizləyintüfənglərinizipulemyotları qaydaya salınBizi çətin naq gözləyirDöyüş zamanı gülləyətop mərmilərinə qənaət edin.

Atatürk (gəlir, Sultanın əmri ilə fərqlənmə nişanları əlindən alındığından hərbi rütbəsi yoxdur). Fəxrəddin Altay bəy gözümə dəymir.

Rüfət paşaSüvari kolordusundadırOnun tapşırığına əsasən əsgərlər atlara qulluq ediratların yəhəriniyüyənini qaydaya salırsüvari kolordusundakı əyər-əskiyi düzəldiryem tədarükü rürlər.

AtatürkYunanlar irəliləyirəsas hədəf nöqtəsinə çatmağa sirlərOnlar canlı qüvvə sarıdan bizdən iki dəfə çoxdurlarBu bizi qorxutmamalılakin ehtiyatı da əldən verməməliyikDöyüş Sakarya ətrafında başlayacaqBiz etibarlı mövqe seçmişikarxada dəmiryoludurYunan ordusunun hücum planı belədirbizim sol cinahımıza zərbələr endiribcənubdan Ankaraya gedən yolu maq.

İsmət paşa (gəlir). Onların əllərində olan xəritə yetərli deyilBuyunanların vəziyyətini çətinləşdirəcək.

Atatürk. Tümənlərin qərargahları ilə rabitə əlaqələrini yoxlamışamUğurlu döyüşün aparılması üçün vacib olan hər şey götür-qoy edilib… (saatına baxaraqYaxşıəfəndilərişinizdə olunQərargahda görüləsi bəzi işlərim vargedib məşğul olum (gedir).

 İsmət paşa  Rüfət paşa gedirlər. Səhnə bir qədər qaranlıqlaşır. Atatürk xəritənin önünə keçir. Çöldə səs-küy eşidib diqqət kəsilir.

Mühafizəçi. Ay bacım, ay anam, olmaz. Baş komandan məşğuldur. Həm də axşam düşüb. Bu vaxtı paşa həzrətlərini niyə narahat edirsiniz? Gedin, sabah gələrsiniz.

Aydan. Sizdən artıq dərəcədə xahiş edirəm. İcazə verin, paşa ilə görüşüb söhbət edim. O, mərhəmətli insandır, sizə acıqlanmaz.

Mühafizəçi. Sözünüzü komandirlərdən birinə deyin.

Aydan (yalvarıcı tərzdə). Axı mən Baş komandanın, Mustafa Kamal paşanın özünü görmək istəyirəm.

 Atatürk qapıya yaxınlaşır. Büründüyü çarşabından Aydanın yalnız gözləri görünür. Mühafizəçi onun qarşısını kəsib içəri keçməyə qoymur.

 Atatürk. Qoyun gəlsin.

 Əsgər əmrə müntəzir halda mil dayanır və Aydana işarə edir ki, gedə bilər. Atatürk yer göstərir. Aydan əyləşir və çarşabını sərbəst buraxıb üzündən götürür. (qızın solğun üzünə baxaraq acıyır və öz-özünə). Xalq əziyyət çəkir, millətin dincliyi, günü-güzaranı yoxdur (qıza). Eşidirəm səni, qızım. Gecənin bu vədəsi, müharibənin belə qızğın çağı buraya gəlməyə səni nə vadar edib? Qorxmadın ki, düşmən əlinə keçərsən?

Aydan (cəsarətlə). Paşam, harada yazılıb ki, müharibədə yalnız kişilər iştirak etməlidirlər?! Məgər vətən təkcə onlarındır?

Atatürk. Qızım, vətən bizim hamımızındır! Onun uğrunda hər kəs vuruşmalı, Vətənin qeyrətini, şərəf və namusunu hər bir oğul və qız çəkməlidir. Hələlik bu işi kişilər gördükləri üçün qadınlarımızı, qız və gəlinlərimizi narahat etmirik. Ailədə onların iş-gücü onsuz da çoxdur.

Aydan. Paşa həzrətləri, ona görə də bizi çarşaba büküb lazımsız əşya kimi evin küncünə atmısınız?

Atatürk. Sən haqlısan, qızım. Doğrudan da, çarşab Şərq qadınının əl-qolunu bağlayıb onu itaətsiz, kölə və hüquqsuz vəziyyətə salıb. Türk qadını çarşabdan azad olmalı, həyatın fərəhli yollarına çıxmalı, kişilərlə çiyin-çiyinə çalışmalıdır. Qızım, gecə vaxtı buraya bunları söyləməyə gəldin?

Aydan (qəhərli). Xeyr, paşam. Mən PoladlıdanamBir qardaşım vardıMüharibə başlamamış yunanların gülləsinə tuş gəldiDünən dəfn etmişikAtam da Küthya-Əskişəhr döyüşlərində canını tapşırıbİki bacı xəstə anamızın ümidində qalmışıqBacım hələ balacadırYeddi yaşı varyoxsa onu da özümlə gətirəcəkdimQardaşımı ana torpağa tapşıranda and içdim kibu gündən milli orduya yazılacaqatamınqardaşımınmillətimindöyüşlərdə ölən oğulların qanını alacağamGəlmişəm kimənə silah verəsiniz.

AtatürkQızımadın  oldu?

Aydan. Aydandır adım.

AtatürkNeçə yaşın var?

Aydan. On altı.

Atatürk. Aydanheç əlinə silah almısan?

Aydan (bu sualı gözləmədiyindən duruxursonra özünü ələ alaraq çarşabını göstərir). Bu imkan verib ki?.. Fəqət bunun heç bir əhəmiyyəti yoxdurAyıya rəqs etməyicürbəcür oyunlar göstərməyi öyrədirlərBiz insanıqİnsan isə şüurlu məxluqdurPaşa həzrətləriyəni deyirsiniz bir-iki saata nişan alıb güllə atmağı da öyrənə bilmərəm.

 Atatürk gülür.

 (yalvararaq)Paşamsiz allah məni naümid etməyinqoyun vuruşumOnsuz da buradan getmək fikrim yoxdurSiz qovsanız daəlimə bir tüfəng keçiriblap düşmən tüfəngi olsa beləvuruşacağamTəpəninağacındaşın arxasında gizlənib düşməni nişan alıb atacağamTəkbaşına partizan müharibəsi aparacağam.

 Atatürk (qızı dilə tutur). Aydanmənim balamdeyirsən atan həlak olubMən sənin atanÖvlad ata sözünə qulaq asarAnan oğlunusənin qardaşını təzəcə itiribOqəm-qüssədərd-ələm içərisindədirQəlbinə vurulan yaranın sağalması üçün gör  qədər vaxt lazımdırBir yandan da sən evdən qaçmısanÖzünü onun yerində qoyGör indi o nələr çəkirnələr yaşayır?! Elə bilirsən bu gecə gözlərinə yuxu gedibÖzün dedin kibacın balacadırSən arxayın olBiz sənin qardaşının daatanın da qanını alacağıqSənə söz verirəmBiz qalib gələcəyikHaqq işi uğrunda mübarizə aparanlar həmişə zəfər çalırMənim sözlərimə qulaq asEvə getAnanı şad edərsənƏsgərlər səni ötürərlər.

 Aydan ağlamağa başlayır.

Atatürk (irəli yeriyib onu sakitləşdirməyə çalışır). Aydanqızımburada sənsiz ötüşə bilərikBaşa düşanan isə sənsiz keçinə bilməyəcəkAllah eləməsincəbhədə sənin başına bir  gəlsəonun dərdinin üstünə dərd gələcəkBuna o tablaşa bilməyəcəkEvdə balaca bacın varSəndənanandan sonra o  edəcək?!

 Aydan fikirli ayağa qalxıb qapıya sarı gedir.

(əsgərlərə). Qızı aparıb evlərinə ötürün.

 Şəkil dəyişirSəhnədə Rüfət paşaFevzi Çakmak paşa  AtatürkTop  pulemyot atəşləri ətrafın sakitliyini pozur.

Atatürk. Ordumuzu Əskişəhrin şimal  cənubunda cəmləşdirməliyikYunan ordusu ilə arada müəyyən məsafə saxlamalıyıq kiqüvvələrimizi bir yerə toplaya biləkOdur kiSakaryanın şərqinə geri çəkilməyimiz məsləhətdir.

Rüfət paşa (təəccüb içərisində). Paşa həzrətləribelə niyəSakarya çayının həndəvəri kimi əlverişli mövqeyi buraxıb geriyə niyə çəkilək?

Fevzi Çakmak paşa (Rüfət paşanın fikrini bəyənərək). Çayın yaxınlığında sipərlər çəkərik.

Atatürk. Döyüşün qızğın çağında düşmən Sakarya çayının hər hansı bir yerindən adlaya bilərDeməkbəri başdan bizi təhlükə gözləyirOnların çayı keçərək qəfil görünməsi  əlverişli mövqe tutması döyüşçülərimizdə çaşqınlıq yaradarMüharibəni  uduza bilərikOdur kicəbhəni geri çəkməliyikİşdi-şayət yunan ordusu bizi üstələsəyenə geri çəkilib döyüşü davam etdirə bilərikYedək qüvvələrimizi isə mərkəz nöqtəsində yerləşdirərikÇayın yaxınlığında mövqe tutsaqbu imkanlarımız sıfra enir.

 Telefon səslənirRüfət paşa dəstəyi qaldırır.

Rüfət paşa (üzünü Atatürkə tutaraq). Yusif İzzət paşadırDeyir kiBaş komandanın gizli əmrlərindən xəbər tutmaq istəyirHəm  soruşur kigeri çəkilmə ilə bağlı istiqamətimiz haradır?

Atatürk (sinirliyaxınlaşıb telefonun dəstəyini Rüfət paşadan alır)Yusif İzzət paşabil  agah olgizli əmrim sizin kimiləri orada basdırmaqdır! (acıqla dəstəyi yerinə qoyur)Bu paşa hələ döyüşə girməmişdən qaçmaq barədə fikirləşir.

 Nurəddin paşa (tələsik gəlir)Yunan tüməni sağ cinahdan həmlə edib.

Atatürk. Hədəf əslində AnkaradırDüşmən nəyin bahasına olursa-olsun Ankaranı ələ keçirmək istəyir.

Fevzi Çakmak paşa. Qanlı-qadalı döyüş gedirMüharibə meydanı od tutub yanırDüşmən təyyarələrdən  istifadə edir.

AtatürkHücumun qarşısını almaq üçün əlimizdən gələni edə\cəyikNarahat olmabizim təyyarələrimiz  öz gücünü göstərərMən komandirlərimizə inanıramGedək döyüş meydanını müşahidə edəkBilin  agah olunrabitə bir an belə kəsilməməlidirXətlər  tez-tez yoxlanmalıdır.

 Atatürk  Fevzi Çakmak paşa gedirlər. Yunan zabiti formasında iki nəfər (onlardan biri Sərkisdir) gəlir.

Sərkis. Üstünlüyü ələ almışıq. Türk mövqeləri bəzi yerlərdə yarılıb. Amma türk əsgərləri ruhdan düşmür, inadla müqavimət göstərirlər.

Yunan zabiti. Xeyri yoxdur. Ordumuz yaxşı silahlanıb, canlı qüvvə sarıdan da türklərdən çoxuq. Hələ bizimkilər yorğundur. Buralara gəlib çıxmaq üçün ən azı on gün yol gəliblər. Yayın istisi ola, susuzluq ola…

Sərkis (təəccüblə). Yəni belə əziyyət çəkiblər.

Yunan zabiti. Xəbərin yoxdur? Bəs sən bizimlə gəlməmisən?

Sərkis (ətrafına ürkək-ürkək baxaraq).Yox, mən sizə yolda qoşulmuşam. Mən əslən Türkiyədənəm. Erməniyəm. Bu türklərin qanını içməyə hazıram. Sizin general Papulasla mənim şəxsi tanışlığım var. Onun tapşırığı ilə müharibəyə qatılmışam. Gəldiyinizi eşidib özümüzünkülərə – ermənilərə gözaydınlığı verdim, ütüləyib hazır qoyduğum bu zabit paltarını bir çamadana qoyub evdən çıxdım. Bığlarımı qırxdım ki, cəbhədə tanış türklər məni görsələr tanımasınlar. Bilmək olmaz… (o, nəsə fikirləşib sözlərini tamamlamadı).

Yunan zabiti. Bilmək olmaz deyəndə fikirləşirsən ki, birdən türklər qalib gələr, sən də işə düşərsən?

Sərkis (qorxaraq). Yox, yox, əsla, sizin qələbənizə şəkk-şübhəm yoxdur. Bu, mənim, biz ermənilərin hamısının arzusudur. Mən türklərə qarşı vuruşuram. Yunanlar Türkiyə torpaqlarını tutsalar, biz ermənilər də fərəzən günə çıxarıq.

Yunan zabitiOnlar sizi incidirlər?

Sərkis. İncitməyə incitmirlərTürkiyədə biz bəlkə türklərin özündən daha yaxşı yaşayırıqAncaqbilirsənonlarla aramız yoxdurdədə-baba düşmənləriyikDoğrudurüzdə bunu büruzə vermirikimkan düşəndə heyif çıxırıqBilirsən onlar on beşinci ildə soyqırım edib bizimkilərin hamısını qırıblar qocalara qadınlara  körpələrə rəhm ediblər.

Yunan zabiti.  eləməNecə qırıblar kiTürkiyənin yarısı ermənidirÜstündən heç dörd il keçməyib.

Sərkis (ətrafına boylanaraqsəksəkəli). Arazilə çıxmaƏslində biz onları qırmışıqAmma dünyaya səs salırıq kitürklər bizim axırımıza çıxıblarBöyüklərimiz bizi belə öyrədir.

Yunan zabiti. Burada deyiblər ki: «Oğru elə bağırdı kidoğrunun bağrı yarıldı». aşna.

SərkisSən bilənyunanlar qalib gələcəkyoxsa türklərBu türklər döyüşən xalqdır haOnları heç vaxt ölüm evdəisti yorğan-doşəkdə yaxalamayıb. “Türklər çadırda doğulurat belindədöyüşlərdə canını tapşırır” deyirlər.

Yunan zabiti. Sən narahat olmaArtıq türkləri Manqal Dağından geri oturtmuşuq (narahat-narahat ətrafına göz gəzdirir). Burada çənəmiz söhbətə qızışıbKomandir görsəatamızı yandıracaqQızğın döyüş gedirbiz isə boş-bekar dayanmışıqGedək.

Sərkis. Aradoğru deyirsəngedək

Yunan zabiti  Sərkis gedirlərAtatürk yanında zabitlər gəlir.

Atatürk (dilxor). Heç cür başa düşə bilmirəmvəziyyət birdən-birə düşmənin xeyirinə dəyişdiKomandirlərə mənim əmrimi çatdırınBiz yol verə bilmərik kiAnkaraya – Türkiyənin ürəyinə xəbis niyyətli düşmən ayağı dəysinUğursuzluqdan sarsılmaq olmazMübarizəni davam etdirməliyikQələbə bizimdirBu nikbin ruhu əvvəlcə özünüzəsonra da hər bir döyüşçüyə təlqin edinZəfər naminə döyüşə atılınBir mövqeyi artıq itirmişikManqal Dağ ələ keçib… Ağıllı plan işləyib hazırlamalıyıq kihəm başqa mövqelər itirilməsinhəm  düşmən geri oturdulsun. Gərək qələbə naminə son damla danımıza qədər vuruşaq.

GedirlərSəhnə dəyişirYunan qərargahı.

General Papulas xəritənin üzərinə əyilib.

General Papulas (yanındakı zabitə)Mənə çatan məlumata görətürk ordusu əsas qüvvələrini sol cinahda cəmləşdirirYeni taktika yeritməliyikOrdu hissələrimizi həmin səmtə istiqamətləndirin.

Zabit. Cənab generalkəşfiyyatın qənaəti yanlış deyil kiTürklər bizi aldada bilər.

General PapulasBelə zənn edirsənBuna əsasın var?

ZabitXeyrFəqət bir daha dəqiqləşdirsək yaxşı olar.

General PapulasEhtiyac yoxdurMəlumatı etibarlı mənbədən almışıqTəcili Sakarya çayı üzərində körpülər tikilsin.

Səhnə qaranlıqlaşırişıqlananda Atatürk  Fevzi Çakmak paşa görünür.

Fevzi Çakmak paşaCənab baş komandanzənn etməzdimBiz General Papulası asanlıqla aldada bildikArtıq gecdirGeriyə dönə bilməzGeneral hərəkət nöqtəsindən xeyli uzaqlaşıbTürk süvari kolordusu yunan ordusunun arxa hissəsinə keçə bilibFəxrəddin Altay paşa həmləyə hazırlaşır.

Atatürk. General Papulas tələyə düşsə ağılsız deyilO da öz yeni planını həyata keçirməyə başlayıbLakin getdikcə işləri çətinə düşəcəkMövqelərimiz təpələr üzərindədirMövqelərin yüksəklikdə olması isə müharibə zamanı əlavə üstünlük deməkdirHəmin təpələri bir-bir ələ keçirmək lazım gəlir kibu heç  asan deyil.

 Atəş səsləri eşidilirTürk əsgərləri «Ya istiqlalya ölüm!» deyə hücuma keçirlər.

Fevzi Çakmak paşa (telefona cavab verərək dəstəyi yerinə qoyur, Atatürkə)Paşa həzrətləridüşmən itkilərəçətinliklərə baxmayaraqhəmləyə keçirbəzi təpələri ələ keçiribBizimkilər bir az əvvəl qoyub getdikləri yerləri almağa can atırlarOnlar «Öldü vardöndü yox!» deyibyan-yörələrində partlayan mərmilərə məhəl qoymadan irəli şığıyırtəpələri tuturlarFəqət təpələr əldən-ələ keçirTürk ordusu müdafiə mövqeyində dayanıbİtirilən döyüş xəttinin arxasında yeni müdafiə xətti yaradılır.

Atatürk (döyüş meydanını müşahidə edərək). Xətti müdafiə yoxdursəthi müdafiə vardırO səth bütün vətəndirVətənin hər qarış torpağı vətəndaşın qanına boyanmadıqca tərk olunmazOnun üçün hərbi birləşmələrdən hər biri tutduğu mövqedən çıxarıla bilərFəqət kiçik  ya böyük hər bir hərbi birləşmə dayandığı ilk mövqedə düşmənə qarşı təkrar cəbhə qurub müharibəni davam etdirməlidirKomandirlərə göstərişimi çatdırın.

Fevzi Çakmak paşaOlducənab Baş komandan! (gedir)

Rüfət paşa gəlir.

Rüfət paşaCənab Baş komandan, bizimkilər əllərindən gələni edirlərYunan ordusu dünənə qədər çətinliklə olsa da təpələri aşırordumuza itki verirdiOdur kiqələbəyə ümidləri çox idiHəm  bu irəliləmə onlarda arxayınlıq yaradıbİndi vəziyyət bizim xeyrimizə dəyişibƏsgərlərimizsizin göstərişinizə əsasənyarılan hər bir xətti ən yaxın məsafədə yenidən bərpa edirlərPulemyotçularımız düşmənə göz açmağa imkan vermirhəmlə edən piyadalarımızın yolunu təmizləyirlərDüşmən irəliləyə bilmir.

Atatürk (müşahidə məntəqəsindən döyüşü seyr edərək). Rüfət paşamən görürəm kidüşmən mərkəzə həmlə edirsonra taktikasını dəyişib sol cinaha istiqamət alırKomandirlərimizə çatdırınyunanların say üstünlüklərini nəzərə alaraqöz qüvvələrindən səmərəli istifadə etsinlər.

Rüfət paşa gedirYaqub Şövqü paşa gəlir.

Yaqub Şövqü paşa (ətrafı gözdən keçirərək). Döyüş meydanında saysız-hesabsız yunan cəsədi varFikir verin: yaralı yunan döyüşçüsü sürünə-sürünə atəş nöqtəsindən yayınmaq istəyirAncaq məqsədinə çata bilmədiAldığı atəşdən yerində qıvrılıb daş kimi torpağa düşdü.

Atatürk (döyüş meydanına müraciətlə)Komandirlərəmrimə qulaq asın. Düşmən ordumuzun mövqeyini yan tərəfdən yarmaq istəyirMəqsədləri Ankaraya istiqamət götürməkdirDiqqətli  ehtiyatlı olun! (Fevzi paşaya). Yunan ordusu yenə irəlilədiİndi türk cəbhəsi şimaldan qərbə doğru uzanırDüşmən cəbhənin – Şərqbiz isəQərb hissəsində mövqe tutmuşuqYunanlar bizimlə müqayisədə Ankaraya daha yaxın məsafədədir.

Yaqub Şövqü paşaBuyaxşı olmadı.

AtatürkÇal Dağ strateji mövqe sayılırÜç yüz metrlik yüksəklikdə yerələşən bu dağ bizim iki əsas mövqeyimiz arasında yerləşirÇal Dağ Ankaraya doğru gedən dəmiryoluna  bütün hücum xəttinə hakimdir.

Yaqub Şövqü paşa. Girintili-çıxıntılı olduğundan müdafiə olunmaq  gizlənmək üçün çox yararlıdır.

AtatürkDöyüşün taleyi  Ankaranın müqəddəratı bu dağdanbu silsilədənonun əldə saxlanmasından asılıdır qədər Çal Dağ bizdədirqorxu yoxdurİşdi-şayət birdən Çal Dağ işğal edilsəvəziyyətimiz fəna olacaqYunanlar asanlıqla Haymananı tutub bizi tələyə salacaqlar.

Yaqub Şövqü paşa. Anlayırampaşa həzrətləriÇalaşırıq kideyilənlər baş verməsin.

Atəş başlanırAtatürk  Yaqub Şövqü paşa müşahidə məntəqəsindən baxırlar.

(durbinlə baxaraq, Atatürkə). Düşmənin Çal Dağa həmləsi başlandı. Top mərmiləri havadan dolu kimi yağır. Düşmən təyyarələrinin bombardımanı da ara vermir. Vay-vay, mərmilərdən biri bizim səngərə düşdü. Orada iki əsgər vardı. Mərmi hər ikisini divara çırpdı. Birinin silahı parçalanıb havaya uçdu.

Atatürk. Görürəm, Yaqub Şövqü paşa, pulemyotçuların köməyilə düşmən əsgərləri sürünə-sürünə, yerə yata-yata Çal Dağa dırmaşırlar. Əsgərlərimizin atəşi onları ehtiyatlı olmağa məcbur edir. Yunan əsgərləri daldalanır, sonra yenə irəliyə can atırlar. Onlar cəbhə xətti üzərindəki gədikdən istifadə edib Çal Dağı qoruyan türk atlılarını geri oturtdular. Süvari kolordusu itkilər verir.

Yaqub Şövqü paşa. Aha, vəziyyət dəyişdi. Türk pulemyotçularının arasıkəsilməz atəşinə və həmləsinə tablaşmayan düşmən geri çəkilir. Yox, vəziyyət yenə dəyişdi.

 Atatürk. Döyüş şiddətləndi. Bizimkilər ciddi müqavimət göstərsələr də, yunanların qarşısını almaq çətinləşir. Onlar getdikcə daha çox irəliləyir. Bizimkilər itki verir. Vəziyyətdən geri çəkilməklə, mövqeyi düşmənə təhvil verməklə çıxmaq olar. Yaqub paşa, gəl indi birlikdə müzakirə edək: müqaviməti davam etdirib itkilərin sayını artıraq, yoxsa mövqedən çəkilək? (çıxarıb siqar yandırır, var-gəl edir). Haydı, döyüş meydanına! (gedirlər)

P ə r d ə

(ardı var)

Yazıya 218 dəfə baxılıb

Pin It

Comments are closed.